READ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PRZEGLĄD BIBLIJNY

 

 

 

 

2017

 

 

 

 

 

 

 

 

Autor: Dr Stefan Etches

Korektor: Dr Piotr Blumczyński

 

Wprowadzenie

Książka ta w przystępny sposób omawia główne tematy poruszane w Biblii – ułożone w porządku chronologicznym – i próbuje zarysować ich tło. Jej celem jest odniesienie poszczególnych fragmentów biblijnych do całości Pisma Świętego oraz osadzenie ich w odpowiednim kontekście doktrynalnym i historycznym.

 

BÓG

Biblia jest księgą, a raczej zbiorem ksiąg, które mówią o Bogu i o jego relacji ze światem, a zwłaszcza z Izraelem i Kościołem. W tym kontekście Bóg objawia się zarówno w czynach, jak i słowach. Biblia naucza, że Bóg nie tylko istnieje, ale może być poznany. W świetle Bożego samoobjawienia w Piśmie Świętym możemy powiedzieć o Nim, co następuje:

1. Bóg jest istotą, która jest całkowicie niezależna od swojego stworzenia. Jest stwórcą wszystkiego, jedynym źródłem życia, od którego zależą wszystkie żywe istoty i przed którym odpowiadają za swoje postępowanie.

2. Bóg z natury jest wszechmocnym duchem, którego ogranicza jedynie Jego własny moralny charakter. Nie jest On zbiorem idei, lecz osobą. Panuje nad wszystkim i mieszka we wieczności, ale zarazem jest blisko tych, którzy są pokorni i poddają się Mu.

3. Bóg jest źródłem rozumu i zdrowego rozsądku. Oczekuje od nas korzystania z tych zdolności, aby rozumieć Go lepiej. Jest przede wszystkim święty i pod tym względem różni się od nas: dlatego atrybuty, które dzieli z nami (na przykład miłość, miłosierdzie i mądrość) muszą być zastrzeżone przez słowo „święty”.

4. Bóg jest suwerenny. Realizuje swoje plany w swoim czasie i na swój sposób, wyrażając w ten sposób moc i mądrość. To oznacza, że wola Boża nie jest przypadkowa bądź dowolna, ale wypływa z Jego charakteru.

5. Bóg z definicji jest trójjedyny. Człowiek może mieć z Nim społeczność jedynie przez jego Ducha. Bóg pragnie mieć z człowiekiem prawdziwą społeczność. Dlatego właśnie umożliwił ludziom powrót do siebie, wysyłając swego Syna, drugą Osobę Trójcy, aby rozwiązać podstawowy problem człowieka: jego oddzielenie od Boga z powodu buntu. W Biblii możemy również przeczytać o tym, jak możemy być zbawieni i cieszyć się wieczną społecznością z Bogiem.

 

STWORZENIE

Świat jest Bożym dziełem. Materialiści uważają, że świat podlega nieskończonemu procesowi generacji. Panteiści wierzą, że jest wieczną emanacją. Teiści natomiast obstają przy stworzeniu w określonym czasie. Wszechświat ma swój początek. Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię (Rdz 1,1). Ateiści wierzą, że świat wyłonił się ex materia (z materii). Panteiści wierzą, że świat powstał ex Deo (z Boga). Natomiast chrześcijanie wierzą, że stworzenie dokonało się ex nihilo (z niczego). Nauka o stworzeniu ma kilka istotnych implikacji dla ekologii. „Wbrew stanowisku panteistów, świat nie jest Bogiem, ani też nie należy do nas, jak twierdzą materialiści. Wiążą się z tym dwa ważne aspekty chrześcijańskiej ekologii: boska własność i ludzkie zarządzanie. (Geisler: Christian Ethics)

 

BIBLIA

Zgodnie z NT: Wszelkie Pismo od Boga natchnione [jest] i pożyteczne do nauczania, do przekonywania, do poprawiania, do kształcenia w sprawiedliwości (2 Tm 3,16). Ale czy istnieje na to jakikolwiek dowód? Owszem, a odkryć go można w trzech głównych formach:

1. Spełnienie proroctwa: wydarzenia przepowiedziane kilkaset lat wcześniej często dokonywały się zgodnie z proroczą zapowiedzią. To pokazuje, że Bóg jest ostatecznym autorem Biblii i sprawuje kontrolę nad biegiem historii. Piotr pisze: Żadne proroctwo Pisma nie przychodziło z prywatnej inicjatywy. Nie z woli bowiem ludzkiej zostało kiedyś przyniesione proroctwo, ale kierowani Duchem Świętym mówili Boga święci ludzie (2 Pt 1,21). Ci, którzy wykluczają możliwość proroczych zapowiedzi, datują księgę Daniela na okres Machabeuszy i uważają, że istnieje druga lub nawet trzecia księga Izajasza.

2. Spójność Pisma Świętego. Mimo, że Pismo Święte ma wielu autorów, którzy żyli w różnych czasach, przekaz wszystkich ksiąg jest spójny. Wszyscy mieli dar prorokowania, to znaczy zdolność pisania pod natchnieniem Ducha Świętego, ale wywodzili się z różnych środowisk: niektórzy byli władcami, inni rolnikami, pasterzami, itd.

3. Typologia. Szczególny charakter Pisma Świętego jest oczywisty dla każdego czytelnika. Wszystkie zdarzenia opisane w ST wyrażają duchowe zasady, które uczą nas (w NT) o charakterze Boga. Układ narracji ma przekazywać duchowe lekcje. Ten sposób pisania określa się mianem typologii. Mówią o tym dwa wersety Nowego Testamentu: A wszystko to przydarzyło się im jako zapowiedź rzeczy przyszłych, spisane zaś zostało ku pouczeniu nas, których dosięga kres czasów (1 Kor 10,11) oraz To zaś, co niegdyś zostało napisane, napisane zostało i dla naszego pouczenia, abyśmy dzięki cierpliwości i pociesze, jaką niosą Pisma, podtrzymywali nadzieję (Rz 15,4). Bóg kierował autorami Biblii w taki sposób, aby tekst biblijny służył zamierzonym przez Niego celom (tzn. zmianie nas na podobieństwo Chrystusa) jako źródło praktycznego i autorytatywnego nauczania dla wierzących. Oznacza to, że materiał biblijny ma przede wszystkim cele moralne i jest z konieczności selektywny w warstwie historycznej.

 

 

STARY TESTAMENT

 

STRUKTURA STAREGO TESTAMENTU

Kanon ST dzieli się na trzy części: prawo, prorocy i inne pisma. Taką strukturę prawdopodobnie zawdzięczamy Ezdraszowi, który ułożył księgi w tej kolejności i zamknął starotestamentowy kanon.

Prawo (lub nakazy, czyli podstawowy katechizm Izraela) jest fundamentem, na którym opiera się cała reszta Biblii. Zostało ono spisane i opracowane przez Mojżesza. Jego autorstwo bywa kwestionowane przez liberalnych krytyków Biblii, którzy twierdzą, że Prawo ma wielu późniejszych autorów (z czasów monarchii, a nawet wygnania), opierając się na heglowskiej interpretacji Pisma Świętego, która upowszechniła się w XIX w. Twierdzą także, że znaczna część materiału była przekazywana ustnie, ale powołują się na zwyczaje mieszkańców północnej Europy; inaczej było na Bliskim Wschodzie, gdzie bardzo wcześnie upowszechniły się dokumenty pisane. Można przyznać, że Mojżesz był raczej redaktorem niż autorem, ponieważ prawdopodobnie włączył w swoje dzieło materiał z różnych (pisanych) źródeł (zwłaszcza w przypadku Księgi Rodzaju), które były w posiadaniu Lewitów. Należy również podkreślić, że zgodnie z tradycją żydowską to Jozue jest autorem zamykającego Księgę Powtórzonego Prawa opisu śmierci Mojżesza. Chociaż można uznać, że Pięcioksiąg został później (w czasach monarchii?), zaktualizowany i częściowo zredagowany przez uczonych w Piśmie, pod natchnieniem Ducha Świętego, należy uszanować to, co księgi te mówią na temat ich autorstwa. I napisał Mojżesz to Prawo, dał je kapłanom, synom Lewiego, noszącym Arkę Przymierza Pańskiego i wszystkim starszym Izraela (Pwt 31,9). Gdy Mojżesz zakończył całkowicie pisanie tego Prawa w księdze, rozkazał lewitom noszącym Arkę Przymierza Pańskiego: «Weźcie tę Księgę Prawa i połóżcie ją obok Arki Przymierza Pana, Boga waszego, a niech tam będzie przeciwko wam jako świadek. Ja bowiem znam wasz upór i twardy kark. Oto jak długo żyję z wami, opornie postępowaliście względem Pana. Cóż dopiero po mojej śmierci?» (Pwt 31,24-26).

Wszystko to było prawem przymierza i jako takie stanowiło kartę narodową Izraela, będącą niezwykle ważnym dokumentem dla życia tego ludu. Pwt ma kształt traktatu przymierzowego, który było powszechny wśród ludów Bliskiego Wschodu w czasach Mojżesza, ale nie później.

Druga część ST, zatytułowana Prorocy, zawiera księgi historyczne autorstwa proroków: Samuela (księgi Jozuego i Sędziów) oraz Izajasza (dwie księgi Samuela i dwie księgi Królewskie). Biblijni prorocy dzielą się następująco: 1) prorocy dawni, 2) prorocy więksi, 3) prorocy mniejsi. Jest to układ chronologiczny.

Trzecia część ST znana jest jako (pozostałe) Pisma, których autorami byli Dawid, Salomon, Daniel i Ezdrasz. Ezdrasz zamknął tę część pisząc księgi Ezdrasza, Nehemiasza oraz dwie księgi Kronik. Pisma zawierają fragmenty znane jako zwoje (które odczytywano w świątyni przy okazji określonych świąt).

 

KANON

Kanoniczność zależała głównie od treści (która musiała pozostawać w zgodzie z nauczaniem innych natchnionych ksiąg) oraz autorstwa (autorzy musieli być uznani za natchnionych lub proroków). W miarę spisywania poszczególnych ksiąg, prorocy byli nie tylko rzecznikami Boga i pisarzami natchnionego Pisma Świętego, ale także twórcami kanonu. Do najważniejszych zaliczają się: Mojżesz, Samuel, Izajasz, Jeremiasz, Ezechiasz, Daniel i Ezdrasz. Ich dziełem była również redakcja i aktualizacja wcześniejszego materiału. Kanon zamknięty został przez Ezdrasza.

Pierwsza część ST, czyli Prawo (Tora), została spisana przez Mojżesza, który uznawany jest za największego proroka ery ST. Nie tylko spisał on księgi kanoniczne, ale także bez wątpienia redagował wcześniejszy materiał, zwłaszcza w Księdze Rodzaju. Dowody na to (szczególnie w Księdze Rodzaju) są rzeczywiście obecne w tekście, choć bywają błędnie interpretowane przez liberałów w tzw. hipotezie dokumentalnej. Wcześniejszy materiał (może być w formie glinianych tabliczek) prawdopodobnie sięga rodowodu Adama i jego potomków. Jeśli tak jest – a nie widzimy powodu, by w to wątpić – Biblię można zasadnie uznać za najstarszą księgę świata.

Prorocy to druga część hebrajskiego kanonu. Według tradycji żydowskiej (w którą nie ma powodu wątpić), księgi Jozuego i Sędziów stanowią dzieło proroka Samuela (Dz 3,24), a Jozue jest autorem opisu śmierci Mojżesza zamykającego księgę Powtórzonego Prawa. Samuel był pierwszym oficjalnie uznanym prorokiem od czasów Mojżesza. Izajasz (por. 2 Krn 32,32) był autorem następujących po księgach Jozuego i Sędziów, ksiąg Władców (dwie księgi Samuela i dwie księgi Królewskie). Zostały one najprawdopodobniej ukończone i zredagowane przez Jeremiasza (Baba Batra 15a). Księgi historyczne poprzedzające księgę Izajasza stanowią doskonałe wprowadzenie do jego proroctwa. Autor przedstawia w nich historię nieposłuszeństwa i późniejszych buntów oraz kar Izraela, zanim przejdzie do proroctwa o tym, co spotka Izraelitów, jeśli będą podążać śladami swoich przodków. Izajasz „ocenia postępowanie królów, analizuje przyczyny upadku i zarazem chce, aby jego dzieło było apelem do współczesnych: mają się oni nawrócić do Boga” (BT). Jeśli to prawda, Izajasza uznać należy za jednego z wielkich twórców kanonu Pisma Świętego. Wyjaśniałoby to również inne rozłożenie akcentów w księgach Królewskich oraz Kronik. Izajasz, chcąc wzmocnić swoje tezy, kładzie nacisk na wielokrotne odstępstwa Izraela, podczas gdy autor Kronik (prawdopodobnie Ezdrasz) raczej chce wskazać idealny charakter instytucji Izraela, oczekując ich wypełnienia się w przyszłości.

Jeremiasz jest autorem księgi Lamentacji (Trenów) oraz lamentu po śmierci pobożnego króla Jozjasza (2 Krn 35, 25: mowa o nim także w Za 12,11 – chodzi jednak nie o żałobę po Baalu, lecz po królu Jozjaszu, który zginął tragicznie, próbując daremnie powstrzymać faraona Necho, władcę Egiptu, od udzielenia pomocy imperium asyryjskiemu).

Jeremiasz napisał także Psalm 89 (por. wersety 38-40) dla upamiętnienia tego samego wydarzenia, zamykając w ten sposób trzecią część Psalmów, która opisuje zniszczenie ziem Izraela, Jerozolimy i świątyni. Jeremiasz mógł zapewne przekazać Danielowi (przywódcy żydowskiemu w Babilonie) pozostałe spisane przez siebie proroctwa (lub inne księgi, które zdołał uratować ze świątyni). To sprawia, że Daniel stanowi prawdopodobnie bardzo ważne ogniwo w historii rozwoju kanonu, bo dzięki niemu święte księgi biblijne zachowały się w Babilonie, by następnie powrócić do Jerozolimy za sprawą Ezdrasza. To właśnie Ezdrasz, który zamknął kanon, dokonał wielu prac redakcyjnych i nadał księgom biblijnym ich obecny (hebrajski) układ.

Kanoniczność Pism znajduje potwierdzenie zarówno w ich autorstwie (Dawid i Salomon), jak również użyciu w liturgii świątynnej oraz publicznym czytaniu w synagogach. Granice kanonu hebrajskiego zostały zatwierdzone w trakcie synodu rabinicznego w Jamni w latach 90 po Chr.

HIPOTEZA DOKUMENTACYJNA

Hipoteza dokumentacyjna zakłada bardzo późny termin kompozycji Pięcioksięgu na podstawie czterech lub więcej różnych źródeł (J, E, D i P). Czerpiąc z filozofii heglowskiej, postuluje ona ewolucyjny rozwój historii bez elementów nadprzyrodzonych i przejście od koncepcji prymitywnej (politeizm) do złożonej (monoteizm). Rzecznicy tej teorii twierdzą, że im wcześniejszy materiał, tym bardziej musi on być niewiarygodny i legendarny. Aby umożliwić tego rodzaju ewolucyjny rozwój, większość materiału biblijnego musiałaby zostać skomponowana w czasie monarchii lub po wygnaniu. Jednak współczesne badania etnologiczne dowodzą, że jest to oczywistą nieprawdą: analiza przekonań większości prymitywnych plemion wskazuje, że monoteizm jest stadium wcześniejszym, z którego dopiero później wyłania się politeizm wskutek ubóstwienia zjawisk przyrodniczych oraz przodków.

Niekiedy pojawia się również argument, że czasy Mojżesza znacznie poprzedzają wynalezienie pisma. Archeologia dowodzi jednak, że to błędne założenie. Badania archeologiczne wykazały, że przymierze zawarte z Izraelem w czasach Mojżesza wzorowane było na hetyckim oryginale, który nie zachował się po upadku imperium Hetytów około 1178 r. p.n.e.

Pięcioksiąg nie wspomina nic o Jerozolimie, świątyni lub Szilo, należących do czasów Joasza, na który to okres dokumentaliści datują powstanie Pięcioksięgu. Niektórzy badacze twierdzą, że zawarte w nim przepisy prawne są zbyt skomplikowane jak na „prymitywny” okres Wyjścia. Jednakże tabliczki z Mari (ok. 1700 p.n.e.), Kodeks Hammurabiego (ok. 1750 p.n.e.), tabliczki z Nuzi (ok. 1500 p.n.e.) oraz tabliczki z Ebli (ok. 2250 p.n.e.), jak również mnóstwo materiałów z Egiptu, stanowią doskonałe świadectwo zdobyczy moralnych, literackich i kulturowych drugiego tysiąclecia p.n.e., co dowodzi, że cywilizacje te były w pełni zdolne do przyjęcia takich praw, jakie znajdują się w Księdze Powtórzonego Prawa.

Źródło P – głównie księgi Kapłańska, Liczb oraz prawa związane z obrzędami kapłańskimi – uznaje się za ostatnią część Pięcioksięgu, która zgodnie z hipotezą dokumentalną została skomponowana około 450 p.n.e. Powstanie Pięcioksięgu w obecnej formie było „zapewne owocem wielu kolejnych prób i wysiłków teologicznych i literackich. Nastąpiło to być może w okresie perskim, za czasów Ezdrasza i Nehemiasza, w każdym zaś razie po niewoli babilońskiej” (BT). Przepisy ceremonialne mają zatem odzwierciedlać nie tyle zakazy z XV w. p.n.e., co raczej okres wygnania. Gdyby przyjąć tę hipotezę, trudno zrozumieć, dlaczego teksty P tak często wspominają Urim i Tummim, nazyreat, Przybytek, Arkę Przymierza, miasta ucieczki, ofiarę za posądzenie, gest kołysania i wiele innych rzeczy, które w okresie wygnania miały wartość anachroniczną.

 

 

APOKRYFY

Słowo to oznacza „ukryte” księgi, ponieważ nie były one przeznaczone do czytania w miejscach publicznych w synagodze, ani nie należały do żydowskiego kanonu, miały natomiast służyć prywatnej lekturze i zbudowaniu. Nie ma żadnej wzmianki o włączeniu ich w wkład starotestamentowego kanonu z tego oczywistego powodu, że nigdy nie spełniły wymogów stawianych księgom kanonicznym, do których należy:

i) Autorstwo uznanego proroka,

ii) Zgodność doktrynalna z resztą świętych ksiąg.

Określenie „księgi apokryficzne” obejmuje:

i) pewne dodatki do ksiąg kanonicznych, które pojawiają się w tłumaczeniu Septuaginty (dotyczy to ksiąg Estery, Daniela, Jeremiasza i Kronik),

ii) niektóre księgi, które znamy przede wszystkim w greckim tłumaczeniu. Jest ich dziewięć: dwie księgi Ezdrasza, Tobiasza, Judyty, Barucha, Mądrość Syracha, Mądrość Salomona oraz dwie księgi Machabejskie.

Ci, którzy uznają autorytet ksiąg apokryficznych, twierdzą, że są one częścią drugiego (tzw. aleksandryjskiego) kanonu – stąd termin księgi deuterokanoniczne – choć nie ma dowodów na jego istnienie. Septuaginta (LXX) oraz jej tłumaczenia pochodne obejmują apokryfy, choć nie świadczy to jeszcze o tym, że dawni tłumacze uznawali kanoniczność ksiąg apokryficznych. Ojcowie Kościoła byli podzieleni w tej kwestii: Hieronim odrzucił apokryfy, natomiast Augustyn je uznał (choć na drugorzędnym poziomie natchnienia). Ponieważ to Augustyn został dominującym teologiem kościoła zachodniego, przyjął się jego pogląd. Trend ten został odwrócony przez reformatorów, którzy bądź to publikowali apokryfy w osobnym dziale (Luter) bądź to pomijali je zupełnie (Kalwin).

Podejmując decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu apokryfów należy uwzględnić następuje czynniki:

a) kanon palestyński odzwierciedla stanowisko głównego nurtu ortodoksji żydowskiej – Żydzi z Palestyny nie włączyli ksiąg apokryficznych do swojego kanonu;

b) postawa samego Jezusa, który nie tylko uznał granice kanonu palestyńskiego, ale nigdy nie odwoływał się do apokryfów;

c) rabiniczne dyskusje na synodzie w Jamni w latach 90-100 nie brały pod uwagę możliwości włączenia ksiąg apokryficznych do kanonu;

d) Postawa pierwotnego Kościoła odzwierciedlona w dokumentach Nowego Testamentu, które nie cytują apokryfów.

Jezus, który był palestyńskim Żydem, uznawał autorytet ksiąg kanonu palestyńskiego (Mt 23,35; Łk 11,51). Wspomina dwóch męczenników, Abla i Zachariasza, o których mowa odpowiednio w Rdz 4,8 i 2 Krn 24,20-22. Mamy tu więc odniesienie do pierwszego i ostatniego męczennika w kanonie palestyńskim; Jezus obejmuje jednym spojrzeniem cały okres starotestamentowego kanonu, od pierwszej do ostatniej księgi (Rdz do 2 Krn).

 

 

GŁÓWNY TEMAT BIBLII

Głównym tematem Biblii jest raj odzyskany, życie wieczne i oraz Boże działanie w tej sferze. Wiąże się to z obietnicami i błogosławieństwami (ograniczenie klątwy): Poszczególne cegiełki gmachu Bożego układają się na swoim miejscu tak, by podczas tysiąclecia (millenium) plan stał się rzeczywistością: odrodzeni ludzie żyją na odnowionej ziemi, Bóg (w osobie Mesjasza) zamieszkuje wśród nich, a za ich pośrednictwem błogosławieństwo Boże dociera do (pogańskich) narodów.

 

1. Obietnice dotyczące mającego nadejść Odkupiciela w księdze Rodzaju

Rdz 3,15 który mówi o nadchodzącym Odkupicielu.

Rdz 9, 25-27 Według jednej z możliwych interpretacji tego fragmentu, Bóg miał zamieszkać wśród narodu izraelskiego (w namiotach Sema). Pierwsza obietnica udzielona zostaje Abrahamowi, a następnie jego potomstwu.

Rdz 12, 1-3: Bóg mówi Abrahamowi, że spośród jego potomstwa przyjdzie obiecany Zbawiciel.

Rdz 49,10: Mamy tutaj wyraźne odwołanie do mającego nadejść Mesjasza. Pokrewny werset to: „... aż przyjdzie On, do którego należy (berło), a jemu narody poddają się.”, por Ez 21,27. (Biblia Warszawska)

 

2. Obietnice złożone w czasach Wyjścia: Mojżesz był Bożym prorokiem, który nie miał sobie równego wśród ludzi (Lb 12,6-8). Był wzorem dla wielkiego proroka, który miał przyjść (Pwt 18,15-18). Lb 24,17-18 przepowiada wzejście gwiazdy (Mesjasza) z Izraela, która pokona nastające na niego pogańskie narody.

 

3. Kolejne obietnice zostały skierowane do Dawida. Słowa z Rdz 12,1-3 dla ery patriarchów, powracają w 2 Sm 7,15-16 dla czasów Dawida. Czterdziestoletnie panowanie Dawida zbliżone jest pod względem długości do ery Mojżeszowej.

 

Ustanowienie świątyni za panowania Salomona było ważną zapowiedzią tego, co ma się zdarzyć podczas millennium. Przyszły władca Boży wyłonił się z linii Dawida, a obrzędy świątynne zaczęły ukazywać obecność Boga pośród poddanych oddających mu cześć.

W okresie tym również pojawia się literatura dydaktyczna czyli mądrościowa, cechującą się „bojaźnią Pańską”, czyli praktycznym zastosowaniem prawa do wszystkich dziedzin naszego życia (mądrość to umiejętność wdrożenia prawa). Życie doczesne staje się czymś więcej niż tylko istnieniem: może mieć sens, przynosić satysfakcję i toczyć się w zgodzie z wiecznymi wartościami i zobowiązaniami. Jest to jednak możliwe wyłącznie za sprawą zamieszkującego w nas Ducha. Należy również pamiętać, że mądrość w księdze Przysłów przybiera ludzką postać przez wcielenie, a Logos (Słowo) w Ewangelii Jana jest odpowiednikiem Mądrości. Janowa egzegeza w prologu do jego Ewangelii wyklucza tłumaczenie wersetu Prz 8,22 słowami „Pan mnie stworzył”, co jest jednym z możliwych znaczeń tego czasownika, ale nie jest poprawne w tym kontekście. Intrygujący słuchaczy styl nauczania Jezusa przywodzi na myśl nauki mądrościowe skierowane do ludu izraelskiego.

 

4. Prorocy, choć przeważnie nawołują Izraela do zachowania wierności przymierzu, mówią także o wspaniałej przyszłości po powrocie z wygnania, gdy Bóg będzie panował nad narodami, które pokona w Dniu Pańskim. „Ja będę waszym Bogiem, wy będziecie moim ludem, a będę mieszkał w pośrodku ciebie.” Ezechiel i Daniel wypowiadają się znacznie obszerniej na ten temat. Ezechiel mówi o przyjściu Dobrego Pasterza, który pewnego dnia zapanuje nad zjednoczonymi dwunastu plemionami Izraela, które powrócą do swojej ziemi. W Księdze Daniela czytamy o Synu Człowieczym (Mesjaszu), który ma przyjść na obłokach nieba (jako sędzia) i otrzymać panowanie, chwałę i królestwo, a wszyscy ludzie, narody i języki będą mu służyć. Jego królestwo będzie wieczne i nieprzemijające. Powierzono Mu panowanie, chwałę i władzę królewską, a służyły Mu wszystkie narody, ludy i języki. Panowanie Jego jest wiecznym panowaniem, które nie przeminie, a Jego królestwo nie ulegnie zagładzie (Dn 7,14).

Prorocy z okresu po wygnaniu dopełniają ten obraz. Ich król nadchodzi, jadąc na osiołku i przynosząc zbawienie. Pojedzie on stawić czoła wszystkim narodom ziemi, które w dniu ostatecznym zbiorą się do walki przeciwko Izraelowi (Za 9). Raduj się wielce, Córo Syjonu, wołaj radośnie, Córo Jeruzalem! Oto Król twój idzie do ciebie, sprawiedliwy i zwycięski. Pokorny – jedzie na osiołku, na oślątku, źrebięciu oślicy. On zniszczy rydwany w Efraimie i konie w Jeruzalem, łuk wojenny strzaska w kawałki, pokój ludom obwieści. Jego władztwo sięgać będzie od morza do morza, od brzegów Rzeki aż po krańce ziemi (Za 9,9-10).

 

5. Pisma: Autor ksiąg Kronik zamyka kanon i odwołując się do historii Izraela ukazuje trwałość wzorców dynastii Dawida, świątyni Salomona oraz kultu świątynnego, które oczekują doskonałego wypełnienia w dniu przyjścia Mesjasza. Również wiele Psalmów opisuje rzeczywistość millennium (Ps 2; 18; 20; 21; 45; 72; 89; 101, 110; 132; 144 oraz psalmy eschatologiczne lub intronacyjne 47; 93-100).

 

I. PRAWO

 

KSIĘGA RODZAJU

 

Księgę Rodzaju można podzielić na dwie nierówne części: pierwsza dotyczy historii starożytnej (rozdziały 1-11), która stanowi prolog do historii zbawienia będącej tematem całości Biblii. Rdz zaczyna się opisem początków świata oraz ludzkości. Przedstawia stworzenie świata i ludzi, upadek człowieka i jego następstwa, aż do ogromnego nasilenia się zła, które zostaje ukarane przez zesłanie potopu. Potem następuje nowy początek. Poczynając od Noego i jego rodziny, świat zostaje zaludniony ponownie, ale rodowody z czasów po potopie koncentrują się wokół Abrahama, ojca narodu wybranego.

Dobór materiału podkreśla kilka prawd teologicznych:

1. Bóg jest stwórcą wszystkiego, a zatem całej ludzkości, która sama nie stanowi prawa, lecz jest odpowiedzialna przed Bogiem.

2. Ludzkość nie wypełniała nakazów Stwórcy i teraz, za sprawą własnej pychy, doświadcza życia pełnego cierpienia, znoju, wstydu i podziałów. Gdy Bóg wycofał swoją rękę, ludzkość znalazła się w świecie zdominowanym przez przypadek, prawo dżungli i zdeprawowane istoty.

3. Bóg okazuje swój gniew wobec grzechu karząc grzeszników, ale zarazem powołuje do życia nową ludzkość zrodzoną z człowieka (Noego), nad którym się zmiłował.

4. Wobec nasilającego się ludzkiego zepsucia, Bóg, który obiecał Noemu, że nigdy nie ześle drugiego potopu, wprowadza w życie długofalowy plan dający wyraz Jego cierpliwości i miłosierdziu. Zamierza wzbudzić nowy naród wywodzący się od wybranego przez niego człowieka (Abrahama). Lud ten ma być świadkiem pośród innych narodów, aby pewnego dnia jego prawo było znane i przestrzegane. Prawo to objawia Jego charakter i ukazuje ludziom nakazaną przez Niego drogę życia.

5. Spośród tego ludu, który często bywa niewierny i uparty, pomimo ostrzeżeń ze strony Bożych sług, Bóg w końcu posła swego Syna, Żywe Słowo, aby ogłosił zbawienie Izraelowi i innych narodom. Boży zamysł zbawienia tego świata zaczyna się spełniać wraz z ofiarą przebłagalną Jezusa, Mesjasza, za nasze grzechy (co stanowi najwyższy wyraz miłości Boga, a zarazem dowód ludzkiej niegodziwości).

Z powodu nieposłuszeństwa Adama poleceniom Boga, cała ludzkość jest potępiona i skazana na śmierć, ale dzięki śmierci i zmartwychwstaniu Mesjasza, Drugiego Adama, droga zbawienia staje otworem dla wszystkich.

Głównym motywem pierwszej części Księgi Rodzaju, podobnie jak drugiej, jest zachowanie przy życiu wybranego rodu pomimo ogromnych przeszkód. Ród ten wywodzi się z obietnicy Zbawiciela udzielonej Ewie, a dotyczącej jednego z jej potomków. Bóg dba o zachowanie wybranego przez siebie rodu, mimo wielu przeciwności. Zarówno upadek pierwszych ludzi, jak i potop, zdają się krzyżować Boże plany.

Pierwsza część Księgi Rodzaju wyraźnie podkreśla, że członkowie rodu wybranego to często cudzoziemcy funkcjonujący na obrzeżach (bezbożnego) społeczeństwa i nierzadko przez nie odrzuceni. Motyw ten zostaje podjęty na nowo w Liście do Hebrajczyków (rozdz. 11).

 

Druga część Księgi Rodzaju zawiera historię patriarchów (12-50), ojców narodu żydowskiego.

Abraham jest człowiekiem wiary, którego posłuszeństwo zostaje nagrodzone. Bóg obiecuje mu dziedzictwo i ziemię, która ma należeć do jego potomków (12,1-25,18). Obiecuje też, że spośród jego potomstwa wyjdzie obiecany Zbawiciel, Mesjasz. Abrahama nie należy wyobrażać sobie jako koczownika wypasającego kilka chudych owiec i kóz, ale raczej księcia, który prowadzi interesy z królami i potrzebuje aż 318 strażników do pilnowania swoich cennych stad.

Jakub to przebiegły człowiek, który podstępem wyłudza należne starszemu bratu błogosławieństwo ojca (Izaaka), a swojego wuja Labana prześciga w przewrotności. Ale cała ta przebiegłość poszłaby na marne, gdyby jeszcze przed urodzeniem Bóg nie wybrał go (zamiast Ezawa) na dziedzica obietnic złożonych Abrahamowi (25,19-36).

Na tym tle postać Izaaka nie rysuje się szczególnie wyraźnie: o jego życiu dowiadujemy się w głównie z historii jego ojca (Abrahama) i syna (Jakuba).

Większość materiału w drugiej połowie Księgi Rodzaju dotyczy przeszkód, które stają na drodze do spełnienia Bożych obietnic. Wszystkie trzy żony patriarchów cierpią z powodu bezpłodności. Abraham zmaga się z podeszłym wiekiem. Niewiele brakuje, aby egipscy i filistyńscy władcy porwali żony patriarchów. Inne przeszkody to głód, problemy z dziećmi, a później (przy Wyjściu) polityka ludobójstwa stosowana przez faraona.

Dwunastu synów Jakuba zostaje przodkami dwunastu plemion Izraela (nowe imię Jakuba). Ostatnia część księgi Rodzaju (rozdz. 37-49) poświęcona jest szczególnie jednemu z nich. Józef to człowiek pełen mądrości, który się boi Boga, to znaczy prowadzi życie według Jego zasad. Historia Józefa, inaczej niż poprzednich patriarchów, nie przynosi widocznej ingerencji Boga ani nowego objawienia, ale sama w sobie jest lekcją: cnota mędrca zostaje nagrodzona, a błędy i niegodziwości innych ludzi Bóg obraca w dobro.

Patriarchowie nazywani są prorokami (Rdz 20,7; Ps 105,15) najpewniej dlatego, że osobiście przyjęli słowo Boże. Usłyszeli je bezpośrednio, ujrzeli w widzeniu Pana, lub otrzymali je za pośrednictwem Anioła Pańskiego (teofania).

Księga Rodzaju tworzy zwartą całość: jest to historia przodków narodu żydowskiego. Historia patriarchów jest historią rodziny oraz streszczeniem wspomnień przodków: Abrahama, Izaaka i Jakuba. Jahwe jest Bogiem ludzi, Abrahama i jego potomków, a nie miejsca, jak w przypadku mieszkańców Kanaanu. Jest to historia przedstawiona w sposób przystępny: zawiera osobiste anegdoty i barwne szczegóły, nie próbując włączyć ich w powszechną historię świata. W ostatecznym rozrachunku jest to historia religijna: wszystkie punkty zwrotne cechuje boska interwencja: Bóg kieruje biegiem historii. Taka perspektywa jest właściwa z puntu widzenia wiary, ale nie uwzględnia przyczyn wtórnych. Dobór faktów i sposób ich ukazania ma podkreślać główną myśl religijną (wyznanie wiary Izraela):

1. Istnieje Bóg, który powołał do życia nowy lud i dał mu ziemię.

2. Ten Bóg jest Panem (JAHWE), a jego ludem jest Izrael, którego ziemia nosi nazwę Ziemi Obiecanej (lub: Ziemi Świętej – czyli kraju, który należy do Boga).

Należy pamiętać, że z nastaniem ery Kościoła obietnice te nie zostały unieważnione ani zastąpione innymi, choć pozostawały w stanie zawieszenia. Powiedziane jest również, że ci, którzy błogosławią Abrahama (i jego potomstwo) będą błogosławieni, a ci, którzy go przeklinają, będą przeklęci. Zapowiedź tę potwierdza późniejsza historia; pozostaje ona w dalszym ciągu aktualna i dotyczy państwa Izrael.

Księga Rodzaju jest pod wieloma względami bliżej związana z Nowym niż ze Starym Testamentem. Niektóre z poruszonych w niej motywów powracają dopiero w Ewangelii, gdy mowa o ich wypełnieniu. Instytucja małżeństwa, upadek człowieka, zazdrość Kaina, klątwa potopu, przypisana sprawiedliwość wierzących, rywalizacja między synami obietnicy i synami ciała, bezbożność Ezawa, pielgrzymka ludu Bożego – to wszystko motywy przewodnie Nowego Testamentu. W końcu można również dostrzec swoistą symetrię: niektóre sceny i postaci z pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju pojawiają się ponownie w Księdze Apokalipsy, gdzie Babel (Babilon) i „wąż starodawny, zwodziciel całego świata” zostaje ostatecznie pokonany, zagłady, a odkupieni (których nie cechuje pierwotna niewinność, a raczej zwycięskie wyjście z prób) przechadzają się pod Raju przy rzece i drzewie życia (Kidner: Genesis).

Wiele cech ogrodu Eden ponownie pojawia się w Przybytku, a później w świątyni. Wejścia do obu otwierają się na wschód, a strzegą ich cheruby, które na ścianach świątyni przedstawione są z kwiatami i palmami. Menora lub świecznik przypominają drzewa życia. Świątynia jest miejscem, w którym zostaje przywrócona społeczność między Bogiem a człowiekiem

Księga Rodzaju jest również nieocenionym źródłem uniwersalnej nauki etycznej, do której nawiązuje Nowy Testament. Materiał mojżeszowy przystosowany był do moralności państwa teokratycznego, które już nie istnieje, więc w poszukiwaniu wskazówek na dziś musimy sięgnąć do historii stworzenia. Znajdujemy tam na przykład zasadę prawodawstwa karnego zamiast naprawczego, w przeciwieństwie do wielu współczesnych systemów prawnych.

 

DYGRESJA 1: Starość materiału. Materiał zawarty w Księdze Rodzaju jest bardzo stary. Można sądzić, że łączy ona materiał spisany na dziesięciu glinianych tabliczkach pochodzenia mezopotamskiego (rozdz. 1-36) z opisem pochodzenia egipskiego (rozdz. 37-50). Donald Wiseman podzielił tę księgę na części, z których każda rozpoczyna się od wyrażenia „Oto dzieje …” (Rdz 2,4; 5,1; 6,9; 10,1; 11,10; 11,27; 25,19; 36, 1. 9; 37,2).

Odpowiadają one prawdopodobnie kronikom rodzinnym poszczególnych osób.

Zgodnie z hipotezą Wisemana Księga Rodzaju została przetłumaczona z pojedynczych tabliczek, które zawierały materiał poprzedzający wystąpienie powyższego zdania. Tak więc historie stworzenia świata (Rdz 1) oraz ogrodu Eden (Rdz 2) byłyby spisane na jednej tabliczce przez Mojżesza, ponieważ wydarzenia te zostały mu objawione przez ich jedynego naocznego świadka, samego Boga. Opowieść o upadku człowieka oraz następujących po nim wydarzeniach byłaby spisane na innej tabliczce przez Adama jako naocznego świadka. Adam następnie przekazał każdą z tych tabliczek swojemu potomkowi, Setowi. Set spisał wydarzenia Rdz 5 i przekazał tabliczki swemu potomkowi, Noemu. Noe spisał wydarzenia na tabliczkach 6-9, które przekazał swojemu potomkowi Semowi, i tak dalej, aż do Józefa. Józef następnie spisał końcowe rozdziały Księgi Rodzaju i umieścił wszystkie tabliczki w bibliotece faraonów. Mojżesz, przebywając na dworze faraona, miał dostęp do tych tabliczek i to on przetłumaczył je na hebrajski.

Teoria długiej tradycji ustnej jest zasadniczo błędna, gdyż opiera się na praktyce ludów nordyckich. Ludy Bliskiego Wschodu były piśmienne na bardzo wczesnym etapie swojego rozwoju (niektórzy badacze podają datę 3 tys. lat p.n.e.). Jednym z zadań plemienia Lewiego (jeszcze przed objęciem przez nie służby w Przybytku – świętym namiocie) było sprawowanie opieki nad tymi pismami podczas pobytu Izraela w Egipcie.

 

DYGRESJA 2: Opis stworzenia: najbezpieczniej jest przyjąć tradycyjną interpretację, ale z następującymi zastrzeżeniami:

1. Opis ten prawdopodobnie nie odnosi się do stworzenia wszechświata jako takiego (choć wspomina o nim przelotnie), lecz do powstania życia na Ziemi. Zakłada ona, że wszechświat i planety Ziemi zostały stworzone wcześniej. Nawet wyrażenie „niebo i ziemia” może oznaczać po prostu planetę Ziemię z jej licznymi warstwami atmosferycznymi.

2. Układ materiału ma niewątpliwie charakter polemiczny i dydaktyczny. Ma on wyrażać sprzeciw wobec pogaństwa i korygować błędne poglądy Kananejczyków. To wyjaśnia wzmiankę o ciałach niebieskich dopiero w czwartym dniu.

3. Bóg stworzył życie na Ziemi w ciągu sześciu dni, aby ustanowić wzór dla działalności człowieka (sześć dni pracy i jeden dzień odpoczynku). Należy odrzucić wszelkie próby obejścia tej interpretacji. Jest bardzo mało prawdopodobne, aby sześciodniowy schemat stanowił jedynie zabieg literacki lub liturgiczny, gdyż wzorzec sześciu dni pracy dni i jednego dnia odpoczynku trudno oprzeć na czym innym niż faktach (por. Wyjście i obchody święta Paschy). Trudno byłoby wczytać ten schemat w opis historyczny z późniejszej perspektywy.

 

KSIĘGA WYJŚCIA

Druga księga Biblii bierze swoją nazwę od najważniejszego opisanego w niej wydarzenia. Jest ono spełnieniem obietnicy danej 430 lat wcześniej Abrahamowi i jego potomkom. Chodzi o powstanie narodu izraelskiego i nadanie mu karty narodowej: Prawa. Te tematy łączą się z innymi istotnym wydarzeniem: czterdziestoletnią wędrówką Izraela przez pustynię. Treść tej księgi można podsumować następująco:

1-12 Izrael w Egipcie

13-18 Wyjście z Egiptu

19-34 Nadanie Prawa na górze Synaj

35-40 Budowa i poświęcenie Przybytku, w którym Bóg przebywa wśród ludzi.

 

Mojżesz jest człowiekiem, którego Bóg powołał jako swojego sługę mającego wyprowadzić naród wybrany z niewoli egipskiej i przeprowadzić go przez pustynię. Na górze Bożej, Synaju, Mojżesz otrzymuje Boże objawienie. Do tej samej góry prowadzi swój naród po wyzwoleniu. Tam właśnie Bóg objawia się swojemu ludowi w najbardziej spektakularny sposób, zawiera z nim przymierze i przekazuje mu swoje prawa (zasady życia obowiązujące tych, którzy do Niego należą). Przymierze prowadzi do ustanowienia nowych, nieistniejących wcześniej zasad: Izrael zostaje nazwany szczególną własnością Boga, królewskim kapłaństwem, narodem świętym. Izrael ma zostać oddzielony od innych narodów do służby Bożej, podobnie jak kapłani zostali oddzieleni od innych ludzi.

Wkrótce potem lud łamie przymierze oddając cześć złotemu cielcowi – jest to forma bałwochwalstwa, z którą zapoznał się w Egipcie. Bóg jednak mu przebacza i odnawia przymierze. Następnie wydaje Izraelitom szereg nakazów związanych z oddawaniem Mu czci na pustyni.

Surowość części z tych przepisów może nas szokować, ale musimy pamiętać, że Bóg jest święty i nie może pozwolić, aby Jego świętość została skażona buntowniczą postawą nieodrodzonych ludzi. Ponadto gdyby na początkowym etapie istnienia narodu izraelskiego Bóg nie traktował go surowo, Izrael nie przetrwałby jako naród.

Księga Wyjścia podkreśla przede wszystkim naturę duchowej walki, która toczy się równolegle z wydarzeniami na Ziemi. Bóg chce zdyskredytować bogów egipskich. Niemal każda spośród plag stanowi sąd nad jednym z egipskich bogów, który okazuje się bezsilny: Nil był święty dla Egipcjan, a Faraon uważany był za wcielenie boga. Aby lud Boży mógł zaznać wyzwolenia, jego duchowi wrogowie muszą zostać pokonani, a dokonać tego może jedynie Bóg. Plagi (lub katastrofy) następują po sobie kolejno w naturalnej sekwencji (przyczynowo skutkowej), za wyjątkiem śmierci pierworodnych. Cudowny element przejawia się zarówno w niezwykłej powadze wydarzeń, jak i ich czasie: Bóg używa stworzonego porządku dla swoich własnych celów. Typologię Księgi Wyjścia podejmuje później Apokalipsa, w której widzimy ten sam związek przyczynowo skutkowy w ramach katastrof będących prawdopodobnie następstwem wojny atomowej.

Papirus Ipuwer datowany na około 1400 p.n.e. opisuje gwałtowne wstrząsy w Egipcie: głód, suszę, ucieczkę niewolników (z bogactwem Egipcjan) oraz śmierć w całym kraju. Papirus ten, spisany przez egipskiego skrybę imieniem Ipuwer, ukazuje prawdopodobnie relację świadka plag z perspektywy przeciętnego Egipcjanina.

Punkt kulminacyjny księgi stanowi budowa świętego namiotu i jego poświęcenie. Odtąd Bóg mieszka pośród ludzi, a ustanowienie system ofiarniczego jest środkiem kontynuacji przymierza przez odpuszczenie grzechów.

Wydarzenia z księgi Wyjścia, który doprowadziły do rozkwitu Izraela jak narodu (Wj 19, 3-6), stanowią zapowiedź większego wyzwolenia, które miało nastąpić około 1480 lat później, kiedy Jezus Mesjasz przelał swoją krew jako baranek paschalny, aby odkupić tych, którzy byli niewolnikami grzechu i szatana. W ten sposób włączył tych, którzy w Niego wierzą, do nowego narodu – ludu Bożego, który odziedziczy lepszą ziemię obiecaną, niebiańskie Jeruzalem.

 

DYGRESJA 1. Trasa Wyjścia

Najlepszym rozwiązaniem jest przyjąć tradycyjną trasę. Wydaje się, że Izraelici przeszli tuż na południe od jeziora Menzaleh, gdzie występuje zbieżność wspomnianych nazw (Sukkot, Pi-Hachirot, Baal-Sefon). W czasie Wyjścia tereny te mogły leżeć przy ujściu rzeki do morza. Niedawno pojawiła się hipoteza o tracie przecinającej środek półwyspu Synaj oraz przejściu przez Morze Czerwone na teren północnej Arabii, gdzie miała się znajdować góra Synaj. Przeciwko tej hipotezie przemawiają jednak następujące argumenty:

1. Czas. Jest mało prawdopodobne, aby zastępy rydwanów faraona pokonały cały półwysep Synaj, zanim zdołały dogonić Izraelitów.

2. Nazwy obozowisk pasują do południowej trasy, wiodącej wzdłuż wybrzeża półwyspu Synaj. Na alternatywnej trasie nie ma żadnych znanych oaz.

3. Pomimo twierdzeń o odkryciu kół wozów pod wodami Morza Czerwonego, można dla nich znaleźć inne wytłumaczenie. Jeśli Izraelici nie ugrzęźli na twardym dnie morza w postulowanym punkcie przecięcia (miał się tam rzekomo znajdować podwodny grzbiet), jest mało prawdopodobne, by spotkało to Egipcjan.

4. Madianici nie byli osiadłym ludem, ale przemieszczali się po dużym obszarze (w tym po półwyspie Synaj), a zatem nie ma rozsądnych podstaw, aby lokalizować ich na stałe w północnej Arabii.

 

DYGRESJA 2. Data Wyjścia

Szereg czynników wydaje się wskazywać na wcześniejszą datę, około 1450 r. p.n.e. (patrz chronologia). Dwa fragmenty biblijne świadczą na rzecz tej daty: 1 Krl 6,1 i Sdz 11,26. W 1 Krl 6,1 stwierdza się, że Salomon rozpoczął budowę świątyni w czwartym roku swego panowania, to jest 480 lat po Wyjściu (nie licząc okresów apostazji w okresie sędziów). Panowanie Salomona można z powodzeniem datować na około 971-931 p.n.e., a zatem czwarty rok jego panowania to 967 p.n.e. Według chronologii biblijnej Wyjście miałoby miejsce 480 lat wcześniej, około 1447 lub 1450 r. p.n.e. Jeśli uwzględnimy czterdzieści lat na wędrówkę po pustyni, wejście Izraelitów do Kanaanu przypada około 1410-1400 r. p.n.e. Inny tekst biblijny, Sdz 11,26, wspomina, że Izraelici osiedlili się na Zajodraniu trzysta lat przed nastaniem Jeftego, jednego z sędziów. Okres Jeftego datuje się przeważnie na około 1100 r. p.n.e., a zatem osiedlenie się Izraelitów na wschód od Jordanu miałoby miejsce trzysta lat wcześniej, około 1400 r. p.n.e.

Ponadto nawiązanie geograficzne do miasta Ramses może być wynikiem późniejszej zmiany nazwy tego miasta przez kopistę. Świadectwo archeologiczne na rzecz miast Ramses i Pitom jest najbardziej przekonujące, jeśli Wj 1,11 odnosi się do początku niewoli Izraelitów (na ok. XVIII w. p.n.e.), a nie do czasu Wyjścia. Listy amarneńskie (korespondencja między kananejskimi wasalami, a ich egipskimi władcami) potwierdzają datowanie podboju Kanaanu na około 1400 r. p.n.e. To zgadza się zarówno z biblijnym obrazem podboju, jak i świadectwami archeologicznymi. Wygląda na to, że znaczna część wcześniejszych badań była nie dość wnikliwa, a dane archeologiczne interpretowano błędnie. Wcześni archeolodzy dość swobodnie określali granice okresów archeologicznych.

 

KSIĘGA KAPŁAŃSKA

 

Trafniejsza nazwa tej księgi mogłaby brzmieć „kodeks kapłański”, gdyż jest to w gruncie rzeczy zbiór przepisów dla kapłanów. Nie wszyscy członkowie plemienia Lewiego byli kapłanami, lecz zaledwie jeden ród: potomkowie Aarona. Kapłani mieli nauczać i strzec szczegółów codziennego życia Izraelitów. Należy pamiętać, że plemię Lewiego ma wyjątkowy wyznacznik genetyczny. Bóg wybrał Izrael na lud kapłański i naród święty: naród wydzielony do specjalnej służby, który może wstawiać się w imieniu innych narodów, uczyć je woli Bożej, prowadzić w kulcie i odzwierciedlać święty charakter Tego, do kogo należy. Tematem tej księgi jest utrzymanie, zarówno na poziomie narodowym, jak i indywidualnym, relacji między Bogiem a Izraelem, która zrodziła się wraz z Wyjściem. W księdze Kapłańskiej widzimy, że Bóg zapewnia środki utrzymania przymierza przez system ofiarniczy.

Możliwe, że funkcja lewitów jako uczonych w Piśmie, kaznodziejów i swego rodzaju kapłanów poprzedza moment Wyjścia i sięga okresu egipskiego. W tym czasie członkowie plemienia lewitów najwyraźniej przyjęli zadanie zachowania tradycji patriarchów i nauczania jej. Być może pełnili funkcje kapłańskie jeszcze przed Synajem. Później jednak zaszczyt służenia Bogu w Przybytku należał wyłącznie do potomków Aarona. To właśnie tam Bóg „umieścił swe imię na mieszkanie”, co oznacza, że Przybytek należał wyłącznie do Niego (Pwt 12,5).

Księga Kapłańska dalej wyjaśnia kwestie związane z porządkiem kultu w świątyni Bożej, o których bardzo skrótowo wspomina księga Wyjścia, opisując szczegóły budowy Przybytku. Księga Kapłańska precyzuje natomiast, w jaki sposób kapłani mają dbać o świątynię i salę tronową Wielkiego Króla. Jest to niezwykle ważny traktat prawny, ponieważ zawiera przepisy regulujące religijne i cywilne życie narodu żydowskiego przed zajęciem ziemi kananejskiej.

Księga Kapłańska to kompleksowy podręcznik kapłaństwa Starego Testamentu. Składa się ona z dwóch głównych działów lub tematów, które rozdziela rozdział szesnasty dotyczący dorocznego Dnia Pojednania. Pierwsze piętnaście rozdziałów reguluje kwestie ofiarnicze oraz procedury związane ze zmazaniem grzechu i przywróceniem człowieka do społeczności z Bogiem. W ostatnich jedenastu rozdziałach akcent pada na etykę, moralność i świętość. Motywem spajającym księgę jest konsekwentny nacisk na świętość Boga, w połączeniu z wymogiem, by Izraelici ilustrowali ten duchowy atrybut własnym życiem. Zasadnicza treść ma charakter kapłański, a zatem dotyczy zobowiązań przymierzowych Izraela na takim poziomie szczegółowości, jakiego nie znajdziemy w innym miejscu Pięcioksięgu. Przepisy i procedury związane z przestrzeganiem dnia pokuty są ilustracją tej zasady. (R. K. Harrison: Księga Kapłańska).

Pojęcie świętości jest jednym z kluczy do zrozumienia Księgi Kapłańskiej. Przedmiot lub człowiek jest święty, jeśli bierze udział w oddawaniu Bogu czci lub jeśli został poświęcony do Jego służby, a zatem należy do Niego.

Widać to w układzie obozu Izraelitów na pustyni:

 

 

Miejsce    Osoba

świątynia    kapłani

poza obozem   ludzie tymczasowo nieczyści

na pustyni   duchy nieczyste

 

Im bliżej Boga znajduje się jakaś rzecz lub osoba, tym bardziej jest święta. Jest to widoczne w układzie Przybytku:

 

Miejsce      Osoba

dziedziniec wewnętrzny   lewici

świątynia zewnętrzna   kapłani

świątynia wewnętrzna   arcykapłan

 

Główne działy księgi Kapłańskiej przedstawiają się następująco:

1. Przepisy dotyczące składania różnego rodzaju ofiar:

a) Podstawowa nauka o ofiarach (1-5)

b) Przepisy administracyjne (6-7)

2. Wyświęcenie Aarona i jego synów oraz pierwsza w nowo wzniesionej świątyni (8-10)

3. Szereg przepisów regulujących rytualną czystość, w tym:

a) Czyste i nieczyste pokarmy i zwierzęta

b) Poród

c) Trąd, zakażona odzież oraz pomieszczenia

d) Wydzieliny z narządów płciowych

4. Przepisy na dzień pokuty

5. Kodeks świętości

 

KSIĘGA LICZB

 

Hebrajski tytuł tej księgi brzmi ba-midbari, co oznacza „na pustyni”, a narracja obejmuje podróż z Synaju do granic Ziemi Obiecanej. Księga Liczb jest złożoną historią niewierności, buntu, apostazji i frustracji, dla której tło stanowią Boża wierność, obecność, opieka i cierpliwość. Jednak księga ta porusza także wiele innych tematów.

Po wyjściu z Egiptu nie obrano bezpośredniej trasy do Ziemi Obiecanej, głównie z powodów religijnych i wojskowych. Dostępu do pasa przybrzeżnego broniły egipskie umocnienia graniczne, a ponadto Bóg chciał poddać Izraelitów próbie.

Izraelici mogli zakończyć podróż w ciągu dwóch lat, ale z powodu ich nieposłuszeństwa potrzeba było kolejnych trzydziestu ośmiu, co w sumie daje czterdzieści.

Księga Liczb, która obejmuje drugi etap podróży, zabiera nas z Synaju do granic Ziemi Obiecanej. Księga zaczyna się i kończy spisem ludności, od którego wzięła swoją nazwę (wyliczenie lub spis). Po trzech miesiącach podróży Bóg objawia się swojemu ludowi na górze Synaj w dramatycznej ceremonii przymierza. Tutaj Bóg ustanawia kult, który mają sprawować kapłani w świątyni zwanej Przybytkiem, wspierani przez lewitów.

Po otrzymaniu prawa Izraelici zostali zorganizowani w zdyscyplinowaną grupę przypominającą wojsko.

Niestety okres wędrówki po pustyni został naznaczony wielokrotnymi przypadkami buntu przeciwko Mojżeszowi jako przywódcy, często w formie nawrotu do bałwochwalstwa. Za każdym razem Bóg karał Izraelitów zarazą lub klęską bitewną, za sprawą której ginęła pewna część ludu. W końcu Bóg zapowiedział, że pokolenie to zostawi swoje kości na pustyni i nie będzie mogło wejść do Ziemi Obiecanej.

Kiedy ich potomkowie przybyli do Kadesz-Barnea, wysłali zwiadowców, którzy przynieśli jednak tak niepokojące wieści, że lud znów zaczął się burzyć. W rezultacie Izrael musiał czekać kolejne trzydzieści osiem lat, a z tego pokolenia jedynie Jozue i Kaleb rzeczywiście weszli do Ziemi Obiecanej.

Warto pamiętać, że miejsce, w którym Izraelici spędzili tyle lat (oaza Kadesz), to jedyna oaza w tej części pustyni zdolna utrzymać tak wielu ludzi (prawdopodobnie 200 tysięcy; nie dwa miliony). Bóg dbał o swój lud nawet wtedy, gdy go karał. Mimo nieustannego buntu Izraelitów cudownie zaopatrywał ich w pożywienie codziennie przez czterdzieści lat! Nawet Mojżesz został ukarany za nieposłuszeństwo (porwawszy się na funkcję należną jedynie Bogu) i umarł w przededniu podboju Ziemi Obiecanej.

Księga Liczb kładzie silny nacisk na modlitwę. Grzeszny naród w obliczu świętego Boga potrzebuje wstawiennika. Konieczny jest system ofiarniczy, ale także pośrednik. Rolę tę pełni zarówno sam Mojżesz, jak i kapłani.

Fragmenty dotyczące Moabitów, Balaka i Balaama podkreślają uniwersalną suwerenność Boga. Balaam, obcy prorok, nie może powiedzieć nic więcej, niż pozwolił mu Bóg. Pośród niezwykłych proroctw dotyczących Izraela, zwłaszcza jeden ustęp wspomina o przyjściu Mesjasza, który przedstawiony jest jako gwiazda. Widzę go, lecz jeszcze nie teraz, dostrzegam go, ale nie z bliska: wschodzi Gwiazda z Jakuba, a z Izraela podnosi się berło. Ono to zmiażdży skronie Moabu, a także czaszki wszystkich synów Seta” (Lb 24,17).

W księdze Apokalipsy Jezus przypisuje sobie ten tytuł: „Ja, Jezus, posłałem mojego anioła, by wam zaświadczyć o tym, co dotyczy Kościołów. Jam jest Odrośl i Potomstwo Dawida, Gwiazda świecąca, poranna” (Ap 22,16). Jest to cytat z Lb 24,17.

Duchowe lekcje z Księgi Liczb przedstawiają się następująco:

1. Bóg żyje pośród swego ludu.

2. Bóg karci swój lud, gdy jest to konieczne.

3. Bóg uchyla ludzki bunt dla dobra swego ludu, którego nie pozwala zgładzić zupełnie. Panuje nad biegiem historii.

4. Bóg jest święty i nie toleruje rywali. Aby mieć z Nim społeczność, musimy zbliżyć się do Niego na Jego warunkach.

5. Bóg ST jest Bogiem NT: święty, a zarazem kochający i miłosierny.

 

KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA

 

Na górze Synaj Bóg zawarł przymierze z narodem izraelskim. Zostało ono sporządzone na wzór traktatów, jakie hetyccy królowie podpisywali ze swoimi wasalami. Bóg jako potężny władca uratował z niewoli naród, który teraz należy do Niego. Izraelici wyrażają na to zgodę, a przymierze zostaje ratyfikowane. Bóg zawiera z Izraelitami oficjalną umowę: On jest panem feudalnym, a oni jego wasalami. Aby korzystać z Jego błogosławieństwa, ochrony i łaski, muszą być Mu posłuszni i porzucić wszelkie bałwochwalstwo (czyli wyrzec się zobowiązań wobec innych panów). Jeśli złamią warunki tej umowy, zostaną ukarani, a w ostateczności wypędzeni. Bóg wykorzysta inne narody (Asyria, Babilonia, itd.), aby osiągnąć ten cel.

Od czasu do czasu umowa ta była odnawiana (to właśnie oznacza tytułowe „powtórzone prawo”). Księga Powtórzonego Prawa opisuje odnowienie przymierza (z korzyścią dla nowego pokolenia) w przededniu podboju Ziemi Obiecanej, po wędrówce po pustyni (opisanej w księdze Liczb). Przy tej okazji Mojżesz zatwierdza prawo, na które lud Izraela musi wyrazić zgodę. „To są słowa przymierza, które nakazał Pan zawrzeć Mojżeszowi z Izraelitami w kraju Moabu, oprócz przymierza, jakie zawarł z nimi na Horebie” (Pwt 28, 69). Znajdujemy tu liczne ostrzeżenia przed ponownym wplątaniem się w z bałwochwalstwo i rozmaite związane z nim praktyki.

Księga Powtórzonego Prawa ze względu na swoją teokratyczną emfazę ma formę kazania. Mojżesz nieustannie odwołuje się do lojalności ludu. Znamienne jest to, że ta księga czytana była corocznie podczas Święta Namiotów, co odzwierciedla pierwotny sposób jej wykorzystania w ceremonii odnowienia przymierza. Pwt obejmuje szereg przemów Mojżesza do ludu Izraela w ziemi Moab, gdzie Izraelici zatrzymali się po długiej podróży przez pustynię, zanim mieli zająć Kanaan.

A oto niektóre z najważniejszych kwestii poruszonych w tej księdze:

(1) Mojżesz przypomina o wielkich wydarzeniach ostatnich czterdziestu lat: o tym, jak Bóg prowadził Izraelitów przez pustynię, wzywając ich do posłuszeństwa i wierności Bogu.

(2) Mojżesz przypomina Dziesięć Przykazań i podkreśla znaczenie pierwszego z nich, wzywając lud do oddania wyłącznie Panu. Następnie dokonuje przeglądu rozmaitych przepisów, które mają regulować życie Izraela w Ziemi Obiecanej.

(3) Mojżesz przypomina o znaczeniu Bożego przymierza i wzywa lud do poddania się mu na nowo.

(4) Jozue zostaje powołany na kolejnego przywódcę ludu Bożego. Po odśpiewaniu pieśni sławiącej wierność Boga oraz wypowiedzeniu błogosławieństwa dla pokoleń Izraela, Mojżesz umiera w Moabie, na wschód od rzeki Jordan. Ten opis śmierci Mojżesza nie może naturalnie pochodzić od niego samego, ale prawdopodobnie wyszedł spod pióra Jozuego, jego natchnionego następcy.

Głównym motywem tej księgi jest to, że Bóg zbawił i pobłogosławił swój umiłowany lud. Naród wybrany musi o tym pamiętać, kochać Boga i służyć Mu, jeśli chce się cieszyć życiem (dobrobytem) oraz trwałym błogosławieństwem.

Kluczowe wersety tej księgi zawierają słowa, które Jezus nazwał największym ze wszystkich przykazań: „Będziesz miłował Pana Boga twego z całego serca swego, z całej duszy swojej, i z całej siły swojej” (Pwt 6,4-6).

Księga Powtórzonego Prawa jest jedną z największych ksiąg Starego Testamentu. Jego wpływ na narodową i osobistą religię w każdym wieku nie został przekroczony przez jakąkolwiek inną księgę w Biblii. Jest cytowana ponad 80 razy w Nowym Testamencie i dlatego należy do małej grupy czterech ksiąg Starego Testamentu, do których wczesne chrześcijanie częściej się odnoszą.

 

Szczegóły: typowa struktura takiej umowy (przymierza) przedstawiała się następująco:

1. Preambuła określająca autora traktatu.

2. Przegląd ostatnich stosunków między dwiema stronami, od czasu podpisania ostatniej umowy.

3. Zapisy wyjaśniające wzajemne zobowiązania stron.

4. Klauzula opisująca dokument traktatu oraz przypomnienie o regularnej lekturze obowiązującej wasali.

5. Wykaz bogów będących świadkami tego traktatu.

6. Przekleństwa i błogosławieństwa: grożące wasalowi choroby, śmierć, wygnanie, itd., jeśli nie dotrzyma traktatu, oraz obietnice dobrobytu (życie) i powodzenia (błogosławieństwo) w przypadku posłuszeństwa.

Celem takich umów było zagwarantowanie pełnego poddaństwa wasalnego króla lub państwa czy to konkretnemu władcy, czy też imperium.

Zachowanie posłusznego wasala opisują często charakterystyczne terminy. Dobry wasal powinien „podążać za” swoim panem, „bać się” i „miłować” go”, oraz „słuchać jego głosu”. O niepokornym wasalu mówi się, że “ grzeszy” (tj. jest buntownikiem). Ta frazeologia pojawia się często w ST, a nawet w NT.

Groźby formułowane przez proroków na temat mającej nadejść kary są często echem przekleństw przymierzowych. Jedno z głównych zadań proroka polegało na przypominaniu ludziom, że związek przymierza obejmuje zarówno odpowiedzialności, jak i przywileje.

Krótsze wersje traktatu przymierza znajdują się w Wj 19-24; Joz 24 i 1 Sm 12, natomiast najpełniejsza i najbardziej szczegółowa zawarta jest w księdze Powtórzonego Prawa:

1-3 Historyczny prolog – opis wzajemnych relacji.

4-6 Przepisy wstępne

27 Klauzula właściwa

28 Błogosławieństwa i przekleństwa.

Ta forma umowy odzwierciedla traktaty powszechne w okresie Mojżesza, lecz nie później, co pozwala nam datować materiał Pwt na czasy Mojżesza.

Księga Powtórzonego Prawa nie poświecą wiele uwagi celowi wybrania Izraela: być świadkiem dla narodów, które miały być błogosławione ze względu na jego wybór. Mojżesz skupia się głównie na tym, by przestrzec Izraelitów przed niebezpieczeństwem wypaczenia wiary oraz utraty objawionej im prawdy, gdy wejdą do nowego kraju.

Ostatnia część księgi określa błogosławieństwa płynące z posłuszeństwa, jak również przekleństwa będące następstwem nieposłuszeństwa. Lista błogosławieństw obejmuje cały szereg dobrodziejstw (politycznych, militarnych i rolniczych), jakimi Bóg otoczy swój lud. Jeszcze dłuższa seria przekleństw dotyczy wszystkiego, co cenne w oczach Izraelitów: wolności, zdrowia i dobrobytu, aż po utratę ziemi. Bunt przeciwko postanowieniom Bożego przymierza sprawia, że Bóg Zbawca zmienia się w Boga Sędziego.

 

Istotne pojęcia w Prawie

 

Wstęp: Prawo było darem Boga dla ludu. Jego celem było określenie zasad życia we wspólnocie, trwania w społeczności z Bogiem oraz wielbienia Go jako Pana. Prawo obejmowało zatem element poziomy (relacje z bliźnimi), jak i pionowy (więź z Bogiem). Było to ważne, ponieważ Izraelici musieli odciąć się od swoich pogańskich korzeni i odrodzić jako zupełnie nowy naród z całkowicie nowym przeznaczeniu. Jednocześnie Prawo określało granice dotyczące okolicznych ludów i kultur. Izraelici nie tylko musieli przekształcić się w armię wojowników, aby zdobyć ziemię obiecaną ich przodkom, ale również wykształcić społeczność będącą w stanie przetrwać zarówno w czasie pobytu na pustyni, jak i ostatecznie w nowej ojczyźnie. Jednocześnie potrzebowali wskazówek, jak być ludem Bożym – zarówno w relacjach wzajemnych, jak i w więzi z Bogiem – aby porzucić styl życia i kulturę Egiptu oraz oprzeć się wpływowi kultury Kananejczyków, których ziemię mieli posiąść.

Chociaż chrześcijanie nie mają obowiązku przestrzegać tych zapisów prawa, które nie zostały powtórzone w NT, powinni stosować się do zawartych w nich zasad, ponieważ wyrażają one charakter Boga.

 

DYGRESJA 1. System prawny: Prawo to jest wyjątkowe, ponieważ zostało nadane przez Boga, co znaczy, że odzwierciedla Jego charakter. W tym sensie nazywane jest „doskonałym” prawem. Pobożni Izraelici pragnęli zgłębiać Boże prawa (zasady Jego błogosławieństwa i powodzenia), ponieważ wiedzieli, że Bóg jest doskonały (tzn. hojny i nie kieruje się żadnymi ukrytymi motywami) i chce ich dobra. Z początku zatem prawo nie miało negatywnych konotacji; nabrało ich dopiero wówczas, gdy ludzie postanowili buntować się przeciw Bogu, obrażać Go, lub – jak miało to miejsce później, w okresie judaizmu rabinicznego po wygnaniu – wykorzystywać prawo jako środek zbawienia przez obejście systemu ofiarniczego. Zatem potępienie ma swoje źródło nie tyle w samym prawie, co w jego pogwałceniu.

Gdy Izrael zgadza się stać ludem Bożym, zostaje nazwany „narodem świętym”, co oznacza, że ma być oddzielony do służby Bogu. Następnie Bóg daje Izraelitom swoje prawo, aby pokazać im, jak mają funkcjonować jako naród oraz jako jednostki. Przede wszystkim Bóg nadaje im fundament wszelkiego prawa: dziesięć przykazań lub dziesięć słów. Pozostała część prawa zostaje następnie przekazana ludowi za pośrednictwem Mojżesza. Lud akceptuje warunki i przymierze zostaje ratyfikowane.

Prawo lub Tora (czyli instrukcje dotyczące właściwego lub stosownego postępowania), dzieli się zasadniczo na trzy kategorie:

1. prawo moralne

2. prawo cywilne

3. prawo obrzędowe.

Każda kategoria opiera się na założeniu, że Izraelici należą do Boga: dlatego niektóre zachowania, zarówno jednostek, jak i całego narodu, są sprzeczne z tym stanem rzeczy i podlegają karze.

Cały Pięcioksiąg (pierwsze pięć ksiąg Biblii) zawiera szereg przepisów. Można je podzielić na cztery główne grupy:

1. Ustanowienia, czyli bezwzględne zakazy. Wszystkie zaczynają się od hebrajskiego słowa Lo – „nie będziesz” (dopuszczać się określonych rzeczy, ponieważ należysz do mnie). Innymi słowy: „Nie będziesz czynić niczego, co jest sprzeczne z moim charakterem”. Najlepszym przykładem tej kategorii jest dziesięć przykazań. Stanowią one „prawo moralne”, które wyraża Bożą wolę dla każdego człowieka.

2. Wyroki (mišpatim), czyli prawo zwyczajowe. Można je określić mianem wspólnego prawa, a mają przeważnie następujące brzmienie: „Kto postąpi w dany sposób, będzie musiał zapłacić określoną cenę” (ponieść karę za każdy akt niesprawiedliwości).

3. Formy pośrednie wyrażone następującymi postanowieniami: „Kto dopuści się danego czynu, poniesie śmierć”. Przepisy te odnoszą się w szczególności do Izraela jako społeczeństwa teokratycznego, podlegającego bezpośrednio władzy Boga. To tłumaczy ich skrajną formę.

4. Prawo obrzędowe lub rytualne, dotyczące zalecanego kultu Bożego w Przybytku, a później w Świątyni. Precyzuje wymogi wobec kapłanów oraz lewitów, którzy mieli służyć kapłanom. Ponieważ Bóg jest święty i straszliwy, prawa te przywodzą na myśl instrukcje obowiązujące pracowników elektrowni jądrowej. Grzech pod wieloma względami postrzegany jest jako rodzaj promieniowania, które wywołuje skażenie. Zasady postępowania są takie same: Bóg jest święty i dlatego nie możemy sobie pozwolić, aby przyjść do Niego (lub Mu służyć) inaczej, niż wyłącznie na Jego warunkach.

 

Prawo Izraela był wyjątkowe z następujących powodów:

a) Każdy jego aspekt został nadany bezpośrednio przez Boga. Nieposłuszeństwo stanowi osobisty bunt przeciwko Niemu. Przepisy prawa nie są względne ani dowolne; obejmują całość życia jednostki oraz narodu. Wszystko jest równie ważne. Koncepcja oko za oko (a nie więcej) miała być wskazówką dla sędziów wydających wyroki i nie uprawniała do prywatnej zemsty.

b) Wyraża bardzo wysokie uznanie dla życia ludzkiego. Nie sankcjonuje brutalności, a kara musi być stosowna do przewinienia. Wszyscy, łącznie z władcą, są równi wobec prawa. W kodeksach Hetytów kara zależała od klasy społecznej, do której należał winowajca. W Izraelu prawo było absolutne, za wyjątkiem okoliczności łagodzących.

c) Nikt nie był represjonowany. Przeciwnie: prawo zapewniało szczególną opiekę osobom znajdującym się w trudnej sytuacji, w tym wdowom, sierotom, cudzoziemcom, uchodźcom i niewolnikom.

d) Sędzia był raczej stróżem prawa (arbitrem), niż urzędnikiem wymierzającym karę za przestępstwo. Celem prawa było wymierzyć sprawiedliwość, a nie bronić przywilejów określonej klasy społecznej. Czego prawo izraelskie uczy nas dzisiaj?

i) Daje nam wgląd w umysł Boga, dlatego stanowi integralną część objawienia.

ii) Zostało nadane ludowi, który został wcześniej wybrany przez Boga, co oznacza, że nie może być drogą do zbawienia.

 

DYGRESJA 2: Podczas lektury prawa wiele aspektów może budzić nasze wątpliwości:

(1) Prawo wydaje się traktować podejrzliwie ludzką płciowość. Jest to bardziej pozór, niż fakt. Bóg wypowiada się stanowczo w dwóch sferach:

a) Nie chce być czczony tak, jak gdyby był bożkiem. Odcina się od praktyk religijnych Kananejczyków, które obsesyjnie skupiały się wokół seksu i płodności.

b) Bóg stworzył seks z przeznaczeniem dla małżeństwa. Sprzeciwia się wszelkim formom perwersji, ponieważ pochodzą one z wypaczonego umysłu Szatana, który zawsze dąży do tego, by sprzeciwiać się Bożym przykazaniom.

(2) Pojęcie czystości i nieczystości. Istota czysta może znaleźć się w obecności Boga i oddać Mu pokłon, a nieczysta nie na do tego prawa. Istnieje kilka czynników, które stanowią o czystości lub nieczystości:

a) Wszystko, co jest martwe, lub zawiera martwe komórki (krew menstruacyjna, nasienie, itd.). Kontakt z tymi wydzielinami czyni człowieka „nieczystym”, ponieważ martwe ciała lub komórki wiążą się z grzechem (rozkładem).

b) Wszystko, co jest w oczach Boga niestosowne; czasami bez wskazania powodu.

c) Niektóre zwierzęta zaklasyfikowane są jako nieczyste, prawdopodobnie dlatego, że żywią się krwią lub padliną. Zwierzęta przedstawiają człowieka. W obrzędzie ofiary za grzech zwierzę może zastąpić człowieka, gdyż obie istoty mają w sobie tchnienie życia utrzymywane przez krążenie krwi.

(3) Zakaz spożywania krwi, ponieważ jest ona zarezerwowana do obrzędu przebłagania za grzech. We krwi jest zasada życia, które ofiaruje się za życie grzesznika.

(4) Twierdzenie, że człowiek jest doskonały: Dawid czasami twierdzi, że jest doskonały. Ma myśli to, że dochował zewnętrznych przepisów prawa. Katolicy powiedzieliby, że znalazł się w stanie łaski uświęcającej. Apostoł Paweł stwierdzi później: „co do sprawiedliwości legalnej – stałem się bez zarzutu” (Flp 3,6).

(5) Okaleczenie wyklucza człowieka z udziału w kulcie świątynnym. Powodem tego pozornie niesprawiedliwego wykluczenia jest to, że tego rodzaju okaleczenie często towarzyszyło praktykom bałwochwalczym (Pwt 23,1). Wyznawcy często okaleczali się na znak przynależności do Baala i Astarte. To wyjaśnia dziwny fragment w Za 13,6: „A gdy go ktoś zapyta: «Cóż to za rany masz na twoim ciele?» Wówczas odpowie: «Tak mnie pobito w domu moich najmilszych»”.

(6) Kara śmierci obowiązywała za morderstwo, przestępstwa seksualne (w tym gwałt), kult innych bogów, praktyki okultystyczne oraz handel niewolnikami. Podlegali jej również zbuntowani synowie (Pwt 21,18-21). W przeciwieństwie do innych kultur, nie obowiązywała w przypadku kradzieży ani nie dotyczyła kwestii własności. Każdy człowiek (nawet władca) był równy wobec prawa. W więzieniach przebywali ludzie oczekujący na proces i wyrok. ST starał się ograniczyć zemstę poprzez nałożenie surowych ograniczeń. Kary miały często formę rekompensaty na rzecz strony pokrzywdzonej jako zadośćuczynienie i w niektórych przypadkach mogły być nałożone, za wspólną zgodą, zamiast kary śmierci (na przykład za cudzołóstwo).

(7) Własność gruntów. Ziemia obiecana była postrzegana jako własność Boga udostępniana dzierżawcom. Po podboju każde plemię otrzymało określony teren, zależnie od wielkości. Po każdych 49 latach ziemia musiała wrócić do swojego pierwotnego właściciela. W tym momencie następowało również anulowanie długów. Co siedem lat ziemia miała leżeć odłogiem.

(8) Pory roku. Chociaż zbiorów dokonywano kilkakrotnie w ciągu roku, w Izraelu obowiązywały dwie główne pory: siania oraz żniw. W okresie zimowym (zasiew) dominowała konstelacja Plejad, a w okresie letnim (żniw) – Oriona (Am 5,8). Gwiazdy służyły rolnikom jako kalendarz. Okres zimowy dzielił się na dwie pory: wczesny deszcz (jesień) i późny deszcz (wiosna).

 

DYGRESJA 3. System ofiarniczy: Dziś idea krwawej ofiary brzmi dla nas odrażająco, ale w czasach biblijnych bogactwo wiązało się z posiadaniem trzód. Zabicie zwierzęcia było jedynym skutecznym sposobem oddania go Bogu. Dziś bogactwo mierzymy ilością posiadanych pieniędzy. Ale to nie wszystko: jeśli grzesznik zasłużył na śmierć, zamiast niego zabite mogło zostać zwierzę. Był to Boży sposób na ocalenie człowieka przed śmiercią. W starożytnym Izraelu składano rozmaite ofiary z różnych powodów, nie tylko dla odkupienia grzechów. Można było na przykład ofiarować płody rolne, lecz zakazane były ofiary z ludzi (wszak ofiary pojednania miały służyć właśnie zapobieżeniu śmierci człowieka!). Wszystkie ofiary miały wspólny element: były składane w ramach oddawania Bogu czci. Kult był wyrazem poszanowania doskonałego planu i wdzięczności za Boże błogosławieństwo.

 

System ofiarniczy: szczegóły

 

a) Przed przymierzem na Synaju. Chociaż system ofiarniczy wprowadzono na podstawie przymierza zawartego na górze Synaj, w całej księdze Rodzaju czytamy o ofiarach składanych wcześniej, za każdym razem, gdy zawierano przymierze. Przelanie krwi stanowiło akt ratyfikacji przymierza (pełniąc rolę współczesnej pieczęci), lecz przesłanie krwi brzmiało również następująco: jeśli złamiesz przymierze, oto co cię spotka (nagła śmierć). Należy także wspomnieć o niedoszłym złożeniu w ofierze Izaaka oraz o paschalnej ofierze w Egipcie; obie z nich poprzedzały przymierze z Synaju.

b) Na Górze Synaj naród izraelski otrzymał Prawo, które pełniło rolę statutu zawierającego postanowienia przymierza. Posłuszeństwo Prawu miało zagwarantować błogosławieństwo oraz utrzymanie społeczności z Bogiem, ale nie wieczne zbawienie. Jednocześnie informowało ono szczegółowo na temat tego, jak Bóg życzy sobie być czczony. System ofiarniczy został ustanowiony przez Boga jako:

I) środek odbudowy przymierza zerwanego za sprawą grzechu lub rytualnej nieczystości

II) wyraz czci

III) środek zapewnienia obrzędowej czystości dla celów kultu. Przypominało to swoistą procedurę odkażania, wymaganą przed przystąpieniem do Boga.

Ofiary, podobnie jak prawo, nie były środkiem zbawczym. Starotestamentowi ludzie wiary dostępowali zbawienia na tej samej podstawie, co my (tj. przez wiarę). Na ich korzyść zaliczano ofiarę mającego przyjść Mesjasza. Mieli oni (podobnie jak i my) nieograniczony kredyt, którego nie są w stanie wyczerpać żadne roszczenia.

2. Rożne rodzaje ofiar. Ofiary dzieliły się na pięć rodzajów należących do trzech głównych kategorii (ofiara całopalna, ofiara biesiadna oraz ofiara za grzech).

a) Ofiara całopalna (hebr. ola), czyli holokaust. Ofiara ta była spalana w całości, co miało symbolizować pełne poświęcenie Bogu. Ten rodzaj ofiary ma na myśli apostoł Paweł w Rz 12.

b) Ofiara biesiadna lub wspólnotowa (hebr. zebach szelamim) miała obchodzić przywrócenie społeczności. Ofiara ta dzieliła się na trzy rodzaje: uroczyste przywrócenie pokoju (tj. pojednanie, zob Rz 5,1-2; „Dostąpiwszy więc usprawiedliwienia przez wiarę, mamy pokój z Bogiem przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, dzięki któremu uzyskaliśmy przez wiarę dostęp do tej łaski, w której trwamy i chlubimy się nadzieją chwały Bożej” – tj. zmartwychwstanie i uwielbienie): dziękczynienie konkretne, dziękczynienie ogólne i złożenie ślubu. Część ofiarowanego zwierzęcia palono, a część spożywali ofiarujący. Miało to symbolizować odbudowaną społeczność między człowiekiem a Bogiem (Kpł 7,12-16; Pwt 12,9).

c) Ofiara ze zbóż (hebr. mincha) symbolizowała poświęcenie dzieła Bogu.

d) Ofiarę zadośćuczynienia (hebr. aszam) składano w przypadku przywłaszczenia sobie czegoś lub kradzieży. Ponadto należało dokonać rekompensaty finansowej. Jest to symbol przebłagania.

e) Ofiarę za grzech (hebr. chatat) składano za grzechy narodu lub jednostki. W języku hebrajskim słowo to oznacza również „grzech”. Dlatego Chrystus, który nie znał grzechu, stał się grzechem (= ofiarą za grzech) – 2 Kor 5,21; zob. także Rz 8,3. Ten rodzaj ofiary został złożony przez Jezusa na krzyżu; jej pamiątką jest Wieczerza Pańska, która jest także posiłkiem wspólnotowym.

Rzymscy katolicy błędnie zaliczają mszę do ofiary kategorii E (tj. ofiara za grzech), podczas gdy w istocie należy ona do kategorii B (tj. dziękczynienie i złożenie ślubu).

W doroczne Święto Przebłagania (Jom Kippur) składano specjalną ofiarę. Arcykapłan wchodził do miejsca najświętszego w Świątyni. Najpierw składał ofiarę za siebie, gdyż sam był grzesznikiem i groziła mu nagła śmierć w świętej Bożej obecności. Następnie składał ofiarę w imieniu całego ludu. Służyły do tego dwie kozy. Jedną z nich zabijano, drugą zaś wypuszczano na pustynię. Pierwsza koza symbolizowała samo przebłaganie (cenę), druga natomiast jego skutek (zmycie grzechu). Oba zwierzęta nazywano ofiarą za grzech (hebr. chatat).

Wspólnymi cechami wszystkich głównych rodzajów ofiar były: obrzęd przelania krwi (Kpł 1,5; 3,2; 4,5-6) oraz nałożenia rąk (Kpł 1,4; 3,2; 4,4).

3. Znaczenie krwi. We wszystkich tych ofiarach przelewano krew, bądź to podczas głównego obrzędu (w przypadku ofiary za grzech), bądź to w trakcie rytuału wstępnego, ponieważ wyznawca wkraczał w świętą Bożą obecność. (Przypominało mu to o jego grzeszności, która wymagała przebłagania przez przelanie krwi). Ofiara krwawa obejmowała następujące elementy:

a) odwrócenie Bożego gniewu (stanu nieprzyjaźni istniejącego między grzesznikiem a świętym Bogiem domagającym się kary).

b) ekspiacja, czyli zmazanie grzechu. Przebłaganie obejmuje oba te pojęcia.

c) zasada substytucji. W przypadku ofiary za grzech (choć dotyczyło to wszystkich trzech głównych kategorii ofiar), grzesznik musiał położyć ręce na głowie zabijanego zwierzęcia na znak utożsamienia z nim, a jednocześnie wyznać swój grzech. Poprzez wiarę w Chrystusa utożsamiamy się z Jego ofiarą złożoną za nas. Symbolem i pamiątką tego jest także Wieczerza Pańska, w której publicznie wyznajemy przyjęcie korzyści z Jego ofiary. To przypuszczalnie ma na myśli apostoł Paweł mówiąc: „Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pańską głosicie, aż przyjdzie” (1 Kor 11,26).

d) Sam Bóg zadbał o ofiarę przebłagalną (zob. Kpł 17,11).

Człowiek musi jedynie przyjąć Boży sposób pojednania.

4. Zalety systemu ofiarniczego:

a) Wyraziste doświadczenie, mające zapaść w pamięć grzesznikowi – jego grzech kosztował życie niewinnego zwierzęcia.

b) Ukazanie, że grzech nie ogranicza się do czynów świadomych. Człowiek może nie zdawać sobie sprawy, że zgrzeszył, ale inni mu to uświadomią. Ukazuje to głębię grzechu.

c) Człowiek musi przyjść do Boga na Jego warunkach.

d) Ukazanie, że Bóg nie chce śmierci grzesznika i pragnie mieć społeczność z człowiekiem.

5. Ograniczenia systemu ofiarniczego:

a) Podobnie jak Prawo, system ofiarniczy był w zamyśle tymczasowy i miał obowiązywać tylko do przyjścia Mesjasza. Po Jego przyjściu nie ma już mocy prawnej, co znajduje wyraz w zburzeniu świątyni oraz zniesieniu kapłaństwa. Krew zwierząt sama w sobie nie miała mocy przebłagalnej – Bóg jednak przez pewien czas zgodził się uznawać jej wartość.

b) System ten nie przewidywał przebłagania za grzech umyślnego i świadomego buntu przeciwko Bogu, w tym cudzołóstwa, morderstwa, bałwochwalstwa oraz bluźnierstwa (które dzisiaj nazwalibyśmy przestępstwem z premedytacją); każdy z tych grzechów wykluczał sprawcę ze wspólnoty przymierza i był karany śmiercią.

c) System ten pozwalał odbudować społeczność między Bogiem a człowiekiem, lecz tylko do chwili popełnienia kolejnego grzechu. Innymi słowy, nie zapewniał on wiecznego zbawienia, a ofiary należało powtarzać.

d) Ofiara złożona przez Jezusa jest wyjątkowa, ponieważ obejmuje każdy grzech i dlatego dokonała się raz na zawsze.

e) Dzięki Niemu każdy, kto uwierzy, zostaje uniewinniony ze wszystkiego, co ciążyłoby na nim według prawa mojżeszowego (Dz 13,39).

 

DYGRESJA 4. Starotestamentowe ustanowienia wskazujące na dzieło Mesjasza

a) Zastępstwo prawne w oparciu o więzy rodzinne. W Iz 40-66 na podstawie tej idei Pan zostaje ogłoszony wyzwolicielem (goel) swojego ludu. Koncepcja ta pojawia się również w odniesieniu do odkupienia członków rodziny. Odkupiciel (goel) wykupuje (gaal) swojego krewnego, który został sprzedany w niewolę (Kpł 25,47-49) lub odkupuje utracony przez niego majątek (Kpł 25,25). Poślubia bezdzietną wdowę lub dokonuje pomsty w imieniu krewnego (jako tzw. odkupiciel krwi). W każdym przypadku dokonuje tego, czego nie może zrobić osoba, którą obejmuje swoim odkupieniem: pojawia się zastępstwo prawne w oparciu o więzy rodzinne.

b) Cena zapłacona za wykupienie kogoś od kary śmierci. Rdzeń użytego tu czasownika (pada) oznacza wymienić za okup. ST opisuje potrzebę wykupu pierworodnych (Wj 13,12; Lb 3,40; 18,15-17) oraz wyzwolenia przez Pana (Ps 130,7). Jest to konieczne dlatego, że pierworodni należeli do Boga i z prawnego punktu widzenia powinni być Mu poświęceni. Ponieważ jednak ofiara z ludzi jest obrzydliwością dla Pana, On sam płaci cenę za to, by mogli oni pozostać przy życiu; w ten sposób stają się oni Jego własnością i muszą poświęcić się służbie Mu.

Okup za czyjeś życie leży także u podstaw podatku pogłownego, który Żydzi musieli płacić w przypadku spisu (Wj 30,12-16). Było tak dlatego, że spis mógł zostać przeprowadzony tylko wówczas, gdy opłacono podatek świątynny; spisani w istocie wstępowali do Bożego wojska, a ponieważ byli grzesznikami, należał się za nich okup (Mt 17,24-27).

W NT Jezus daje do zrozumienia, że podatek ten został już opłacony w imieniu synów Królestwa, którzy są z niego zwolnieni.

c) Proroctwa na temat Cierpiącego Sługi. W świetle NT proroctwa te można interpretować jako odnoszące się do Mesjasza. Pieśni o Słudze Pana znajdujemy w rozdziałach 42, 49, 50, 52 oraz 54 księgi Izajasza. W kolejnych rozdziałach cierpienie nasila się, by w końcu całkowicie zdominować czwartą pieśń o Słudze, w której mowa o zastępstwie – opis ofiar ze zwierząt odniesiony jest do osoby.

 

DYGRESJA 5. Święta: W religiach pogańskich, święta i obrzędy związane były z mitologicznym wydarzeniami, które przywoływały bogów lub tajemnicze siły wszechświata, aby uchwycić ich dobroczynny wpływ. Natomiast w starożytnym Izraelu święta miały zupełnie inny wydźwięk. Były one związane z wydarzeniami historycznymi, których naród izraelski doświadczył osobiście. W następnych pokoleniach święta upamiętniały cuda dokonane przez Boga i były okazją do tego, by czcić Jego moc, miłość, obietnice i charakter. Na przykład, wydarzenia związane z Wyjściem zostały upamiętnione przez Paschę, a nadanie prawa przez Pięćdziesiątnicę. Ale każde z tych świąt miało prorocze znaczenie. Wszystkie czekały na ostateczne spełnienie w przyjściu Mesjasza. Ważne jest, że Jezus nie ustanowił nowych świąt, aby zastąpić święta żydowskie, ponieważ biblijne wydarzenia, które reprezentowały, znalazły swoje wypełnienie w nim. Ten proroczy aspekt świąt oraz ich spełnienia interesuje nas jako chrześcijan. Były one cieniem rzeczy przyszłych. Tak więc Pascha przedstawia krzyż, Pięćdziesiątnica zesłanie Ducha Świętego, a Święto Namiotów drugie przyjście Chrystusa. Obecnie zatem żyjemy w okresie gromadzenia, gdy Żydzi i poganie wchodzą do Kościoła. Żydowskie święta w ST można podzielić na dwie kategorie:

(1) Wielkie święta:

(A) Święta pielgrzymie upamiętniające radosne okazje: Pesach (Pascha) w marcu/kwietniu, Szawuot (Zielone Świątki) w maju/czerwcu i Sukkot (Namiotów) we wrześniu/październiku

(B): Uroczyste święta Rosz ha-Szana (Nowy Rok) we wrześniu/październiku, Jom Kippur (Wielkie Przebaczenie) we wrześniu/październiku.

(2). Mniejsze święta:

(A) Hanukka (Święto Poświęcenia) – inauguracja Świątyni w listopadzie/grudniu

(B) Purim (Święto Losów) w lutym/marcu.

Pascha, Pięćdziesiątnica i Namioty to trzy wielkie święta roku żydowskiego. Z tych okazji każdy pobożny Żyd musiał odbyć pielgrzymkę do Świątyni w Jerozolimie trzy razy w roku. Pieśń nad Pieśniami odczytywano przy okazji Paschy, Księgę Rut w dniu Pięćdziesiątnicy, Lamentacje dla upamiętnienia upadku Jerozolimy, Księgę Koheleta w Święto Namiotów a Księgę Estery na święto Purim. Księgi te określane są jako „zwoje” i tworzą trzecią, ważną grupę żydowskich Pism.

 

Zbiory: Święto przaśników oznaczało początek zbiorów jęczmienia. Święto Pięćdziesiątnicy oznaczało początek zbiorów pszenicy. Święto Namiotów oznaczało koniec zbiorów letnich owoców, zwłaszcza winogron.

 

(1) Święto Paschy: trwało przez 8 dni i upamiętniało wydarzenia z księgi Wyjścia, kiedy Bóg oszczędził pierworodnych i wyzwolił naród z niewoli. To święto nazywane bywa również Świętem Przaśników, gdyż chleb pieczony w przeddzień Wyjścia nie miał zaczynu, a Pascha wyznacza punkt kulminacyjny po siedmiu dniach jedzenia przaśnego chleba. W żydowskich gospodarstwach domowych jeden cały miesiąc poświęca się na wyszukiwanie i eliminowanie kwaszonego chleba w ramach przygotowań do święta Paschy (1 Kor 5,7-8). Do czasów Jezusa dodano nowy element: zabijanie jagniąt na dziedzińcu świątyni i rozmazywanie krwi na ołtarzu (zamiast na nadprożach i odrzwiach). Śpiewano Hallel oraz dęto w barani róg (hebr. szofar). W świątyni zabijano baranki, a ich krew zbierano i rozmazywano na ołtarzu. Głowa rodziny przynosiła do domu jagnięcinę, którą następnie pieczono. Każdy, kto nie brał udziału w tym święcie bez ważnego powodu, był ekskomunikowany, tak wielkie było jego znaczenie. W kręgu rodzinnym spożywano uroczysty posiłek zgodnie z odpowiednią liturgią (hebr. seder). Według tradycji rabinicznej, jedno krzesło należy pozostawić wolne, a drzwi zostawić otwarte w oczekiwaniu Eliasza, który ma wejść i ogłosić przyjście Mesjasza. Najważniejszymi elementami posiłku są: trzy ciastka na tacy, udziec jagnięcy, cztery kubki czerwonego wina, gorzkie zioła i sos oraz szklanka słonej wody (hebr. macot). Kolejne kubki wina pito na różnych etapach liturgii. Pascha upamiętnia wyzwolenie z Egiptu i wyraża oczekiwanie na większe przyszłe wyzwolenie (dokonane przez Jezusa na krzyżu). Połamana maca (drugi z trzech kawałków, na które zostaje połamana) nazywa się afikomen, co oznacza, że przyszedł. Jezus powiedział, że to przedstawia jego ciało, a cztery kubki wina reprezentują krew Baranka. Gdy uczniowie pili, Jezus powiedział: „Ten kielich jest Nowym Przymierzem we Krwi mojej. Czyńcie to, ile razy pić będziecie, na moją pamiątkę” (1 Kor 11,25). Jezus jest więc spełnieniem Paschy. Niestety, Żydzi jeszcze tego nie uznają.

 

(2) Święto Pięćdziesiątnicy: w innym miejscu Biblii nazywane jest również świętem zbiorów, tygodni lub pierwocin. Na obchody Żydzi przynosili do świątyni pierwsze plony (pszenicę, jęczmień, figi i daktyle) i oddawali je kapłanom, by ci złożyli je w ofierze Bogu na ołtarzu. W mieście nieopodal Jerozolimy tworzyła się procesja, na której czele szedł ofiarny byk przy akompaniamencie fletów oraz śpiewu psalmów. Kiedy orszak docierał do Jerozolimy, był witany przez kapłanów i innych dostojników. Pielgrzymi spędzali noc w Jerozolimie. Następnego dnia pierwsze plony przynoszono kapłanom pełniącym służbę. Czytano z księgi Rut, która była poganką przyłączoną do narodu izraelskiego; święto to wskazuje na włączenie pogan do wierzącej resztki w Izraelu. Jednocześnie święto to upamiętniało również nadanie prawa na Synaju, czyli narodziny narodu izraelskiego (podobnie jak później narodziny Kościoła). Początkowo traktowano je jako ósmy dzień Paschy, ale oddzielony od niej przez siedem tygodni. Pierwszy snop pszenicy składano w ofierze w dniu po Pesach. To pokazuje, że symbolika chrześcijańskiej Pięćdziesiątnicy była ściśle związana z wydarzeniami Wielkanocy. Dziesięć dni przed Pięćdziesiątnicą Jezus wstąpił do nieba, a po dziesięciu dniach, gdy uczniowie trwali w modlitwie, zesłany został Duch Święty i narodził się Kościół. Uczniowie wyszli i zaczęli głosić ewangelię wszystkim narodom.

 

(3) Święto Szałasów lub Namiotów przypomina pobyt Izraela na pustyni przez czterdzieści lat; wędrówkę, podczas której lud był całkowicie zależny od Pana. Jest to również święto plonów (tzn. winogrona i oliwki). Przygotowania do święta rozpoczynano bezpośrednio po Jom Kippur, a obchodzono je dziesięć dni później. W czasach Jezusa uważano je za najważniejsze święto, do tego stopnia, że Żydzi nazywali je po prostu „świętem” (Łk 2, 41-2; J 2,23; Łk 22,7). Podczas obchodów Izraelici koczowali w prowizorycznych szałasach z gałęzi i liści na pamiątkę wędrówki na pustyni. Uroczystości trwały siedem dni, podczas których składano ofiary za siedemdziesiąt narodów ziemi. To był proroczy gest, którzy wygląda dnia, gdy wszystkie narody będą oddawać cześć Bogu Izraela. Bóg ponownie zamieszka ze swoim ludem oraz przedstawicielami wszystkich narodów, które zbiorą się w Jerozolimie, by tam wspólnie wielbić Boga (Za 14,16-19). Podczas święta do Jerozolimy przybywały tysiące pielgrzymów wymachując gałązkami palmowymi na znak radości. Wokół świątyni znajdowały się cztery ogromne świeczniki, które górowały nad miastem. Pielgrzymi kierowali się ku świątyni śpiewając pieśni i niosąc lampy naftowe napełnione oliwą z czterech ogromnych kadzi. Podczas innej uroczystości czerpano wodę z sadzawki Siloam i niesiono ją do świątyni, gdzie wylewano ją, zmieszaną z winem, do basenu przed ołtarzem. Ósmego dnia pielgrzymi przynosili swoje dziesięciny i modlili się do Boga o deszcz na następny rok. Dopiero na tym tle można należycie zrozumieć J 7. Podczas święta Jezus ukazał się w świątyni i powiedział, że jest wodą życia: to jest tym, który udziela Ducha Bożego. Dziewiątego dnia święta odczytywano prawo, a ludzie tańczyli wokół, trzymając zwoje świętych pism. Jezus w J 7 mówi, że nikt nie przestrzega prawa – wszyscy są grzeszni. Potrzebują tego, co ma im do zaoferowania: nowego życia, które umożliwia zamieszkujący Duch Święty. Życie to rozpoczyna się, gdy uznamy swoje bankructwo i przyjmiemy Jego przebaczenie dzięki temu, co uczynił na krzyżu. Wtedy możemy otrzymać Ducha Świętego. Jak już powiedzieliśmy wcześniej, Święto Namiotów reprezentuje proroctwo o drugim przyjściu Chrystusa. Warto zatem omówić je szczegółach, ponieważ może nam dać wskazówkę na temat przyszłych wydarzeń związanych z Powtórnym Przyjściem.

I. Święto Trąbek (dzień 1) sygnalizuje początek Święta Namiotów. Zapowiada on pochwycenie Kościoła do nieba. Po tym wydarzeniu nastąpi Dzień Pański.

II. Jom Kippur (dzień 10) ogłasza nawrócenie narodu żydowskiego. Odpowiada mu narodowa pokuta Izraela (por. Za 12,10-13,5).

III. Święto Namiotów (dzień 15) zapowiada powrót Chrystusa z Jego Kościołem.

IV. Simchat Tora (dzień 23) zapowiada święto Godów Baranka, który odbywa się na ziemi po powrocie Chrystusa ze Jego Kościołem. Jeżeli powyższy schemat jest poprawny, to oznacza, że Kościół będzie przebywał w niebie albo nad ziemią jedynie przez piętnaście dni, zanim nastąpi jego powrót. Nie twierdzę, że jestem w pełni przekonany, ale to ciekawe podejście do problemu powrotu Chrystusa.

 

 DYGRESJA 6: Wysokie powołanie Izraela

a) Ojcowsko-synowska relacja: naród izraelski został przyjęty przez Boga jako Jego syn. Bóg jako głowa wspólnoty przymierza teraz staje się ojcem ludu. „Zrodził” Izrael jako naród, wspierał go i prowadził przez pustynię (Wj 4,22-23; Pwt 32,6). Mateusz odnosi to proroctwo („Z Egiptu wezwałem Syna mego”, Mt 2,15b) do Jezusa, ponieważ jest On tym, kim powinien być Izrael. W tym sensie również Jezus może nazywać siebie prawdziwym krzewem winnym (= prawdziwym Izraelem). Każdy pojedynczy Izraelita był również uważany za syna Bożego, ponieważ należał do narodu wybranego.

Izrael został uznany za rodzinę zbawioną i strzeżoną przez Boga, Ojca tej rodziny (Pwt 32,6). Tytuł „pierworodny” stosuje się w znaczeniu przeniesionym i oznacza „pierwszy rangą”, „pierwszy pod względem znaczenia”. Pierworództwo było gwarancją specjalnych praw w sferze dziedziczenia i korzyści. Jako prawdziwy syn Izrael powinien naśladować Ojca w swoim postępowaniu. Syn powinien starać się być wszystkim tym, czym jest ojciec (Kpł 19,2). Syn musi respektować życzenia ojca i okazywać mu szacunek oraz wdzięczność, wypełniając wszystkiego jego nakazy. Ojciec natomiast demonstruje swoją miłość w łagodnym i lojalnym postępowaniu.

b) Izraelici byli również powołani jako królewskie kapłaństwo. Królewskie, ponieważ należeli do króla, Mesjasza; mieli być kapłanami oddzielonymi do służby Bożej i pośrednikami Jego łaski dla narodów ziemi.

Niestety odrzucili przywilej bycia narodem kapłanów i zapragnęli być reprezentowani przez specjalną kastę (kapłaństwo lewickie) (Wj 19,16-25 i 20,18-21), będącą pośrednikiem dla nich, a nie dla narodów. W ten sposób realizacja pierwotnego celu Boga została opóźniona; spełnił się on dopiero w Kościele. Przyjdzie jednak czas, gdy stanie się to rzeczywistością w Izraelu, po nawróceniu całego narodu przy drugim przyjściu Mesjasza.

 

DYGRESJA 7. Obiecany Mesjasz ukazany w prawie

a) Prorok: Mojżesz uznał, że jego praca była niekompletna, przewidział jednak nadejście innego Proroka, który miał dopełnić posługę nauczania i objawienia Bożego. Ten prorok miał być Izraelitą jak Mojżesz, i miał głosić słowo Boże z mocą (por J 1,45; 4, 19-29, 6,14 i Dz 3,22-26 i 7,37). Mahomet podawał się za tego proroka, ale ponieważ nie był Żydem, twierdzenie to jest pozbawione podstaw. Kiedy muzułmanie mówią „niech pokój będzie z nim” naprawdę modlą się (na próżno) o jego zbawienie.

b) Nadchodzący władca świata: aluzję do niego znajdujemy w Lb 24,17-19.

Widzę go, lecz jeszcze nie teraz,

dostrzegam go, ale nie z bliska:

wschodzi Gwiazda z Jakuba,

a z Izraela podnosi się berło.

Ono to zmiażdży skronie Moabu,

a także czaszki wszystkich synów Seta.

Stanie się Edom podbitą krainą,

<Seir też będzie podbitą krainą>.

A Izrael urośnie w potęgę.

Zapanuje Jakub nad nieprzyjacielem

i zbiegów z Seiru wyniszczy.

 

DYGRESJA 8. Jak interpretować prawa? Prawo (Tora) stanowi w zasadzie zbiór instrukcji, jak prowadzić pobożne i spełnione życie, danych Izraelitom w kontekście przymierza na Synaju. Prawo objawia Boży charakter, a zatem w swej istocie jest dobre. Jego celem w skali narodowej było utrzymanie w Izraelu porządku moralnego, aby mógł on stanowić świadectwo Bożego charakteru. Miało również na celu przygotowanie narodu na nadejście mesjańskiego zbawienia. Prawo postrzegane jest negatywnie jedynie wówczas, gdy przestrzeganie go ma służyć zbawieniu przez dobre uczynki (koncepcja powygnaniowa). Jednak prawo nigdy nie miało być środkiem zbawienia, a raczej wskazywać na jego potrzebę. W ST zachowywania prawa skutkowało błogosławieństwem w kontekście przymierza, ale to nie miało nic wspólnego z wyborem osoby ani zbawieniem przez łaskę. Błogosławieństwa płynące z przestrzegania prawa nie wykraczały poza grób: prawo nie mogło zapewnić wiecznego zbawienia. Dyspensacjonaliści zdają się niemal sugerować, że Bóg dał Izraelitom prawo, ponieważ ich nienawidził i chciał ich upokorzyć. Jest to parodia biblijnego nauczania.

Jeśli chodzi o chrześcijan, prawo moralne nadal pozostaje w mocy, ale zostało przekształcone w wewnętrzną rzeczywistość przez działanie Ducha Świętego. Prawo obrzędowe dotyczące systemu ofiarnego i mające służyć oddzieleniu Izraela od innych narodów, zostało anulowane, ponieważ służba Chrystusa zastąpiła służbę kapłańską w ST.

 

 

II. PROROCY

 

Jest to druga część Biblii hebrajskiej, zwana tak dlatego, że autorzy ksiąg (przede wszystkim Samuel, Izajasz i Jeremiasz) byli uznawani za proroków w Izraelu.

 

KSIĘGA JOZUEGO

 

Historia osadnictwa Izraela w ziemi obiecanej opowiedziana jest w księgach Jozuego i Sędziów. Podbój miał charakter blitzkriegu, podczas którego wróg został szybko zneutralizowany, a Izrael objął kontrolę nad strategicznymi punktami Palestyny, ale walka z wrogami toczyła się jeszcze długo. Większość twierdz nie padła w wyniku oblężenia, ale ich mieszkańcy zostali wywabieni przez Jozuego do walki poza murami. Izraelici mieli pod stałą kontrolą jedynie górzysty łańcuch biegnący wzdłuż kraju; gdy mieszkańcy ziemi obiecanej zaczęli stawiać opór, Izraelici stracili kontrolę nad wybrzeżem na rzecz Kananejczyków, a później Filistynów. Jozue jako wódz wsławił się szybkością, zaskoczeniem i podstępem. Mądrze unikał bitew na równinach, gdzie wrogowie korzystający z wozów mieli przewagę.

Księga ta szczegółowo opisuje rozdział ziemi między dwanaście plemion. To dlatego, że teren, który darował im Bóg, był dla nich bardzo cenny. Nie sprzedaliby go nikomu, ponieważ stanowił ich dziedzictwo. O to właśnie Achab poprosił Nabota i dlatego Nabot odmówił sprzedaży.

Księga kończy się odnowieniem przymierza, dokonanym między górą Ebal a górą Garizim. Było to możliwe, zgodnie z listami z Tell el Amarna, dzięki traktatowi między Jozuem i królem Sychem, który kontrolował ten obszar. Podobna uroczystość miała miejsce także po zwycięstwie nad Aj, przypuszczalnie po popełnieniu grzechu przez Achana.

 

Lekcje z Księgi Jozuego. Jozue prowadzi Bożą wojnę. Wojna nakazana bezpośrednio przez Boga była z definicja święta. Bóg posłużył się Izraelem, by ukarać mieszkańców Kanaanu. Bóg mówi Jozuemu, że sukces w wojnie zależy od dwóch czynników:

a) Wiara. Należy uchwycić się Bożego Słowa i działać na jego podstawie. Bóg zapewnił Jozuego, że ma zamiar dać mu ziemię, a więc Jozue musi walczyć mając to w pamięci.

b) Posłuszeństwo prawu (Objawienie Boże na górze Synaj), nad którym Jozue ma rozmyślać dzień i noc.

Bóg w swojej opatrzności pozwala Izraelitom ponieść porażkę pod Aj w starciu ze słabszym wrogiem, aby podkreślić tę lekcję. Przegrana bitwa pod Aj wyraźnie wskazuje, że gdy Bóg cofa swoją rękę, Izrael nie ma żadnych szans na wygraną.

Przed atakiem na pierwsze miasto, Jerycho, Bóg ukazuje się Jozuemu w osobie dowódcy wojsk anielskich i przypomina mu, że równolegle z walką na ziemi będzie toczyć się walka w sferze duchowej pomiędzy Bogiem a siłami zła, które opanowały niemoralnych mieszkańców Kanaanu. Jerycho, pierwsze miasto, poświęcone jest, jak wskazuje jego nazwa, bogini księżyca. Bóg przypomina Jozuemu, że wojna musi się toczyć zgodnie z określonymi przez Niego zasadami. Jerycho, pierwociny ziemi obiecanej, musi być oddane wyłącznie Bogu jako ofiara całopalna. Ma stać się również niezbędnym przyczółkiem do dalszej kampanii.

Małe miasta, które następnie podbił Jozue, były pod kontrolą egipską, ale Egipt (po porażce nad Morzem Czerwonym) był zbyt słaby, by interweniować, mimo apelu o pomoc zarejestrowanego w pismach Tel el Amarna.

Szkic Księgi Jozuego został opracowany przez Jozuego, a następnie uzupełniony przez Eleazara o opis jego śmierci. Szkic ten został następnie zredagowany przez Samuela, który również cytował z księgi Jaszar.

 

Najdłuższy dzień: Język opisu w Joz 10,12-14 sugeruje, że miał wówczas miejsce wielki cud. Zostało to potwierdzone przez podobne uwagi w zapisach / legendach innych ras. Wydaje się, że tempo obrotu Ziemi zmalało do połowy normalnej prędkości. Nie wpłynęło to na prędkość ruchu reszty układu słonecznego wokół słońca.

 

KSIĘGA SĘDZIÓW

 

Słowo „sędzia” zasadniczo odnosi się do bohatera lub zbawcy. Bóg wzbudził wielu z nich na ratunek Izraelowi w odpowiedzi na modlitwę, po tym, jak naród pogrążył się w chaosie z powodu swoich grzechów (bałwochwalstwa).

Ostatni sędzia to Samson, który uosabia dylemat Izraela. Jego samowola i niechęć do przyjęcia swojego powołania doskonale ilustrują samowolę i opór narodu jako całości. Tak jak Izrael został oddzielony od innych narodów przez przymierze z Bogiem, podobnie Samson jest oddzielony od innych ludzi przez swoje powołanie jako nazyrejczyk. Tak jak Izrael poszedł po obcych bogów, tak Samson idzie po obcych kobiet. Izrael chciał być jak inne narody; Samson chce być jak inni ludzie. Jak Izrael wielokrotnie wzywał Pana w swej niedoli, tak samo wzywał Go Samson. Krótko mówiąc, motywy, które pojawiają się w środkowych rozdziałach Księgi Sędziów (walka Izraela z jego przeznaczeniem i wytrwałość Pana w Jego sądach i łasce), ostatecznie nabierają ostrości w historii Samsona. Jego historia to ówczesna historia Izraela.

Końcowe rozdziały, które prawdopodobnie należą chronologicznie do początku okresu sędziów, malują obraz ludzkiej porażki oraz chaosu religijnego i moralnego. Nie ma żadnej wątpliwości, że przetrwanie Izraela w tym okresie było cudem Bożej łaski. Ale jest również gorycz trwałego dziedzictwa: narody, które opierały się Izraelowi, teraz mają zostać na dobre z ziemi obiecanej.

Organizację Izraela w tym okresie można nazwać ligą plemienną. Głównym czynnikiem jednoczącym była religia; wszystkich Izraelitów łączyło przymierze z jednym Bogiem. Zbierali się bądź to w czasie wojny (podczas mobilizacji) lub z okazji uroczystości w centralnej świątyni w Szilo lub w Szechem, gdzie była inna świątynia zbudowana wokół kamienia, który Jozue wzniósł w ceremonii odnowienia przymierza. Jednak Izraelici nie byli tak doskonale zjednoczeni, jak powinni być; zdarzały się przypadki wojny domowej (Beniaminici przeciwko innym plemionom). Niektóre ze starych podziałów pojawiły się znowu w późniejszym okresie królów.

Podstawową jednostką społeczną był „dom ojca”, coś w rodzaju rodziny. Mieli grunty, które uprawiali. Kolejny pozom stanowił klan skupiający wszystkich krewnych. Każdy klan zajmował określony obszar i odpowiadał za zapewnienie ochrony w czasie wojny. Na dalszych poziomach było plemię i naród.

Czytamy, że po każdym wyzwoleniu, Bóg dawał swojemu ludowi okres odpoczynku i pokoju. Istnieją historyczne dowody sugerujące, że okresy te przypadały na czas zwiększonej kontroli Egiptu nad jego państwami wasalnymi w Palestynie, której nigdy się nie zrzekł. Taki stan zniechęcał do buntów wewnątrz oraz ataków z zewnątrz. Przykładem jest inwazja faraona Mernefty w roku 1220 p.n.e.

Warto też przypomnieć istotę bałwochwalstwa, w które Izraelici ciągle popadali. Przyjęli obyczaje Kananejczyków, bo zawierali małżeństwa z ich kobietami. Religia Kananejczyków skupiała się na kulcie płodności. Wierzyli oni, że bogowie urodzili się z aktu prokreacji między prymitywnymi siłami wszechświata, a wszystkie istoty żywe (ludzie i bogowie) mają to samo pochodzenie. Uważali, że stworzenie jest wynikiem stosunków seksualnych między bogami, podobnie jak żyzność ziemi.

W związku z tym co roku brali udział w obrzędowej prostytucji, aby zachęcić bogów do pójścia w ich ślady i zapewnienia obfitych plonów. Rytuały te odprawiano na szczytach wzgórz, gdzie Kananejczycy wznosili drewniane słupy reprezentujące żeńskie bóstwo, Aszerę, oraz kamienne obeliski symbolizujące męskie bóstwo, Baala. Inne sposoby zwiększania płodności obejmowały gotowanie koźlęcia w mleku jego matki (Wj 23,19; 34,26; Pwt 14,21) oraz transwestytyzm (Pwt 22,5).

Jeśli ziemia nie rodziła, oznaczało to, że bogowie się gniewają i trzeba ich przebłagać ofiarami z ludzi: palono żywcem dzieci „na ofiarę ogniową” dla boga Molocha. Dzieci zabijano również w czasach kryzysu. Źródła historyczne podają, że podczas oblężenia Kartaginy aż 200 dzieci z rodzin dostojników zostało złożonych w ofierze. Archeolodzy odkryli ogromny cmentarz dziecięcy z okresu 4000 lat p.n.e. Znaleziono na nim około 20 tys. urn zawierających zwęglone szczątki dzieci w wieku poniżej dwóch lat.

Każda działka gruntu miała swojego duchowego właściciela lub „Baala”. Baal panował na każdym obszarze. To wyjaśnia, dlaczego znajdujemy nazwy takie jak Baal-Peor, Baal-Berit, Baal-Bek itp. Tę religię, która zrodziła się w wypaczonym umyśle szatana, cechowały dwie rzeczy: straszliwe okrucieństwo oraz niesłychana niemoralność. Było to odzwierciedlenie tego, co działo się w skali globalnej.

 

KSIĘGA RUT

 

Księga Rut należy również do okresu sędziów, ale w przeciwieństwie do omówionej powyżej księgi, cechuje ją zupełnie inny klimat. Stanowi ona swoisty pomost wprowadzający monarchię (zwłaszcza linię Dawida, króla Judy – a więc linię Mesjasza) jako spełnienie proroctwa Rdz 49,10. (Nie zostanie odjęte berło od Judy ani laska pasterska spośród kolan jego, aż przyjdzie ten, do którego ono należy, i zdobędzie posłuch u narodów!).

Szczególne znaczenie Betlejem w końcowych rozdziałach księgi Sędziów oraz w księdze Rut tłumaczy fakt, że w mieście tym miał później urodzić się Dawid, a następnie zostać tam namaszczony na króla. Booz pojawia się jako bezpośredni potomek Peresa, syna Judy i Tamar. Istnieje wyraźna analogia między Tamarą i Rut: oboje kobiety zadają sobie wiele trudu, aby zdobyć pobożne potomstwo.

Jak pokazuje porównanie z 1 Krn 2, genealogia obejmująca dziesięć pokoleń od Peresa do Dawida pomija kilka generacji, ale stanowi stosowne zakończenie tej księgi. Na jej początku mowa była o głodzie, migracji i śmierci, natomiast koniec księgi napawa nadzieją. Wykaz imion od okresu patriarchów aż po Dawida przypomina czytelnikowi, że to, co spotkało Noemi i Rut, było częścią zbawczego Bożego dzieła na przestrzeni wieków. Pan, który złożył wyraźne obietnice Abrahamowi, działał w każdym pokoleniu, objawiając swój charakter, spełniając swoje obietnice i realizując swoje cele. Ten niewidzialny czynnik tworzył perspektywę historyczną w Izraelu, niespotykaną w świecie starożytnym. Ale historia Izraela nie dotyczy jedynie wielkich tej ziemi. Rut, Naomi i Booz pokazują, że prawdziwa wielkość odzwierciedla charakter żywego Boga, a Jego łaska budzi miłość w tych, którzy pokładają w Nim swoją ufność.

Księga Rut ilustruje ważne pojęcia hebrajskie:

1. Hesed (lojalność przymierzu), czego przykładem jest Booz;

2. Prawo lewiratu: obowiązek, zgodnie z którym bliski krewny żeni się z wdową po krewnym, który nie ma syna, w celu spłodzenia syna i zapewnienia ciągłości linii rodzinnej (Pwt 25,5-10);

3. Wykup gruntów: własność rodowej ziemi miała na zawsze pozostać w rodzinie (Kpł 25,25nn). Podczas święta Pięćdziesiątnicy czytano z księgi Rut, która nie była Żydówką, ale została przyłączona do narodu izraelskiego; podobnie poganie mają zostać włączeni w wierną resztkę Izraela.

 

 

KSIĘGI KRÓLEWSKIE

 

Królowie Izraela: ten okres rozpoczął się pod rządami Samuela, który łączył w sobie funkcje sędziego, proroka i kapłana. Tak ważna postać nie istniała od czasów Mojżesza. Jako sędzia (tj. wybawiciel), Samuel poprowadził lud do walki z Filistynami (1 Sm 7), pełnił obowiązki kapłańskie (1 Sm 7,10; 10,8), a w konfrontacji z Izraelem na sprawie monarchii działał jako prorok (1 Sm 8,10; 12,20-25). Jednak nie udało mu się skutecznie zdyscyplinować swoich synów, tak że w końcu Bóg musiał ich ukarać.

Księga Sędziów obejmuje okres od podboju do początku monarchii w Izraelu (1375-1030). Dwie księgi Samuela dotyczą znacznie krótszego okresu, od 1040 do 970, podczas którego w Izraelu powstała monarchia. Za Samuela Izrael stanął w obliczu największego wyzwania od czasów Jozuego. Wraz z ustaniem egipskich wpływów w Kanaanie, pojawiło się pytanie, kto będzie sprawować kontrolę nad krajem: Filistyni czy plemiona Izraela.

Filistyni lub pelištim (od których Palestyna bierze swoją nazwę) stanowili główną przeszkodę na drodze do spełnienia Bożej obietnicy ziemi dla Izraela. Chociaż część Filistynów wywodziła się z Krety, zasadnicza grupa (tzw. ludzie morza) miała pochodzenie egejskie. Filistyni z Krety, Grecji i Anatolii dotarli na Cypr po wojnie trojańskiej, pod koniec XIII. w. Na początku XII w. przybyła kolejna grupa: tym razem byli to Achaici z Peloponezu oraz z wysp położonych wzdłuż wybrzeża zachodniej Anatolii. Z Cypru prowadzili wprawy wojenne na wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, aż do Egiptu, gdzie zostali odparci, najpierw przez faraona Merenptaha, a ostatecznie Ramzesa III.

W czasach Salomona, gdy Filistyni musieli się liczyć z silnymi sąsiadami, władcy Judy oraz Tyru najmowali filistyńskich wojowników do ochrony osobistej.

 Po wypędzeniu z Egiptu w 1192 r. p.n.e., Filistyni założyli cywilizację obejmującą pięć państw-miast: Aszdod, Aszkelon, Gazę, Gat i Ekron. Wcześniej, w okresie patriarchalnym (1900-1700), utrzymywali kontakty handlowe z Kanaanem, znali więc tamtejsze ziemie. Teraz zaczęli stanowić największe zagrożenie dla Izraela, zwłaszcza że pozostawali na żołdzie Egipcjan, którzy nakłaniali ich do walki z Izraelitami oraz utrzymywania otwartych szlaków handlowych.

Egipcjanie podobnie podsycali nastroje wojenne wśród plemion nieprzyjacielskich na wschód od Jordanu, chcąc uniemożliwić Izraelitom blokowanie królewskich traktów. Zagrożenie ze strony Filistynów stało się impulsem do objęcia władzy przez Saula. W bitwie pod Afek Izrael poniósł dotkliwą porażkę, a arka przymierza dostała się w ręce Filistynów. Możliwe, że tej samej bitwie utracono na ich rzecz urnę manny oraz laskę Aarona.

 Za panowania Saula rolę przywódcy religijnego nadal pełnił Samuel. Niestety, wybór Saula okazał się błędem, bo choć był on dobrym dowódcą, brakowało mu wyczulenia na Bożą wolę. Jak mogliśmy się przekonać w przypadku Mojżesza i Jozuego, była to niezbędna cecha pozwalająca skutecznie przewodzić narodowi pozostającemu pod bezpośrednim panowaniem Boga. Saul jest przykładem człowieka, który otrzymał dar duchowy (czyli władzę królewską), ale nigdy nie wykazywał oznak odrodzenia. W przeciwieństwie do Dawida, nie zasłużył na miano „człowieka według Bożego serca” (czyli osoby odrodzonej lub wybranej przez Boga). Charyzmie w Izraelu niekoniecznie towarzyszyło odrodzenie.

Autor księgi Kronik formułuje wobec Saula straszny wyrok: Saul zginął, ponieważ był niewierny Panu. Nie posłuchał nakazu Pańskiego; szukał rady kontaktując się z duchami zmarłych, zamiast zwrócić się do Boga. Pan zabił go i oddał władzę nad królestwem Dawidowi, synowi Jessego (1 Krn 10,13-14).

Bóg wybrał Saula po to, by Izrael poniósł konsekwencje swojego buntu przeciwko Niemu. Jednak prawdziwym władcą z wyboru Bożego był Dawid: to jemu, a nie Saulowi, Bóg dał obietnice, które nie mogą zostać cofnięte.

Główne motywy ksiąg Królewskich przedstawiają się następująco:

  • Wierność przymierzu – lub jej brak – determinuje losy obu królestw. Na szczególną uwagę zasługują skrajności: przejawy wyjątkowej wierności oraz rażącej niewierności.

2. Wypełnianie się Bożych proroctw. Nic nie jest dziełem przypadku; to Bóg ostatecznie kieruje historią narodu.

3. Mimo upadków, przymierze zawarte z Dawidem jest gwarancją ostatecznego zwycięstwa Izraela, które dokona się wraz z przyjściem Mesjasza.

 

Monarchia: Nie ma wątpliwości, że Izrael miał mieć kiedyś króla, ponieważ zostało to objawione w Lb 24,17 i Pwt 17,14.

Król w okresie ST pełnił rolę:

1. dowódcy podczas działań wojennych (działając jako Boży namiestnik),

2. pasterza ludu, roztaczającego nad nim opiekę troskę duszpasterską,

3. najwyższego sędziego w systemie prawnym Izraela.

 

Wydaje się, że Saul, pierwszy król Izraela, został mianowany niechętnie, aby Izrael „dusił się we własnym sosie”, ale pierwotnym zamiarem Boga było powołanie na króla Dawida. Istnieją tu zatem niuanse, które trzeba brać pod uwagę. Chodziło o to, aby pozwolić narodowi iść własną drogą, zamiast bezpośrednio wyznaczyć mu władcę. W wielu przypadkach pierwotnym zamiarem Boga było wyznaczać królów lub władców bezpośrednio, zamiast tworzyć dynastie, w których syn automatycznie zastępował ojca. W pewnym sensie dalszy rozwój wypadków stanowił ustępstwo, choć ostatecznie dynastia Dawidowa była zgodna z obietnicami udzielonymi Dawidowi. W przeciwieństwie do Mojżesza i Samuela, późniejsi przywódcy Izraela nie mogli objąć roli kapłana. Chociaż życie większości innych królów oceniano przez pryzmat porównania z Dawidem, nawet on nie był doskonały i w końcu umarł. Złożone mu wielokrotnie obietnice dotyczące wiecznej dynastii mógł w zasadzie spełnić jedynie ktoś, kto sam był wieczny. Proroctwo mesjańskie implikowało, że królewska linia Dawidowa była tylko powiernikiem władzy, która prawowicie należała do Mesjasza (króla par excellence). Również przyszły król Izraela (Mesjasz) miał być władcą świata w kontekście tysiąclecia: tylko osoba boska mogła wypełnić tę rolę.

 Saul był pierwszym królem, ale pełnił raczej rolę naczelnego sędziego. Nie miał prawdziwej stolicy, a Izrael stanowił nadal luźną federację. Enklawa Jerozolimy i Bet-Szan znajdowały się w dalszym ciągu pod kontrolą Kananejczyków. Saul nie tylko nie objął w posiadanie całej ziemi, ale jego panowaniu nieustannie zagrażała popularność Dawida. Ta rywalizacja prawdopodobnie odzwierciedlała wewnętrzne podziały w Izraelu, zwłaszcza między plemionami Judy i Beniamina. Główną słabością Saula (która w końcu doprowadziła do jego upadku) była impulsywność i lekceważenie Bożych wysłanników, zwłaszcza Samuela. Porażka Saula ilustruje niechlubny okres historii Izraela, który jednak wkrótce miał się odmienić dzięki genialnym posunięciom Dawida. Korzystając z próżni na Bliskim Wschodzie, Dawid stworzył w Palestynie mini-imperium. Do jego najważniejszych dokonań należą:

1. Zjednoczenie Izraela, założenie stolicy w Jerozolimie i rozpoczęcie tworzenia państwowości wraz z systemem władzy (2 Sm 8,15-18).

2. Pokonanie wrogów Izraela otaczających go ze wszystkich stron (Filistynów, Ammonitów, Moabitów i Edomitów, jak również większości plemion syryjskich). Pod panowaniem Dawida Izrael zdobył największy zasięg terytorialny definiujący Ziemię Obiecaną. Można to uznać za spełnienie obietnicy danej Abrahamowi. Dawid został także ojcem wielkiej dynastii, która była przedmiotem udzielonej mu konkretnej obietnicy (poprzez nowe objawienia). 2 Sm 7,14-16. Obietnica ta stanowiła podstawę przyszłej mesjańskiej nadziei.

Niestety Dawid dopuścił się również poważnych uchybień moralnych. Jego cudzołożny romans z Batszebą i zabójstwo jej męża stały się początkiem problemów rodzinnych, które nękały Dawida do końca życia. Nie potrafił wychować swoich dzieci w dyscyplinie, co miało go drogo kosztować.

Salomon cieszył się owocami zwycięstw Dawida, ale jego głównym osiągnięciem była budowa świątyni, którą uważa się za jeden z najważniejszych elementów historii Izraela, gdyż wyznacza czas, w którym Bóg przyszedł, aby zamieszkać wśród swego ludu, który z kolei oczekuje perspektywy eschatologicznej. Świątynia zbudowana przez Salomona przetrwała tysiąc lat (z siedemdziesięcioletnią przerwą podczas niewoli babilońskiej).

Salomon zgromadził wielkie bogactwo z handlu, podatków i danin. Wprowadził ogromny program budowlany. Wraz z budową świątyni ustanowiony został oficjalny kult państwowy, która wymagał oprawy muzycznej (psalmy), liturgii, kapłaństwa, służby pełnionej przez Lewitów, itd.

Salomon był także człowiekiem wielkiej mądrości, który powołał do życia w Izraelu system kształcenia. Powstała nowa klasa ludzi zwanych mędrcami, ustępująca znaczeniem jedynie prorokom i kapłanom (Jr 18,18). Klasa ta przejęła tradycję deuteronomiczną (Pwt 31, 9-13).

Choć na czas panowania Salomona przypada apogeum państwa izraelskiego, można w nim dostrzec również zapowiedź jego upadku. Proroctwo dotyczące negatywnych aspektów monarchii odnosi się szczególnie do rządów Salomona.

1. Wykorzystywanie pracy niewolniczej tworzyło głębokie pokłady niechęci społecznej.

2. Mimo, że standard życia Izraelitów podniósł się, istniały ogromne nierówności w podziale majątku. Środki zgromadzone dzięki wysokiemu opodatkowaniu pozostawały w rękach nielicznych.

3. Małżeństwa międzypaństwowe doprowadziły Salomona do bałwochwalstwa, które odtąd stało się głównym grzechem Izraela aż do wygania.

4. Salomon nie mógł się mierzyć ze swoim ojcem Dawidem pod względem zaufania Bogu. Kierowany poczuciem zagrożenia eliminował swoich osobistych wrogów, podczas gdy Dawid zawsze czekał na Bożą interwencję.

5. Przymierze, które Bóg zawarł z Izraelem, opierało się na fundamentalnych zasadach monoteizmu, sprawiedliwości i równości wobec prawa. Salomon, zachowując się jak typowy wschodni władca, rażąco naruszał podstawowe zasady przymierza. Kara spadła na następców Salomona, którzy poszli w jego ślady.

Surowość następcy Salomona (Roboama) doprowadziła do rozłamu, wskutek którego Juda i Izrael stały się odrębnymi państwami o drugorzędnym znaczeniu. Królestwo Północne powróciło do wcześniejszych tradycji, przekształcając się w luźny związek plemienny. Jednakże król (Jeroboam, hebr. Jaravam) szybko dostrzegł konieczność ustanowienia kultu państwowego, który mógłby rywalizować z kultem jerozolimskim, i założył bałwochwalcze sanktuaria w Betel i Dan. W tej sytuacji wielu pobożnych Żydów uciekło na południe, by szukać schronienia w Judzie.

 

Królestwo Północne. Historię królestwa północnego (Izraela) można podzielić na cztery główne okresy:

Pierwszy okres (930-880) charakteryzuje się rywalizacją i wojnami między Izraelem a Judą. Jeroboam I, pierwszy władca królestwa północnego, ustanowił konkurencyjny system kultu, aby zniechęcić pielgrzymów do wypraw do Jerozolimy, aby tam czcić Boga. W tym momencie wielu pobożnych Izraelitów zbiegło do południowego królestwa. Kult ten szybko przerodził się w bałwochwalstwo. Ostatni król w tym okresie, Amri, był bardzo ważną postacią na arenie międzynarodowej, choć 2 Krl poświęca mu niewiele uwagi.

Drugi okres (880-841) to czas rozkwitu dynastii Amriego i budowy ważnej stolicy wraz z ozdobnym pałacem Szomron (tzw. Samaria w ST), którego pozostałości zachowały się do dzisiaj. Syn Omriego, Achab, sprowadził wykwalifikowanych robotników z Tyru do budowy pałacu. Aby umocnić sojusz z Tyrem, poślubił księżniczkę tyryjską, Jezabel (Izobaal).

Aby przypodobać się żonie, Achab pozwolił jej sprowadzić czterystu proroków pogańskiej religii, która odtąd zaczęła być praktykowana w Izraelu. Doprowadziło to nie tylko do wysypu niemoralności i niesprawiedliwości, ale także bałwochwalstwa. Bóg powołał Eliasza, by sprzeciwił się temu stanowi rzeczy. Eliasz zapowiedział królowi, że Bóg sprowadzi suszę, by ukarać naród za niewierność. Było to równoznaczne z zapowiedzią katastrofy gospodarczej, ponieważ Izrael sprzedawał produkty rolne Fenicjanom w zamian za luksusowe towary dla najbogatszych. Możliwe, że podczas tej suszy (lub innej katastrofy) miał miejsce incydent dotyczący winnicy Nabota. Ogłoszono wielki post oraz paradę identyfikacyjną, aby poznać przyczynę katastrofy. Nabot został (fałszywie) wskazany jako źródło kłopotów i stracony. Susza dobiegła końca w następstwie spektakularnej konfrontacji z pogańskimi prorokami na górze Karmel (na obrzeżach dzisiejszej Hajfy), kiedy to Bóg zesłał ogień dowodząc przez to, że jest prawdziwym Bogiem. Zrobił to, czego oczekiwano Baala, który uważany był za boga burzy i deszczu: zesłał piorun z jasnego nieba i sprowadził upragniony deszcz. Kolejny incydent (winnica Nabota), dowodzący rażącej niesprawiedliwości społecznej króla i jego pogańskiej żony, sprawił, że Eliasz zapowiedział koniec dynastii Omriego. Proroctwo to wypełniło się później dosłownie, gdy Jehu wywołał rewolucję, która unicestwiła dynastię Omriego. Pomimo tego zwycięstwa, prorok Eliasz popadł w przygnębienie widząc, że jego misja przyprowadzenia ludu z powrotem do Boga nie powiodła się: dokonało się tylko powierzchowne nawrócenie. Eliasz uciekł na górę Synaj, gdzie podczas spotkania z Bogiem otrzymał dalsze polecenia. Bóg zgodził się, że pokuta była powierzchowna i wyznaczył trzy osoby, które miały w jego imieniu wymierzyć Izraelowi karę: Chazela, Jehu i Elizeusza. Ten ostatni został następcą Eliasza, podobnie jak wcześniej Jozue następcą Mojżesza.

Ostatnią część tego okresu zdominowały wojny przeciwko Syrii. Był to również czas działalności proroka Elizeusza, który napominał i przestrzegał niewiernych władców.

 

 Prorok Jonasz wnosi ważną lekcję w sprawę postawy Boga wobec pogan. Wraz z Eliaszem i Elizeuszem działał on wśród nie-Żydów. Elizeusz poszedł do Sydonu (1 Krl 11,8), Eliasz uzdrowił syryjskiego generała (2 Krl 5,1), a Jonasz został wysłany do Niniwy, stolicy okrutnego, pogańskiego imperium asyryjskiego (co sto lat później potwierdzi prorok Nahum). Fakt, że księga Jonasza w znacznym stopniu pomija dane historyczne, dowodzi, że głównym zamysłem autora jest podkreślenie troski Boga o wszystkie narody – motyw, który rozwinięty zostanie później wyłącznie w NT. Z asyryjskich zapisów dowiadujemy się, że przed wizytą Jonasza doszło do epidemii dżumy (w 765 i 759), a w 763 do całkowitego zaćmienia słońca, oraz że za jego czasów (podczas współpanowania królowej Semiramidy oraz króla Adad-Nirari) nastąpił zwrot w stronę monoteizmu.

Bitwa pod Karkar w 853, choć nie jest wzmiankowana w Biblii, spowodowała tymczasowe wstrzymanie ekspansji asyryjskiej, kiedy to Achab i jego sojusznicy pokonali asyryjskiego króla Salmanasara III. Asyryjskie zapisy dostarczają nam szczegółowych informacji na temat liczebności i rodzaju wojsk biorących udział w walce. Armia koalicyjna wystawiona przeciwko Asyryjczykom pod Karkar liczyła co najwyżej siedemdziesiąt tysięcy, w tym około dwa tysiące rydwanów i dziesięć tysięcy żołnierzy dowodzonych przez Achaba. Asyryjski generał szacował, że straty wroga wyniosły czternaście tysięcy.

 

Trzeci okres (841-752) obejmuje niechlubne rządy dynastii Jehu. Ogarnięty gorliwą pasją niszczenia dynastii Omriego, Jehu nie miał zamiaru oddawać czci Bogu. Wykroczył poza swoje kompetencje i wymordował całe rodziny. Syryjskie najazdy trwały aż do czasu, gdy Syria została ostatecznie pokonana przez Asyryjczyków w 732. Wtedy też na scenę wkroczył najważniejszy król tego okresu, Jeroboam II (hebr. Jaravama), który przywrócił pierwotny zasięg granic Izraela (zob. proroctwo Jonasza w 2 Krl 14,25). Udało mu się zbudować znaczny dobrobyt, ale za cenę sprawiedliwości społecznej. To sprawiło, że wystąpiło przeciw niemu dwóch kolejnych proroków wzbudzonych przez Boga: Amos i Ozeasz.

 

Czwarty okres (752-722) obejmuje ostatnie trzydzieści lat królestwa Izraela. Na Północy dominującą siłą pozostawała Asyria, której potężna machina wojenna zagrażała całemu obszarowi. Za sprawą rządów następujących po sobie w krótkich odstępach czasu słabych władców, oraz licznych zamachów i powstań, Izrael stał się wasalem Asyrii. W następstwie nieroztropnego buntu przeciwko Asyryjczykom w 721 kraj został opanowany, miasta zniszczone, a ludność deportowana. Ostrzeżenia proroków Amosa i Ozeasza spełniły się. Bóg dotrzymał słowa. Po upadku północnego królestwa, część uchodźców zbiegła na południe do Judy, a inni zostali najprawdopodobniej wysłani przez Asyryjczyków jako niewolnicy do pracy w gajach oliwnych w Filistii, gdzie odkryto ślady ich ołtarzy kadzielnych.

Co stało się z tymi, którzy zostali wygnani? Zostali wywiezieni do Gozanu w Mezopotamii i Medii, a na ich miejsce w północnej części królestwa sprowadzono inne ludy (por. wysiedlenie Tatarów krymskich za rządów Stalina). To doprowadziło do powstania mieszanego narodu zwanego Samarytanami, sprawującego własny kult na górze Garizim, gdzie zbudowali oni świątynię, w której przechowywali własną wersję Tory.

Współcześnie istnieje grupa około 550 osób uważających się za potomków plemion Efraima, Manassesa i Gada. Co się stało z pozostałymi? Możliwe, że przeniosły się dalej na wschód, aż od Persji. Na ich ślady można natrafić w Jemenie, Indiach (plemię Manipur), Chinach (plemiona Chiangmin i Szinlung), Birmie (plemię Szinlung) i w Afganistanie (Pasztuni). Wszystkie (z wyjątkiem Pasztunów, z których wielu należy do talibów) wracają dziś do Izraela, zachowawszy swoją żydowską tożsamość.

 

Królestwo Południowe. Juda miała początkową przewagę: posiadała ugruntowaną stolicę (Jerozolima) oraz wspaniałą świątynię z oficjalnym kultem, którego strzegła powołana przez Boga dynastia. Roboam, pierwszy władca panujący po podziale, pozwolił Egipcjanom pod przywództwem faraona Szeszonka złupić część narodowych skarbów, aby w ten sposób zapewnić sobie częściową niezależność. Problemy wewnętrzne rozpoczęły się z chwilą, gdy Joram ożenił się z Atalią, córką Achaba z królestwa Izraela, w celu przypieczętowania sojuszu między obydwoma państwami. Po śmierci męża Atalia objęła władzę i wprowadziła bałwochwalstwo. Próbowała zniszczyć całą dynastię Dawida, ale bezskutecznie. Jeden z ocalałych potomków Dawida, Joasz, ostatecznie został królem wskutek przewrotu pałacowego. Wprowadził ograniczone reformy, ale gdy Syria zagroziła atakiem na Jerozolimę, postanowił przekupić syryjskiego króla skarbami świątynnymi i w ten sposób skłonić go do odwrotu. W VIII w. na tron wstąpił wybitny król Ozjasz (znany również jako Azariasz), za którego rządów kraj zaznał dobrobytu nieznanego od śmierci Salomona. Od tej chwili królestwo Judy praktykowało koregencję: ojciec wprowadzał na tron swojego syna, aby jednoznacznie wskazać go jako spadkobiercę długo przed swoją śmiercią.

W ostatnim roku panowania Ozjasza prorok Izajasz otrzymał powołanie od Boga. Wraz z innym prorokiem, Micheaszem, był wysłannikiem Boga do królów judzkich w czasie najazdu asyryjskiego. Niestety, Boże przesłanie kierowane do królów judzkich było przeważnie ignorowane. Władcy, ufając bardziej swojej mądrości niż Bożej, pokładali nadzieję w sojuszach z Egiptem, które miały ich uchronić przed asyryjską inwazją, ale Egipt nigdy nie był dostatecznie silny, by im pomóc. W końcu Asyria przepuściła miażdżący atak, siejąc zagładę, z której cudem ocalała jedynie Jerozolima, gdzie król Ezechiasz postanowił usłuchać proroctwa Micheasza i Izajasza. Ezechiasz porzucił politykę ustępstw wobec Asyryjczyków prowadzoną przez swojego ojca. Był to sposobny moment, ponieważ Sargon II był zajęty tłumieniem powstań w innych częściach swojego imperium. Ezechiasz zdołał odeprzeć zagrożenie, dopóki tronu nie objął Sancheryb. 2 Krl 18,7 mówi nam, że Ezechiasz zbuntował się przeciwko królowi Asyrii.

Panowanie Manassesa odwróciło wszystkie wcześniejsze dokonania pod rządami Ezechiasza, a Juda pogrążyła się w strasznym okresie bałwochwalstwa, podczas którego stracono wielu pobożnych ludzi. Tradycja głosi, że prorok Izajasz został przepiłowany na pół na pniu drzewa. Niektórzy skrajnie zdesperowani kapłani uciekli do Egiptu, gdzie zbudowali inną świątynię na wyspie na Nilu (Elefantyna). Król Manasses i jego syn Amon byli ewidentnie wasalami Asyrii, ale w kolejnych latach, zanim nastały rządy Jozjasza, Asyria osłabła na tyle, by umożliwić mu przywrócenie Judzie niezależności.

 Następca Manassesa, Jozjasz, porzucił politykę swojego ojca i jego syna Amona, i wprowadził reformy religijne i społeczne. Podczas jego panowania Bóg powołał dwóch kolejnych proroków: Sofoniasza i Jeremiasza. Dołączyli do nich Nahum i Habakuk. Wszyscy prorokowali, że Bóg zamierza posłużyć się Babilonią, aby ukarać Judę za jej niewierność. Faraon był związany sojuszem z Asyrią; kiedy więc Asyria znalazła się pod naciskiem Babilończyków, którzy zdobyli jej stolicę, faraon Necho II udał się na północ z pomocą. Armia faraona została przechwycona przez Jozjasza (w 609), który był po stronie Babilonii, ale sam zginął w walce. Necho został ostatecznie pokonany przez Babilończyków w bitwie pod Karkemisz w 605. Śmierć Jozjasza symbolizuje często zagadkowe sposoby boskiej suwerenności. Bóg zastrzega sobie prawo do odstąpienia od swoich wzorów: niegodziwy Manasses (choć później pokutował) dożył sędziwego wieku, natomiast sprawiedliwy Jozjasz zginął w sile wieku wskutek własnej głupoty.

W następnych latach, dzięki powstałej próżni władzy na północy, Egipcjanie byli w stanie wywierać wpływ na królestwo Judy, instalując na tronie marionetkowego władcę (Joakima). W 605 doszło do pierwszych babilońskich najazdów, podczas których został deportowany Daniel wraz z wieloma znamienitymi Żydami. W 597 nielojalność Judy jako wasala sprawiła, że król babiloński Nabuchodonozor, chcąc przejąć Jerozolimę, deportował wielu przywódców, w tym proroka Ezechiela. Ostateczne splądrowanie miasta w 587 zostało przepowiedziane zarówno przez Jeremiasza, jak i Ezechiela, który przebywał na wygnaniu w Babilonie. Szczytem upokorzenia był fakt, że do Babilończyków przyłączył się Edom, odwieczny wróg Judejczyków, jak dowiadujemy się z relacji proroka Abdiasza.

Cały ten okres przedstawiony został w księgach Królewskich jako czas wielkich niepowodzeń i klęsk. Secesja Jeroboama ma charakter bałwochwalczy; odrzucenie przymierza daje początek bałwochwalstwu na północy. Jest rzecz znamienną, że księga Kronik nie zawiera prawie żadnych odniesień do historii królestwa północnego, co pokazuje, że w oczach Ezdrasza (jej autora), Izrael nie był uważany za prawowite królestwo. Istotne jest również to, że po wygnaniu żaden z mieszkańców królestwa północnego nigdy nie wrócił do ojczyzny.

W tej sytuacji zasadne staje się pytanie, dlaczego tzw. dwunastu proroków mniejszych (których pisma tworzą jedną księgę w kanonie hebrajskim) przypada na dość ograniczony okres. Odpowiedź brzmi, że to właśnie wtedy, podczas apostazji, Izrael szczególnie potrzebował Bożych napomnień. Lata te cechowały się trzema elementami:

(1) bezprecedensowymi wstrząsami o charakterze politycznym, militarnym, ekonomicznym i społecznym;

(2) ogromnym poziomem niewierności religijnej i lekceważeniem pierwotnego przymierza mojżeszowego; oraz

(3) migracjami ludności oraz przesuwaniem granic narodowych, w tym ogromnymi zmianami w układzie sił na arenie międzynarodowej. W tych okolicznościach Słowo Boże było potrzebne na nowo. Bóg wzbudzał proroków i głosił swoje Słowo.

 

Problem bałwochwalstwa: Niestety, bałwochwalstwo nie ograniczało się do Izraela. Pod panowaniem Manassesa (który był wasalem Asyrii) bałwochwalstwo na dużą skalę zakorzeniło się w Judzie. Za jego rządów Izajasz spisywał swoje proroctwo potajemnie w formie drugiej części księgi. Dziedzictwo Manassesa atakuje Jeremiasz.

W gruncie rzeczy spośród wszystkich królów Izraela, tylko Ezechiasz i Jozjasz zasłużyli na bezwarunkową pochwałę, a sześciu innych (Asa, Jehoszafat, Jehoasz, Amazjasz, Ozjasz i Joatam) na pochwałę zaledwie częściową. Wszyscy inni władcy wzgardzili Bożymi przykazaniami i dumnie odmówili nawrócenia. Dla potomnych Dawid został wzorem pobożności, a Jeroboam bezbożności.

Jak mogliśmy się przekonać, Juda w tym okresie przyjęła dwie główne reformy wprowadzone odpowiednio przez Jozjasza i Ezechiasza. Reforma Jozjasza była odpowiedzią na apostazję pod rządami Manassesa; skupiała się wokół odkrycia księgi Powtórzonego Prawa i była uważana za odnowienie starożytnego przymierza (2 Krl 23,1-3). Jednak Jeremiasz ledwie wzmiankuję tę reformę, jak gdyby uważał ją za powierzchowną, i zaczyna przepowiadać karę dla południowego królestwa. Oboje reformy były związane ze sprzyjającą sytuacją polityczną: Jozjasz skorzystał na upadku Asyrii, a Ezechiasz na wyzwoleniu od zagrożenia ze strony Sennacheryba.

Postępowanie niewiernych królów nie wpływało na obietnicę daną dynastii Dawida, która objęła jego potomstwo. Ta sama zasada stosowała się do donacji gruntów u Hetytów: przekazanie ziemi mogło zostać opóźnione lub anulowane w przypadku konkretnej osoby, ale grunt nie mógł zostać przejęty przez nikogo spoza rodu. Wszystko to składa się na zapowiedź, że Mesjasz ma wywodzić się z linii Dawida.

 

WYGNANIE rozpoczęło się w 597. Jeremiasz skierował część swojej księgi do zesłańców. Ezechiel pocieszał ich nową wizją przyszłości. Daniel (nie klasyfikowany jako prorok) prowadził działalność polityczną i Bóg przez niego przekazywał swoje zamysły na temat przyszłości Żydów, której kulminację stanowić miało nadejście Mesjasza.

Wygnańcy początkowo osiedlili się w Babilonie, a po powrocie część z nich przeniosła się do Persji (Estera), Egiptu i Azji Mniejszej.

Wygnanie przyniosło ze sobą nacisk na badanie słowa pisanego (Pisma) oraz początki judaizmu rabinicznego.

 

POWRÓT z wygnania rozpoczął się w 537 r. w ramach nowej polityki Cyrusa. Pierwszym namiestnikiem został Szeszbassar, choć niektórzy uważają, że jest to imię perskiego namiestnika, Zerubbela. Hipoteza ta jest prawdopodobna jedynie wówczas, gdyby jedno imię było pochodzenia hebrajskiego, a drugie perskiego. Drugim namiestnikiem był Zorobabel, wnuk króla Jechoniasza, który został przywódcą żydowskim i ożywił nadzieje odrestaurowanej monarchii. Zorobabel, wraz z kapłanem Jozuem, położył fundamenty pod nową świątynię (Ezd 3), ale prace budowlane zostały zakończone dopiero w 516 dzięki zaangażowaniu Aggeusza i Zachariasza.

W 445 Nehemiasz został mianowany trzecim namiestnikiem.

W 458 Ezdrasz złożył pierwszą wizytę w Jerozolimie.

W 445 Nehemiasz powrócił, aby odbudować mury Jerozolimy i przywrócić państwowość Izraelowi.

W 438 Ezdrasz odbył drugą wizytę, przywożąc ze sobą kolejną grupę osadników i zapoczątkował reformę religijną. Przy tej okazji odczytano publicznie prawo, a naród pokutował.

W 433 Nehemiasz złożył drugą wizytę w Jerozolimie. Ezdrasz zredagował Pismo, nadając mu formę, którą znamy dzisiaj i prawdopodobnie zamknął starotestamentowy kanon. Zredagowano Psalmy oraz ustanowiono system publicznego czytania Pisma w świątyni.

 

Późniejsi Prorocy: Niestety, jak się przekonaliśmy, prorocy znaczną część uwagi musieli poświęcać grzechowi Izraela. Zapowiedziom kary towarzyszyła świetlana perspektywa wiecznego królestwa Bożego, zgodnie ze starożytną obietnicą. W miarę, jak z początku Izrael, a później Juda, trwał w buncie (sprzyjając bałwochwalstwu), prorocy ogłosili, że lud Boży musi ponownie doświadczyć Bożej kary, zanim będzie mógł zaznać wyzwolenia i spełnić swoje prawdziwe przeznaczenie. Poprzednia forma funkcjonowania Bożego narodu musiała zostać osądzona, ale po sądzie miał nastać kolejny nowy dzień, nowy sługa, nowe przymierze, oraz nowy triumf od Boga.

 

O czym należy pamiętać czytając pisma Proroków

1. Głównym zadaniem proroków nie było przepowiadanie przeszłości. Byli to raczej Boży posłańcy, którzy mieli wzywać lud do powrotu do pierwotnego przymierza, od którego odstąpił. Zapowiadane przez proroków kary, które miały spotkać lud w przypadku nieposłuszeństwa, zostały sformułowane jako klątwy wymienione na końcu księgi Kapłańskiej (26, 14-39) oraz Powtórzonego Prawa (4, 15-28; 28, 15-32, 42): śmierć, choroba, susza, głód, niebezpieczeństwo, zniszczenie, porażka, deportacje, nędza i hańba. Ta sama księga wymienia błogosławieństwa wyrażone w kategoriach gospodarki pasterskiej (obfite plony, życie, zdrowie, dobrobyt, szacunek i bezpieczeństwo).

2. W przypadku, gdy prorocy wypowiadają się na temat przyszłych wydarzeń, przeważnie chodzi o najbliższą przyszłość. W pewnym sensie to konieczne, ponieważ jeśli proroctwa miały się spełnić, musiało to nastąpić za życia ich adresatów. Proroctwa na temat dalszej przyszłości zazwyczaj wplecione są w ten materiał.

3. Większość ksiąg proroczych zawiera długi szereg wyroczni wygłoszonych przy rozmaitych okazjach, które należy interpretować w kontekście konkretnej sytuacji politycznej – dlatego bardzo pomocna jest znajomość tych okoliczności. Na ogólniejszym poziomie, dobrze jest znać kontekst działalności poszczególnych proroków. Można zauważyć, że Bóg wzbudził proroków w czterech różnych okresów w historii Izraela, które odpowiadały czasom narodowego kryzysu.

a) pierwsza grupa: Eliasz, Elizeusz, (Jonasz) i Joel to prorocy IX wieku. Na północy pojawiła się groźba przejęcia przez Izrael kultu Baala z Fenicji.

b) Druga grupa: Jonasz, Izajasz, Ozeasz, Amos, Micheasz to prorocy VIII wieku. Wkrótce królestwo północne miało zostać najechane przez Asyryjczyków. Izajasz musiał później stawić czoła kryzysowi spowodowanemu przez bałwochwalstwo Manassesa, który zagroził istnieniu Izraela jako narodu.

c) trzecia grupa: Jeremiasz, Abdiasz, Nahum, Habakuk, i Sofoniasz byli prorokami końca VII wieku, tuż przed drugim poważnym kryzysem: niewolą babilońską.

d) Ezechiel był prorokiem czasu niewoli, podobnie jak Daniel. Wygnańcy musieli otrzymać pilne zapewnienie, że Bóg wciąż zasiada na tronie i planuje dla nich przyszłość.

e) Czwarta grupa: Aggeusz, Zachariasz i Malachiasz to prorocy przełomu VI i V wieku. Kryzys polegał na upadku morale wobec trudności napotkanych po powrocie, w szczególności niemożności odbudowy świątyni.

 

4. Forma poetycka: Większość proroczych wyroków wygłaszana była w formie poetyckiej. Typowe dla poezji hebrajskiej są różne rodzaje paralelizmu: synonimiczny (Iz 44,22), przeciwstawny (Oz 7,14) i syntetyczny (Ab 1,21).

Oprócz tego w księgach prorockich znajdujemy również zbiór form gatunkowych, które mają za zadanie przedstawić materiał i przyciągnąć uwagę słuchaczy. Należą do nich:

a) Proces (hebr riv). Izrael staje przed sądem i zostaje oskarżony przez Boga (zarazem powoda i sędziego) o złamanie obowiązków wynikających z przymierza. Sformułowane zostaje oskarżenie, a wobec braku okoliczności łagodzących zapada wzrok skazujący w kategoriach przymierza: śmierć, choroba, susza, niedostatek, niebezpieczeństwo, zniszczenie, itd. Formułę tę znajdujemy na przykład w księdze Izajasza 3,13-26 oraz Ozeasza 3, 3-17; 4,1-19.

b) Wyrocznia „biada” (hebr. oj). Słowo to Izraelici wykrzykiwali w obliczu katastrofy, śmierci lub na pogrzebie. Bóg przepowiada przez proroków zbliżającą się zagładę Izraela. Wyrocznie „biada” zazwyczaj zawierają trzy elementy: zapowiedź cierpienia, przyczyny cierpienia oraz przewidywaną karę. Przykłady można znaleźć w Ha 2, 6-8, Mi 2,1-5; So 2,5-7).

c) Wyrocznia z obietnicą zbawienia (hebr. havta). Zawiera następujące elementy: odniesienie do przyszłości, wzmiankę o radykalnej zmianie i wzmiankę o błogosławieństwie. Przykłady można znaleźć w Am 9,11-15; Oz 2,16-22; 2,21-23; Iz 45,1-7; Jr 31,1-9).

 

5. Prorok jako Boży posłaniec: To najpowszechniejsza spośród wszystkich form w księgach prorockich, która często towarzyszy innym gatunkom proroczym lub stanowi ich część. Sygnalizują ją standardowe sformułowania (zwane formułami), w rodzaju: „Tak mówi Pan” lub „Oto słowo Pańskie”, itp. Formuły takie wykorzystywane były przez posłów w kontekstach dyplomatycznych i gospodarczych w świecie starożytnym; miały przypominać odbiorcom, że posłaniec nie przekazuje własnych lub zmyślonych treści, ale wiernie zachowane słowa tego, który go wysłał (por. Lb 20,14; 1 Sm 11,9; 2 Sm 11,25). Dlatego prorocy, powołując się na status posłów, często przypominają swoim odbiorcom, że są jedynie rzecznikami Boga, a nie niezależnymi autorami własnych przepowiedni. Typowe przykłady tego rodzaju wystąpień można znaleźć w Iz 38,1- 8; Jr 35,17-19; Am 1,3-2, 16; Ml 1,2-5.

 

6. Prorok jako aktor: Ze względu na moc pomocy wizualnych w zwiększeniu wpływu i wiekopomności prezentacji ustnych, Bóg niekiedy kazał prorokom nie tylko przekazywać swoje Słowo, ale także dołączyć do niego symboliczne działania, które miały wzmacniać prorocze przesłanie. Na przykład Iz 20 opisuje, jak Bóg polecił prorokowi chodzić „nago i boso przez trzy lata” (w. 3) na znak proroctwa, że „król asyryjski uprowadzi jeńców z Egiptu i wygnańców z Kusz” (w. 4). W tym przypadku symboliczne działanie Izajasza przede wszystkim ilustruje fakt, że wygnańcy podczas długiego marsz mogli nosić tylko to, co dziś nazwalibyśmy bielizną (co miało ich w równym stopniu upokorzyć, jak i uniemożliwić ukrycie broni pod odzieżą). Ale działanie to miało również wykorzystać fakt, że hebrajskie słowo gala oznacza zarówno „wygnanie”, jak i „obnażenie”, co tworzy grę słów mającą wzmocnić efekt proroctwa w umysłach odbiorców.

Podobnie Zachariasz posługuje się proroctwem ilustrowanym działaniem, aby symbolicznie ukazać ucisk ludu Bożego przez bezwzględnych władców: Za 11,4-17 opisuje go w roli dwóch „pasterzy” (tzn. królów) nad nieszczęsnym „stadem” (Izraelem). To także każe czytelnikom oczekiwać prawdziwego Dobrego Pasterza, Jezusa Mesjasza, który przyniesie wyzwolenie i błogosławieństwo, zamiast wykorzystać Boży lud (Za 12-14).

 

Teologia proroków

 

Motywy. Teologiczne motywy u proroków przedstawiają się następująco:

1. Wezwanie do nawrócenia, które obejmuje wskazanie sposobu, w jaki lud uchybił swoim zobowiązaniom wynikającym z przymierza. Było ogromnie ważne, aby święty naród (lud Boży) zachował czystość i dzięki temu mógł być świadkiem dla innych narodów, a także w przyszłości wydać Mesjasza. W tym kontekście wybawienie od sądu uzależnione jest od nawrócenia: sąd stanowi ostrzeżenie, a nie niezmienny wyrok. To pociąga za sobą szereg spraw:

a) Obowiązki przymierza obejmowały kwestie społeczne, w tym sprawiedliwość (por. Amos).

b) Przymierze zakazywało również zawierania sojuszów z bezbożnymi narodami, co wiązałoby się z przyjęciem kultu ich bogów (por. Izajasz). Przymierze zostało określone w Pwt w formie traktatu wasalnego. To oznacza, że Izrael, buntując się, był winny zdrady stanu i mógł zostać wysiedlony z ziemi, który została mu dana przez Boga na kredyt w ramach obietnic przymierza.

c) Przymierze z Bogiem było często postrzegane w kategoriach umowy małżeńskiej, której Izrael się sprzeniewierzył. Tym samym był winien cudzołóstwa polegającego na pogoni za bogami innych narodów (ten sam obraz znajdujemy w Apokalipsie). Za karę Bóg pozwolił swojemu ludowi ponownie popaść w bałwochwalstwo, od którego wcześniej go wyzwolił (Pwt 4, 19-20). Pokusa, zwłaszcza w królestwie północnym, dotyczyła synkretyzmu: czcić Boga tak, jak gdyby był Baalem (bogiem płodności). Jednak Pan nie godził się na taki kult.

 

2. Drugi motyw dotyczy kary. Jeśli Izraelici nie zechcą pokutować i powrócić do warunków przymierza, zostaną ukarani klęską i wygnaniem. Jednak to nie koniec tej historii, ponieważ Bóg chce mieć ostatnie słowo i odbudować status swego ludu na stałe. Tutaj właśnie wkracza element eschatologiczny.

 

3. Trzeci motyw dotyczy powszechności Bożego panowania. Bóg postrzegany jest jako sędzia całej ziemi. W związku z tym inne narody, w tym pogańskie, odpowiadają przed Nim za swoje postępowanie. Jeśli spotyka ich potępienie, dzieje się tak z powodu lekceważenia przez nich tego, co dziś nazwalibyśmy „prawami człowieka”, a co obejmuje:

a) sposób traktowania przez nich Izraela, ale także

b) lekceważenie podstawowych zasad moralności, w tym handel niewolnikami, nadmierne okrucieństwo, itp.

Nawet jeśli Bóg posłużył się jakimś narodem (Asyrią lub Babilonią) jako narzędziem ukarania Izraela, każdy z nich otrzyma karę za przekroczenie granic.

 

4. Czwarty motyw dotyczy eschatologii. Chodzi o przyszłość Izraela i innych narodów, co obejmuje:

a) sąd (w sensie zniszczenia i porażki), oraz

b) zbawienie, zarówno duchowe, jak i fizyczne.

 

(1) Dzień Pański to czas, gdy na koniec naszej ery Bóg zainterweniuje, aby naprawić to, co poszło źle. Obejmuje to rozbicie pogańskiej potęgi i odbudowę Izraela, wymierzenie ziemi kary oraz przywrócenie bezpośredniego Bożego panowania nad nią (Królestwa Bożego). Nastąpi to najpewniej pod koniec okresu wielkiego ucisku. Pojawia się Mesjasz, Kościół wychodzi Mu na spotkanie, a ogień pochłania pogańskie armie zebrane przeciwko niemu w Izraelu. Następnie Mesjasz zstępuje wraz ze swoim Kościołem, aby sądzić Izrael. Dzień ten nazywany jest również Dniem Bożego gniewu.

Wszystkie zapowiedzi tej ostatecznej interwencji i kary wyrażone zostały językiem, który odnosi się do Dnia Pańskiego. Wszystkie z nich (np. plaga szarańczy, lub później zniszczenie Jerozolimy) można opisać jako miniatury Dnia Pańskiego, to znaczy momenty specjalnej Bożej interwencji niosącej karę.

Odniesienia do Dnia Pańskiego znajdują się przede wszystkim w księgach proroków Joela i Abdiasza.

 

(2) Zesłanie Ducha: Podczas wielkiego ucisku, ale przed Dniem Pańskim, resztka Izraela dostąpi zbawienia i doświadczy wylania Ducha. To, co zaczęło się w dniu Pięćdziesiątnicy, zakończy się później. Działalność Ducha w ST ograniczała się zasadniczo do udzielania darów duchowych. Jednak wiele proroctw wskazuje na to, że nowe wylanie Ducha miało wiązać się z nowym przymierzem, które umożliwiłoby nieznany w ST rodzaj relacji. Jan mówi, że przed dniem Pięćdziesiątnicy Duch Święty nie był dany – to z pewnością hiperbola, która oznacza, że wcześniej Duch nie był dany w nowy sposób. Zamiast łączyć dar i osobę, Duch będzie odtąd zamieszkiwał w ludziach, wydając w ich życiu swój owoc. Oto fragment Ewangelii Jana, który oddaje to rozróżnienie: (Duch) u was przebywa i w was będzie (J 14,17b). Por. także Jer 31,33: Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercu. Ponieważ jest to proroctwo, oczywiste jest, że ten rodzaj relacji między Bogiem a wierzącym nie istniał w ST. Jest to ściśle związane z zawarciem nowego przymierza, o którym mowa w Jr 31,33 i Ez 36,26-27. I dam wam serce nowe i ducha nowego tchnę do waszego wnętrza,

(3) Tylko wybrana resztka Izraela będzie zbawiona (Jl 2,23) i przetrwa wielki ucisk, aby wejść do królestwa (Jl 2,23; 3,5; Iz 37,32; Ab 1,17). Zgodnie z obietnicą, resztka ta posiądzie na własność ziemię. Izrael będzie sądzony przed nastaniem tysiącletniego panowania i tylko sprawiedliwi (tj. pojednani z Bogiem przez wiarę w Mesjasza) będą mogli wejść do tej ziemi (por. Ez 20). Jak pisze Paweł w Rz 2, prawdziwym Żydem jest ten, kto narodził się na nowo (naturalne narodzenie daje przywileje, ale nie zapewnia zbawienia), a w całej historii Izraela tylko resztka została zbawiona (Rz 11).

 

(4) Sąd nad narodami: patrząc na kontekst widzimy, że chodzi tu o fizyczne unicestwienie wojsk, które zaatakowały Jerozolimę (Jl 3,13; Ap 14,14-16.19-20; 19,15). Wyrok oznacza wymierzenie kary.

 

(5) Ostateczne błogosławieństwo: mamy tu obraz odrodzonych ludzi żyjących w odnowionej ziemi, mających społeczność z Bogiem, który (w osobie swego Syna) zamieszkuje pośród nich. Nastaje okres bezprecedensowego pokoju i dobrobytu (Jl 3b-4). Świątynia jerozolimska pełniła rolę narodowego sądu najwyższego: to w niej formułowano polecenia i wydawano ostateczne wyroki. Izajasz w swojej wizji tysiąclecia (Iz 2,2-3) widzi świątynię jako międzynarodowy trybunał wydający polecenia mieszkańcom wszystkich krajów oraz rozstrzygający międzynarodowe spory – jednym słowem, pełniący mandat ONZ. Czego nie zdołał dokonać ONZ, dopełni się za sprawą panowania Mesjasza.

 

(6) Mesjasz to przedstawiciel Boga, który ma wprowadzić w życie Jego plany dla Izraela i świata. Był on przede wszystkim wielkim potomkiem Dawida, który miał przyjść i wypełnić oczekiwane Królestwo Boże. Był królem JAHWE, który będzie rządzić Jego wiecznym królestwem na ziemi, ale także człowiekiem wybranym przez Ojca (Syn Człowieczy) i uprawnionym do zasiadania na tronie Dawida jako Jego przedstawiciel.

 

 

Określenia mesjaniczne używane w ST: Święty (hebr. hasid): Ps 16,10; Oz 11,9 + 12), syn JAHWE lub pierworodny: Ps 89,26-27; Oz 11,1; Odrośl (hebr. Cemah: Iz 4,2-6; Jr 23,5-8; Za 3,8; 6, 9-15), Sługa (hebr. Eved Jahve) (Iz 42,1-4; 49,1-7; 52,13-53,12); Różdżka (hebr Necer: Iz 11,1; 60,21), por. także Mt 2,23, gdzie zachodzi gra słów między Necer i Necaret (Nazaret). Książę, czyli władca (Hebr nagid): Iz 55,4; Dn 9,25; 11,22.

 

JOEL: (hebr. Pan [Jo] jest Bogiem [El]).

 

Joel pochodził z Judy i możliwe, że głosił swoje proroctwo w Jerozolimie. Choć wykazuje szczegółową znajomość świątyni, przypuszczalnie nie był kapłanem. Prawdopodobna data jego posługi to koniec IX wieku p.n.e., co pozwala nam umieścić ją tuż po działalności Eliasza i Elizeusza w królestwie północnym. Jego księga nie wspomina o panowaniu konkretnego władcy. Może to odpowiadać okresowi młodości Joasza, gdy kapłan Jojada zajmował się sprawami państwa (835-825). Nie ma wzmianek o Asyryjczykach i Babilończykach, są natomiast odwołania do Filistynów, Egiptu, Fenicji i Edomu. Jest tak zapewne dlatego, że na skutek ciosu, jakiego Asyria doznała w bitwie pod Karkar w 853 z ręki Achaba i jego sojuszników, nie była w stanie mieszać się w sprawy Izraela ani Judy.

Inni uczeni datują tę księgę znacznie później, około 400 r. p.n.e. Izrael jako dawne królestwo północne nie pojawia się w niej w ogóle. Życie narodowe toczy się na mniejszą skalę i skupia wokół Jerozolimy, choć nie ma wzmianek o królestwie. Całe życie wspólnoty skupia się wokół świątyni, podobnie jak w czasach powrotu z wygnania. W warstwie językowej pojawiają się elementy aramejskie. Napotykamy nawiązanie do niewoli, a pod względem literackim księga ta czerpie z pism innych proroków.

Księga Joela cytowana jest przez Amosa 1,2 (por. Jl 3,16) i 1,6-10 (por. Jl 3,4-8). Jego proroctwo utrzymane jest w języku liturgii pokutnej, którą odprawiano, gdy ziemia zagrożona była inwazją szarańczy (jedna z boskich kar wymienionych w Pwt 28,38 w przypadku niewierności). Szarańcza jest tu symbolem wszystkich wrogów i sił chaosu, które poprzedzają nadejście dnia Pańskiego (1,15). Plaga szarańczy stanowi zapowiedź inwazji ziemi Izraela podczas wielkiego ucisku. W księdze Joela znajdujemy również zapowiedź dotyczącą wylania Ducha w całym Izraelu (3,1nn) oraz sądu nad narodami (czyli ich zniszczenia) w Dolinie Joszafat (4,2). To wyrażenie oznacza „dolinę, w której wykonywany jest wyrok”.

 

Omówienie problemu historycznego. Omówienie tej kwestii jest konieczne, ponieważ teologowie liberalni zazwyczaj datują księgę Joela na okres bezpośrednio poprzedzający niewolę babilońską (VI wiek).

1. Joel nie odnosi się do syryjskiej inwazji, która miała miejsce w drugiej połowie panowania Joasza (850-840). Nie wspomina również Asyrii. Za rządów Jorama (889-883) miał miejsce bunt Edomitów przeciwko Judzie, który jednak został stłumiony; całkowity podbój Edomu nastąpił dopiero za panowania Ozjasza około 830. Ponieważ Joel przewidział ten rozwój wypadków (4,19), zapewne prorokował na temat roku 830.

2. Inwazja Filistynów, o której wspomina Joel, miała miejsce podczas panowania Jorama (lata 889-883 p.n.e.; 2 Krn 21,10.16-17; 22,1). Jego księga musiała zatem zostać spisana nie później niż w 732, a możliwe że przed 889 r. p.n.e.

3. Działania wojenne ze strony Fenicjan zapewne nie miały miejsca przed upadkiem Atalii (1 Krl 16,31; 2 Krl 8,18; 10, 1), ale Joel przewidział sąd nad nimi, który dokonał się za rządów Ozjasza. Sąd nad Egiptem (Jl 4,19) był niewątpliwie następstwem inwazji Szeszonka w okresie poprzedzającym panowanie Joasza (1 Krl 14,25-26).

4. Księga Joela nie odnosi się do bałwochwalstwa praktykowanego w czasach Jorama, Ochozjasza i Atalii, ale maluje obraz prawidłowego kultu Pana, sprawowanego we wczesnych latach Joasza, gdy pozostawał pod opieką Jojady (2 Krl 11,12,17; 12,2; 2 Krn 23,16-17; 24,14).

Można zatem zaliczyć Eliasza, Elizeusza i Joela do jednej grupy, ponieważ ich posługa przypada na ten sam okres. Na podstawie sytuacji politycznej wspomnianej przez Joela możemy datować jego proroctwo na pierwsze dekady istnienia południowego królewstwa.

 

Egzegeza

 

1. Dzień Pański (hebr. Jom JAHWE): W rozdziale 1 plaga szarańczy i suszy doprowadziły do tragedii, ponieważ:

a) Cała gospodarka opiera się na rolnictwie

b) Rytuał świątynny został wstrzymany. Nie można czcić Boga jak zwykle. Możliwe nawet, że rodzi się (pogańska) idea, że Bóg nie może już przyjmować pokarmów.

W. 3 opisuje staranność, z którą spisano wydarzenia z życia narodu, aby przyszłe pokolenia mogły się z nich uczyć i nabywać mądrości, tzn. nie powielać tych samych błędów (patrz Pwt 4,9; 6,6-7; 11,8; Ps 78,5).

Po raz pierwszy napotykamy wyrażenie „Dzień Pański”. Odnosi się ono do dramatycznej interwencji Boga w historii. Obejmuje ona nie tylko zniszczenie wrogów Izraela, ale także weryfikację samego narodu wybranego – bezbożnicy zostaną wyeliminowani, a jedynie pobożni posiądą królestwo.

Joel postrzega plagę szarańczy jako swoistą miniaturę Dnia Pańskiego. Zaraza została wysłana przez Boga, który oczekuje odpowiedniej reakcji, to znaczy narodowej pokuty. Dlatego wzywa ludzi, aby przyszli do świątyni, okazali skruchę i prosili Boga o wycofanie plagi. W tym celu będą musieli sięgnąć po specjalną liturgię, którą odprawia się zazwyczaj w przypadku narodowej inwazji, a o której czytamy w Psa 44, 74 i 80. Należy również pamiętać o wytycznych zawartych w 1 Krl 8, 36-37, jak się zachować w takich okolicznościach.

 

2. Przymierze i ziemia: Lud zostaje wezwany do powrotu do Pana, co implikuje, że musiał zaniechać wypełniania zobowiązań płynących z przymierza. Toczy się ożywiona dyskusja na temat tego, czy to słowo w NT należy tłumaczyć jako „powrót” czy raczej „pokuta”. Wygląda na to, że „powrót” jest szczególnie stosowny w kontekście żydowskim (gdzie obowiązuje przymierze), natomiast „pokuta” ma zastosowanie w kontekście pogańskim (gdzie nie ma przymierza). Kazanie Piotra w Dziejach Apostolskich było skierowane do Żydów i dlatego tłumaczenie „powrót” należy uznać za poprawne.

Przymierze to pojęcie trójstronne, obejmujące Boga, Jego lud oraz ziemię (2,18,1,2,14; 2,1). Boży dar ziemi to swoisty barometr, który rejestrował stan ducha narodu. Ziemia była płodna w okresie społeczności i posłuszeństwa, ale jałowa i pozbawiona życia w czasach nielojalności. Stwierdzenie odwrotne także jest prawdziwe: jeśli ziemia zakwita na nowo, jest to znak zbliżającej się odnowy duchowej. Plaga szarańczy to jedną z klątw wymienionych w Pwt 28,38 w związku z nielojalnością wobec przymierza.

 

3. Dar Ducha: Jl 2,28-32 odnosi się do nawrócenia Izraela i udzielenia mu darów Ducha, aby wyposażyć go do służby, którą ma pełnić w ciągu tysiącletniego królestwa. Żydzi staną się wtedy narzędziem objawienia dla wszystkich narodów. Nacisk spoczywa nie tyle na ekstatycznym aspekcie darów, ile na prawdziwym poznaniu Boga (w. 27) i mocy, aby dzielić się tym poznaniem (Lb 12,6-8).

Znamienne jest, że zdarzenie to nastąpi przed Dniem Pana (tj. przed ostateczną katastrofą), ale w okresie wojny i chaosu politycznego. Scena kary wydaje się odnosić do okropności wojny, rozlewu krwi, przemocy i słupów dymu (dosł. chmur w kształcie grzyba) wznoszących się sponad płonących miast. Wydaje się, że wojny na niespotykaną dotąd skalę będą poprzedzać Dzień Pańskie. „Krew” przywodzi na myśl czerwoną barwę księżyca, dym może pochodzić z wybuchających wulkanów, a ogień od błyskawic (burz), które często towarzyszą trzęsieniom ziemi. Zagłada narodów i wyzwolenie Izraela nauczy Izraelitów, że Pan jest ich Bogiem, co nakłoni ich, by zwrócili się do Niego w postawie skruchy.

Ap. Paweł mówi, że gdy pełna liczba pogan zostanie zebrana, cały Izrael będzie zbawiony. Stawia to nawrócenie Izraela na samym końcu, co z kolei zakłada obecność Kościoła na ziemi aż do tej chwili. Wydarzenie to nastąpi pod koniec okresu zwanego wielkim uciskiem.

Jl 3,13 daje nam wskazówkę, jak interpretować Ap 14,14-16 i 19,15: we wszystkich trzech przypadkach chodzi o sąd.

 

4. Reszta: (Hebr sëridim = oni, którzy przeżyli): Jl 2,32 mówi nam, że tylko resztka przetrwa, aby żyć z Bogiem na gorze Syjon (tj. odziedziczyć ziemię Izraela).

 

OKRES 1

 

Proroctwo tuż przed upadkiem królestwa północnego.

Okres ten zdominowany jest przez wzrost Asyrii do rangi mocarstwa dążącego do ekspansji. Skutkiem tych ambicji było wysiedlenie królestwa północnego w r. 722 p.n.e. i atak Sancheryba na Judę. Od chwili powstania monarchii posługa prorocza jest niemal zinstytucjonalizowana: ma przypominać Izraelowi o jego zobowiązaniach wobec przymierza (zwłaszcza w sprawach organizacji życia społecznego) oraz ostrzegać go, że niewierność przymierzu pociągnie za sobą rozpad społeczeństwa. Takie przypomnienia były szczególnie potrzebne w okresach, w których społeczeństwo doświadczało silnej pogańskiej presji ze strony Asyrii, zwłaszcza od czasu, kiedy asyryskie imperium pod rządami Tiglat-Pilesera III udało się na podbój świata. Każdy sojusz z Asyrią obejmował uznanie jej bogów na równi z z Panem.

Aby należycie ocenić sytuację, w której znalazł się Izrael, trzeba zrozumieć położenie geograficzne Palestyny: zajmowała ona pomost lądowy pomiędzy Afryką (Egipt) i Azją (Asyria, Babilonia). Jeżeli którekolwiek z tych mocarstw planowało ekspansję, musiało najpierw przejąć kontrolę nad Izraelem, aby użyć go jako państwa buforowego. Dobrobyt Izraela zawsze zależał od słabości sąsiadów na północy lub południu (np. w czasach Dawida). Później, gdy którekolwiek z tych imperiów ulegało osłabieniu, Izrael stawał wobec ogromnej pokusy sprzymierzenia się z innymi krajami w buncie przeciwko okupantowi. Ale sojusz oznaczał kompromis z religią sojuszników, a także brak oparcia się na Bogu.

Nową cechą proroków był atak na skostniałe tradycje religijne. Prorocy potępiali przywiązywanie nadmiernej wagi do zewnętrznych obrzędów i przekonywali, że wiara jest sprawą serca i sumienia (Oz 6,6; Mi 6,7-8). Ten nowy akcent miał stworzyć potężny bastion umożliwiający przetrwanie narodu, gdy został on skazany na wygnanie, oraz zachowanie jego religii, nawet wówczas, gdy nie było już świątyni.

Jeszcze nowszym elementem była groźba deportacji i niewoli, co było możliwe dzięki rozkwitowi imperium asyryjskiego i babilońskiego. Wcześniej karą za łamanie prawa mogło być obalenie króla, susza, najazd wroga lub utrata jakiegoś terytorium, ale w krytycznej sytuacji Izrael mógł zawsze liczyć na ratunek ze strony Boga (por. księga Sędziów). Teraz pojawiła się groźba całkowitej zagłady królestwa. Ziemia była darem od Boga dla Izraela, ale mogła także zostać mu odebrana.

 

1. AMOS (hebr. nosiciel brzemion)

 

Amos pojawia się, zanim Izrael stanie w obliczu zagrożenia. Pod panowaniem Jeroboama II (786-746), Izrael (królestwo północne) cieszył się z dobrobytu, jakiego zaznał wcześniej za rządów Dawida, ale wpadł w pułapkę czyniąc pogoń za dobrobytem celem samym w sobie, a więc z pominięciem zasad przymierza porządkujących społeczeństwo według Bożych zasad (na przykład, że jedna klasa społeczna nie powinna wykorzystywać innej). Izrael został zdominowany przez bogatą arystokrację, powstałą wskutek wyzysku ubogich i uciskanych ludzi.

Amos, który pochodził z Tekoa na skraju pustyni Judzkiej, gdzie był pasterzem, został wysłany przez Boga, aby zanieść Jego przesłanie północnemu królestwu. Owce Amosa prawdopodobnie produkowały szczególny rodzaj wełny, która była bardzo ceniona przez bogatych ludzi na północy, z którymi przypuszczalnie handlował. Przy okazji swoich wypraw handlowych nie mógł nie zauważyć powszechnych niesprawiedliwości społecznych i powierzchowności religijnej. Prawdopodobnie właśnie wyprawy handlowe na północ dały mu okazję do tego, by rozpocząć głoszenie kazań. Występował przeciwko zaniechaniom w sferze religijnej oraz naruszeniom prawa z taką gwałtownością, że sprowadził na siebie gniew władcy królestwa północnego oraz kapłanów w Betel, którzy nie byli gotowi przyjąć jego krytyki. W Betel, gdzie wygłosił ostatnie kazanie podczas święta Nowego Roku (przypadającego jesienią), został aresztowany, a następnie deportowany.

Okres działalności publicznej Amosa musiał być bardzo krótki, a jego związki z zinstytucjonalizowanymi szkołami prorockimi bardzo luźne (7,14). Jego przepowiednie korzystają z rozmaitych gatunków literackich, np. wyrok sądowy, lament pogrzebowy, epopeja historyczna, hymn i przypowieść (enigmatyczne stwierdzenie), które należą do literatury mądrościowej (9,11-15). Amos kończy swoją księgę obrazem przyszłości, w której Izrael powraca do Boga, a Bóg przywraca mu ziemię. Tak oto odrodzony lud zamieszka w odnowionej ziemi.

Choć prorok patrzył z pesymizmem na swoje pokolenie w Izraelu, myśl o przyszłości napawała go pełnym optymizmem. Prędzej czy później, Boże zamysły wobec narodu wybranego muszą się spełnić. Innym aspektem proroctwa Amosa jest uniwersalizm. Rozdział pierwszy zapowiada sąd nad narodami, jednak przede wszystkim nie ze względu na wrogość wobec Izraela, ale z powodu ich nieprawości. W ten sposób Bóg objawia się jako sędzia całej ziemi. Wszystkie narody są przed Nim odpowiedzialne (Moab, Tyr i Filistyni w rozdziale 1, patrz także 9,7).

Proroctwa Amosa z czasem nabierają coraz to większej intensywności: ryczący lew (z początku przeciwko innym narodom) stopniowo przybliża się, a w końcu bestia rzuca się na Izrael. Właśnie dlatego, że został on wybrany przez Boga, musi zostać ukarany, ponieważ nie tylko złamał warunki przymierza nakazującego sprawiedliwość społeczną, ale także dopuścił się zbrodni gorszych niż sąsiednie narody (2,6-16).

Wizje Amosa zbudowane są według tego samego wzoru: na początku Bóg jest gotów wybaczyć (7,3) i może jeszcze powstrzymać karę (w. 6), ale stopniowo staje się to niemożliwe; nie ma już przebaczenia (w. 8), kara jest bliska (8, 2), a w końcu nadchodzi w pełni (9,1-4). Pozostaje jednak perspektywa zbawienia reszty. Nie wszystko jest stracone. Am 9,1-15 opisuje, jak Bóg obejmuje w posiadanie resztę Edomu, co prawdopodobnie oznacza wszczepienie jej w lud Boży.

 

Uwagi:

 

1. 5,15: reszta pokolenia Józefa: doktryna reszty zajmuje poczesne miejsce w pismach proroków (Iz 11,11; Mi 2,12; 4,7). Głosi ona zbawienie i oczyszczenie małej grupy wiernych (reszty) ludu, w której spełni się znaczna część proroctw ST.

2. 7,7: Ołowiany pion: korzystanie z pionu to symbol badania postępowania Izraela (2 Sm 8,2; 2 Krl 21,13). W innych kontekstach może oznaczać także preludium do sądu lub odnowy.

 

2. OZEASZ (hebr. Hosze-ja: Bóg jest zbawieniem)

 

Ozeasz żył w czasach Amosa i Izajasza, ale jego prorocka działalność rozciąga się na ostatnie lata królestwa północnego (zwanego Efraimem lub Izraelem). Sam również pochodził z północy, w przeciwieństwie do dwóch wspomnianych powyżej proroków. Możliwe, że Ozeasz zginął w ostatnich dniach istnienia królestwa Izraela, przed upadkiem jego stolicy Samarii. Jego księga zawiera prawdopodobnie najcenniejsze wspomnienia jednego lub dwóch oddanych uczniów (por. zmiana trzeciej osoby w rozdz. 1 na pierwszą osobę w rozdz. 3).

Ozeasz obnaża te same grzechy co Amos, ale kładzie szczególny nacisk na korupcję religijną (synkretyzm). Kult religijny został do takiego stopnia zanieczyszczony praktykami kananejskimi, że Pan był praktycznie nie do odróżnienia od Baala: czczono Go tak samo jak boga płodności, niestawiającego swoim wyznawcom żadnych wymogów moralnych, a jedynie ceremonialne. Od czasów Amosa sytuacja uległa dalszemu pogorszeniu. Zapaść społeczna dopełnia się, a nad skazaną na zagładę ziemią nieuchronnie nadciągał cień Asyrii. Przywódcy narodu przyczyniają się do tego stanu rzeczy. Kapłani zachęcają do grzesznych praktyk, aby móc korzystać z ofiar przebłagalnych, co praktycznie czyni z nich rozbójników.

Kluczowe słowo, na którym opiera się znaczna część proroctwa Ozeasza, to hesed, co oznacza lojalność wobec przymierza, która powinna dotyczyć nie tylko Boga, ale także współobywateli. Ozeasz musi doświadczyć tej nielojalności z pierwszej ręki. Bóg nakazuje mu poślubić niewierną kobietę. Zostawia ona Ozeasza dla kochanka, który później porzuca ją. Ozeasz nie rozwodzi się z nią (ponieważ zgodnie z Pwt 24,1-4 nie mógłby wówczas ponowie pojąć jej za żonę). Kiedy wykupuje ją z powrotem, płaci cenę jak za uszkodzony towar (tj. połowę wartości: Wj 21,32)

Wszystko to oddaje historię Izraela: Pomimo ślubowania wierności prawu Pańskiemu, Izrael pod wpływem grzesznej żądzy zwrócił się do Baala i innych bożków kananejskich, aż do chwili, gdy Bóg zarządził tymczasowe odrzucenie (wygnanie). Ukarany i skruszony Izrael został przywrócony do Bożych łask w ziemi judzkiej. Proces odstępstwa, jak się dowiadujemy, faktycznie rozpoczął w Baal-Peor jeszcze podczas wędrówki po pustyni (9,10; Lb 25). Poczynając prawdopodobnie od śmierci Jozuego, apostazja pogłębiała się. Pierwszym krokiem w tym procesie było oddawanie czci miejscowym bożkom równolegle z kultem JAHWE. Następnie JAHWE zaczął być czczony tak samo jak Baal (bóstwo płodności). Tę postępującą degenerację religijną na jakiś czas zdołał wstrzymać Samuel i jego uczniowie.

 Zasięg tej apostazji zdradzają niektóre imiona potomków Saula i Dawida (syn Saula Esz-Baal i jego wnuk Meribbaal; Beeljada, syn Dawida), a także wzmianki o nazwach miejscowości Baal-Perasim (gdzie Baal oznacza zapewne JAHWE). Późniejsi skrybowie przepisali te nazwy, aby uniknąć imienia Baala, lecz zachowały się one w genealogiach Kronik. Kiedy królestwo zostało podzielone, wpływ Kananejczyków zwiększył się w królestwie północnym, zwłaszcza w okresie prób wprowadzenia kultu Melkarta, Baala Tyru. Chociaż praktyki te zostały częściowo zahamowane dzięki działalności Eliasza i Elizeusza, religia północy nie zdołała oprzeć się przemożnym wpływom religii Kanaanu (za pośrednictwem Tyru). Z czasem uznano, że JAHWE interesuje się głównie ofiarami ze zwierząt (tj. rytuałem), a nie postępowaniem Izraela. Prorocy jednak pokazują wyraźnie, że czczenie własnej koncepcji JAHWE jest bałwochwalstwem nieróżniącym się od oddawania czci lokalnych bóstwom (hebr. baalim) na równi z JAHWE. W miarę szerzenia się bałwochwalczych praktyk uznano, że JAHWE musi mieć żonę, co doprowadziło do rozkwitu prostytucji świątynnej, która miała magicznie zwiększyć płodność ziemi. Praktykowano również inne magiczne obrzędy mające stymulować płodność, w tym gotowanie koźląt w mleku ich matek (Wj 23,19; 34,36; Pwt 14,21) oraz transwestytyzm (Pwt 22,5).

 

Analiza. Istota grzechu Izraela:

1. Brak jakiejkolwiek moralności etycznej: kapłani (4,8; 6,9), książęta i królowie (5,1; 7,3) byli prowodyrami upadku.

2. Korupcja prawdziwej religii, czego dowodzi wizerunek cielca (8,5nn; 10,5nn) oraz koncepcja JAHWE jako Baala.

3. Brak zaufania Panu, co widać w polityce zagranicznej Izraela (5,13; 7,11; 8,9; 12,1; 14,5). Zabieganie o zagraniczną pomoc obejmuje również zwrot w stronę obcych bogów.

4. Dla Ozeasza w gruncie rzeczy samo istnienie królestwa północnego było grzechem (8,4; 3,11). W Jerozolimie od zawsze panowała głęboko zakorzeniona niechęć wobec linii Dawida (12,2f).

5. Najważniejszy punkt skargi Ozeasza to brak lojalności wobec przymierza (hebr. hesed), 6,4; 6,6; wobec Boga i współbraci Izraelitów (4,1; 12,6; 10,12).

6. Na szczególne potępienie zasługują kapłani, którzy mieli być strażnikami Tory (4,6). Zamiast powstrzymać nieprawość ludu, sprzyjali jej licząc na obfite ofiary przebłagalne (4,8; zob. również 2 Kor 5,21 i Rz 8,3). Kapłani mieli również pełnić rolę sędziów, a postępowali jak rozbójnicy (6,9).

7. Ozeasz gani również powierzchowną pokutę (6,1-3 – nawiązanie do ataku Izraela na Judę).

8. Brak poznania. W ST poznanie oznaczało życie w bliskiej relacji z kimś; Izrael potrzebował silniejszego pragnienia wspólnoty z Bogiem.

 

Tło historyczne: podobnie jak Amos, Ozeasz prorokował za rządów Jeroboama II. Pomimo dobrobytu zewnętrznego postępowało zepsucie wewnętrzne. Istniała forma kultu religijnego, ale biedni cierpieli ucisk (zaprzeczenie hesed). Po śmierci Jeroboama II umocniła się pozycja Tiglat-Pilesera III, co w końcu doprowadziło do asyryjskiej ekspansji. Najpierw w ręce Asyryjczyków wpadł Damaszek, a dziesięć lat później Izrael. Ludność została deportowana do Asyrii, a na jej miejsce sprowadzono podbite plemiona tworzące wymieszaną etnicznie grupę, którą później nazwano Samarytanami.

Amos i Ozeasz prorokowali w ostatnich latach królestwa północnego (Izraela), podobnie jak Jeremiasz prorokował w ostatnich godzinach historii Judy.

Posługa Ozeasza przypada głównie na okres 750-725; zakończyła się dopiero za panowania Ezechiasza na południu (715). Przepowiada on zbliżające się wygnanie, ale zarazem oczekuje ostatecznej odnowy, gdy ukarany lud znów uzna wyłączność roszczeń Pańskich (3,5). Znamienne jest, że Paweł cytuje proroka Ozeasza 2,23; 1,10 w Liście do Rzymian 9,25 w opisie wizji dnia, w którym cały Izrael będzie zbawiony (Rz 11,26).

 

3. JONASZ (hebr. gołąb).

 

Ta księga różni się od pism innych proroków, ponieważ jest całkowicie autobiograficzna: przedstawia życie Jonasza, ale nie mówi prawie nic o treści jego posłania. Jest to jednak wyraźnie ten sam człowiek, którego wymienia 2 Krl 14,26-27; pochodził z Gat-ha-Chefer w Galilei i żył w czasach Jeroboama II. Wcześniej przepowiedział udane podboje Jeroboama II (pierwsza połowa VIII w.), więc głoszenie przesłania o ocaleniu wrogów jego kraju, Asyryjczyków, musiało być dla niego szczególnie trudne. Był to chyba jedyny naród na Bliskim Wschodzie, który darzył uwielbieniem okrucieństwo. To wyjaśnia euforię Nahuma wobec upadku Niniwy.

To jest bez wątpienia księga dydaktyczna, wyrażająca bardzo krytyczne stanowisko wobec tendencji nacjonalistycznych, ujawniających się ówcześnie wśród Izraelitów, którzy uważali, że mają wyłączność na Boże zbawienie. Izrael potrzebował dowiedzieć się, że Bóg troszczy się o inne narody, że jest misjonarzem.

Zbawienie pogan nie było nowością w boskim planie. Od wielu wieków Bóg darował ocelenie niektórym z nich, poczynając od Melchizedeka, przez licznych Egipcjan, aż po Jetro, Rahab, Rut i wiele innych osób. Teraz Niniwa stała się przedmiotem Bożego miłosierdzia.

Izraelici potrzebowali również przekonać się, że Bóg sprawuje władzę nad Asyrią i zamierza wykorzystać ją do swoich celów. Asyria nie działała niezależnie. Bóg miał zamiar posłużyć się nią, aby przywieść swój lud do rozsądku. Gdy Asyria pokonała Izrael i zadała poważny cios królestwu Judy (tylko Jerozolima zdołała cudem uniknąć zagłady – patrz Iz 1,9), wielu ludzi uległo naturalnej tendencji do tego, by oddać cześć „zwycięskim bogom” asyryjskim, podobnie jak uczynili to wcześniej Achaz i Manasses (2 Krl 16,10-16; 21,3).

Jonasz (i Izrael) muszą się nauczyć, że Bóg panuje nie tylko nad wszystkimi narodami, ale również nad morzem (Tiamat), a nawet Lewiatanem – morskim potworem; w mitologii kananejskiej oba stanowiły symbol nieposkromionych sił chaosu.

Jonasz ukazany jest jako ten, który musi uznać suwerenność Boga i nie jest w stanie uciec od swojego powołania.

Wydarzenia, którym musiał stawić czoła Jonasz, to również zapowiedź tego, co ma spotkać Mesjasza (Mt 12,40; Łk 11,30). To przepowiednia zmartwychwstania. Bóg sprawił, że księga Jonasza została napisana w taki sposób, aby mogła później być odczytana jako zapowiedź mesjaniczna. Jest to jeden z powodów, dla których Bóg sprawił, że ta księga powstała. Pierwsi chrześcijanie, którzy używali kodu, aby komunikować się ze sobą, często malowali wielką rybę, która wypluwa Jonasza, co miało być znakiem zmartwychwstania Jezusa.

 

Krytyczne problemy:

1. Niektórzy komentatorzy twierdzą, że to tylko przypowieść, która ma ilustrować prawdę o Bożej suwerenności i zamysłach misyjnych. Kluczowym czynnikiem w tej debacie jest stanowisko Jezusa, który traktuje tę historię jako fakt historyczny. Inni przeciwnicy dosłownego odczytania, powołując się na teorię kenozy twierdzą, że Jezus był człowiekiem swoich czasów. Na zarzuty te można odpowiedzieć, że skoro Jezus miał Ducha bez miary, potrafił bez trudu odróżnić historię od przypowieści czy alegorii.

2. Inni krytycy wątpią, że Jonasz śpiewał psalmy w brzuchu wieloryba. Jako prorok, mógł być związany ze świątynią, w której komponował psalmy dla wiernych. Można to uznać za naturalną reakcję człowieka, który cudem uniknął utonięcia. Poza tym miał świadomość, że nie został połknięty przez zwyczajną rybę. Po wygłoszeniu swojego proroctwa, Jonasz ma nadzieję, że Niniwa nie będzie pokutować.

Przygnębienie Jonasza opisane na końcu księgi wynika z tego, że:

a) misja zachwiała jego przekonaniem o Bożej sprawiedliwości (jego zdaniem Asyria powinna zostać ukarana, a nie ocalona);

b) Bóg oszczędził najgroźniejszego wroga Izraela, a jednocześnie

c) zniszczył jego reputację jako proroka.

Gdy roślina usycha, a Jonaszowi grozi śmierć w następstwie udaru słonecznego, jest to dla niego ostateczny cios.

 

 Tło historyczne: Jak się przekonaliśmy, wydarzenia opisane w tej księdze miały miejsce prawdopodobnie w czasie panowania Jeroboama II, między 780 i 750 r. p.n.e. W poprzednim stuleciu Asyria stanowiła zagrożenie, które teraz nieco osłabło, choć nadal pozostawała potęgą, z którą należy się liczyć. W tamtym czasie Niniwa nie była jeszcze stolicą imperium asyryjskiego; tę funkcję między 880 a 701 r. p.n.e. pełniła Kala, jedna z części kompleksu starego miasta-państwa. Niniwa tworzyła miasto-państwo obejmujące dużą miejską aglomerację.

Asyryjskie zapisy wspominają dwie ciężkie plagi nękające Asyrię w 765 i 759, oraz całkowite zaćmienie Słońca w 763. Te wydarzenia mogły przygotować mieszkańców na przyjęcie proroctwa Jonasza. Zgodnie z zapisami, podczas panowania królowej Sammu-ramat zasiadającej na tronie wspólnie z synem, Adad-nirari III (810-782), miał miejsce krótki zwrot w stronę monoteizmu.

 

4. IZAJASZ (hebr. jesza-ja = Bóg zbawi)

 

Izajasz sprawował swoją posługę przez wiele lat w cieniu Asyrii. Asyryjska inwazja miała doprowadzić do oderwania królestwa północnego i wcielenia go do imperium oraz do podbicia Judy jako państwa lennego. Możliwe, że miał dostęp do dworu królewskiego (król Achaz znał imię syna Izajasza, Szear-Jaszuba – Iz 7,3), a zatem cieszył się wysoką pozycją społeczną. Według tradycji żydowskiej, jego ojciec Amos był bratem Amazjasza, ojca Ozjasza. Apokryficzna tradycja głosi, że Izajasz został przepiłowany na pół podczas prześladowań wszczętych przez Manassesa.

 Można powiedzieć, że Izajasz zdominował swoją epokę: królowie konsultują się z nim i obawiają się go; ma on swobodny dostęp do dworu i uważnie śledzi międzynarodową politykę. Jego księga odzwierciedla różne etapy jego działalności, choć jego proroctwa nie są ułożone w ścisłym porządku chronologicznym; rozdziały 1-12, do których należą autobiograficzne szczegóły w rozdz. 6-8, datują się na początek jego posługi (wojny w 734 r. p.n.e. między Syrią a Izraelem), a rozdziały 28-33 przenoszą nas do okresu kampanii Sancheryba przeciw Jerozolimie w 701. Inne zbiory tematyczne to proroctwa przeciwko narodom (13-23) i mała apokalipsa Izajasza (24-27).

Podobnie jak jego poprzednicy, Izajasz używa różnych figur literackich, takich jak oskarżenia, biadanie, czy enigmatyczne wypowiedzi (hebr. maszalim), aby głosić swoje przesłanie o karze z powodu łamania przymierza, o wierze w obliczu doniosłych wydarzeń historycznych i o zaufaniu w ostateczny triumf Bożych zamysłów. Powtarzająca się niewierność ludu i jego przywódców nie uniknie kary: świadczy o tym dobitnie przypowieść o winorośli (rozdz. 5), do której będą później nawiązywać inni autorzy. Wygląda na to, że zbyt wielu Judejczyków myliło teologię królewską, wraz z towarzyszącą jej bezwarunkową obietnicą daną Dawidowi, z bezkrytyczną akceptacją. Panowało błędne przekonanie, że Bóg nigdy nie zstąpi na Syjon, by sądzić, i po prostu musi tolerować postępowanie swojego ludu, bez względu na wszystko. Izajasz przeciwstawia się takiemu przekonaniu w 6,11-12. Brzmi to jak zdrada, ale jest prawdą. Przywódcy, którzy byli odpowiedzialni za utrzymywanie ludu we wierności wobec przymierza, zasługują na szczególnie potępienie (Iz 1,21nn; 3,1-7; 22,15). W obliczu umacniania się Asyrii jako mocarstwa, przed którym Judejczycy próbują się chronić za pomocą sojuszy politycznych i przygotowań wojennych, prorok przypomina im, że biorąc pod uwagę własną historię, powinni móc wykrzesać w sobie dość wiary, by nie brać przykładu z okolicznych narodów.

Katastrofa nie będzie Bożym ostatnim słowem. Ponieważ Izajasz jest pewny spełnienia obietnic danych przez Boga Dawidowi, a dotyczących wiecznego trwania jego dynastii oraz nienaruszalności Syjonu (co częściowo potwierdziło wybawienie z rąk Sanheryba), oznajmia, że mimo obecnej okupacji, pewnego dnia z linii królewskiej wyłoni się doskonały książę. Dzięki temu władcy oraz wiernej resztce zatriumfuje sprawiedliwość, pokój i mądrość (9,1-6 i 11,1-10): w międzyczasie jednak najważniejsze jest, aby naród uznał, że Bóg realizuje swój cel (28,23nn) ­– co prawda w sposób, który trudno zrozumieć, ale który spełnia jednak jego sprawiedliwe żądania.

 

Tło historyczne: Podczas panowania Jeroboama II i Ozjasza, Asyria była słaba, ale później pewien ambitny generał przejął władzę i przybrał imię Tiglat-Pileser III, zapoczątkowując nowy okres ekspansji, który osiągnął swój szczyt w podboju Egiptu, a w końcu doprowadził do zniszczenia Niniwy, stolicy Asyrii.

Asyria była więc dominującą siłą zagrażającą zarówno Izraelowi, jak i Judzie. Przed 738 r. p.n.e., Resin z Damaszku, Hiram z Tyru oraz Menachem z Izraela zostali wasalami Asyrii. Po śmierci Menachema w 735 r. Syria i Izrael zaatakowały Judę, aby zmusić ją do sojuszu przeciw Asyryjczykom. Pomimo sprzeciwów Izajasza, Achaz zwrócił się do Asyrii po pomoc. Asyria wkroczyła do walki, zdobywając miasta filistyńskie i Damaszek. Izrael, królestwo północne, musiał zrzec się Transjordanii i Galilei, aby przetrwać. Mieszkańcy tych obszarów zostali wzięci do niewoli i udali się na wygnanie, a Achaz z Judy został wasalem Asyrii.

Wzrost potęgi Egiptu skłonił Izraela, królestwo północne, do buntu przeciwko Szalmanezerowi V, następcy asyryjskiego władcy Tiglat-Pilesera. Skutkiem tego powstania było zdobycie Samarii i deportacja jego mieszkańców przez jego następcę, Sargona.

Omamiony wizją egipskiej pomocy, Ezechiasz, król południowego królestwa, postanowił również wzniecić bunt. W odpowiedzi Asyria zaatakowała przede wszystkim sojuszników Ezechiasza, Filistynów. Możliwe, że na ten okres datuje się również wizyta ambasadorów Merodak-Baladana, którzy zaproponowali zawiązanie anty-asyryjskiego sojuszu.

Tymczasem w Asyrii Sargona zastąpił Sancheryb, ale całe imperium pogrążyło się w buncie. Król zareagował cztery lata później, pokonując egipską armię. Ezechiasz, sojusznik Egiptu, musiał zaakceptować uciążliwe warunki (2 Krl 18,13-16). Sancheryb jednak nie dotrzymał słowa i zażądał kapitulacji Jerozolimy. Ezechiasz odmówił. Sancheryb, mając ręce pełne roboty, zadowolił się wysłaniem listu z pogróżkami, a gdy jego korpus oficerski dopadła zaraza, musiał się wycofać, Ezechiasz pozostał jednak jego wasalem. Możliwe, że Sancheryb poprowadził drugą kampanię przeciw Judzie dziesięć lat później, ale nie wiemy tego na pewno.

W Izraelu, królestwie północnym, po śmierci Jeroboama II rozpoczął się okres dramatycznego upadku (częste zmiany władców, z których wielu zostało zabitych), którego kulminacją była deportacja narodu w 722 do Asyrii. W tym samym czasie w Judzie król Achaz starał się uzyskać ochronę pogańskiej Asyrii przeciwko koalicji syryjskiej. Zarówno Micheasz, jak i Izajasz sprzeciwiali się temu. Przed 626 r. p.n.e. Ezechiasz przejął władzę po Achazie i zainicjował reformy, co doprowadziło do zniesienia bałwochwalstwa. Izajasz został jego osobistym doradcą i ostrzegał go przed sojuszem z Egiptem, aby chronić Judę przed Asyrią. Egipt upadł pod naporem wojsk Senacheryba i tylko Boża interwencja ocaliła Judę od podobnego losu.

Po Ezechiaszu na tron wstąpił Manasses, bezbożny król, który ponownie wprowadził rażące bałwochwalstwo, aby udobruchać Asyrię. Właśnie na tym tle należy interpretować drugą część księgi Izajasza. Polityka Manassesa stanowiła poważne wyzwanie dla prawdziwej wiary i władzy Boga. W tej sytuacji Bóg musiał udowodnić swoją wyższość nad bożkami, pokazując, że to On jest Panem historii. Uczynił to przez proroctwa zapowiadając z wyprzedzeniem stu lub dwustu lat karę, jaka spotka odstępczą Judę i krnąbrny Babilon. Dlatego właśnie odniesienia geograficzne są tak niejasne, nie pasuje do nich ani Palestyna ani Babilon. Proroctwa te, chociaż wypowiedziane w okresie panowania Manassesa (tj. spisane przez Izajasza w podeszłym wieku), miały być pociechą dla tych, którzy w przyszłości trafią do niewoli babilońskiej, aby nie tracili nadziei.

Jak będziemy mogli się przekonać, głównym problemem tego okresu były zakazane sojusze między Izraelem a innymi narodami, co było równoznaczne z brakiem wiary w Boga jako jedynego prawdziwego Obrońcę.

Eschatologia

Według Izajasza historia ma co najmniej trzy główne punkty:

1. Powrót Izraela z niewoli babilońskiej.

2. Pierwsze przyjście Chrystusa (zwłaszcza służba Sługi Pańskiego, tzn. Syna Człowieczego)

3. Drugie przyjście Chrystusa

Trudno rozdzielić te trzy etapy realizacji Bożego planu, gdyż w odniesieniu do każdego z nich Izajasz używa podobnej terminologii. Trasa zbudowana, aby przygotować drogę dla Pana, odnosi się do wszystkich trzech etapów. Podobnie, dobra wiadomość o przyjściu Pana wiąże się z powrotem z wygnania, jak również z pierwszym i drugim przyjściem Chrystusa. Współzależność tych terminów komplikuje interpretację poszczególnych fragmentów, choć możemy wykorzystać jeden etap, aby zrozumieć drugi.

Egzegeza

6,1-13: Powołanie Izajasza. Choć incydent ten jest umieszczony w rozdziale 6, wyznacza początek służby proroka (tzn. księga nie ma układu chronologicznego). Obserwując postępującą zatwardziałość ludu, Izajasz w pełni zrozumiał znaczenie swojego zadania. Był prawdopodobnie w przedsionku świątyni przy okazji wielkiego jesiennego święta na cześć Bożej suwerenności. Na terenie świątyni widział umierającego trędowatego króla (Ozjasza), co symbolizowało dla niego grzeszność ludu. Kult serafinów na pewno podkreślał grzeszność kultu (nieczystych warg). Ludzie wiedzieli, że Bóg jest święty (oddzielony), ale rozumieli to w czysto fizycznym sensie. Nacisk na świętość Boga przewija się przez całą księgę Izajasza, zwłaszcza w wyrażeniu „Święty Izraela”, które pojawia się 25 razy (z czego 13 razy w drugiej połowie). Bóg nie tylko jest święty, ale chce, by Izrael był tego obrazem i świadkiem dla innych narodów.

Izajasz przepowiada zagładę, a jego zadaniem jest zatwardzić serca (podobnie jak w przypadku Jezusa – patrz Mk 4,11; J 12,37-41, Dz 28,25-28 i Rz 9-11). Od momentu posługi Izajasza, Juda przestaje funkcjonować jako naród w zamysłach Boga. Odtąd Bóg realizuje swoje cele poprzez resztkę, czego zapowiedź widzimy w Iz 6,13. Drzewo, które zostało wycięte, reprezentuje naród, a różdżka z pnia to reszta (ucieleśniona przez Mesjasza, zob. 11,1).

Proces ten rozpoczął się w rozdziale 8, gdy Izajasz został odrzucony przez lud, który uznał go za kolaboranta. Od tego momentu zaczął ograniczać swoje nauczanie do małej grupy uczniów. Nie pełnił regularnej posługi publicznej, ale interweniował tylko w czasach kryzysu narodowego.

 

7,10–8,4: Proroctwo o Emmanuelu: W 735 Syria i Izrael podjęły rozpaczliwą próbę zjednoczenia swoich sąsiadów przeciwko potężnej Asyrii. Gdy Juda odmówiła współpracy, armia izraelsko-syryjska postanowiła odsunąć od władzy króla Achaza, a na tronie posadzić syna Tabeela. Izajasz starał się skłonić do złożenia ufności w Bogu, a nie w politycznych intrygach, ale król już podjął decyzję. W jego religii i polityce nie było miejsca na wiarę. Za jego gładką, pobożną mową (Pwt 6,16) krył się plan, aby przechytrzyć swoich wrogów poprzez zjednanie sobie najpotężniejszego z nich (Asyrii).

Tymczasem Bóg zamierza dać własny znak, skierowany do znacznie szerszej grupy odbiorców, i niosący w sobie głębsze znaczenie niż pokaz siły. Bóg nie precyzuje, kiedy to nastąpi, ale łączy proroctwo z osobą (7,15-16), który rozwiąże problemy Judy. Zanim chłopiec dorośnie (będzie miał bar-micwa), dwie ziemie (Izrael, królestwo północne, i Syria) zostaną spustoszone (natarciem armii asyryjskiej) z powodu swojego buntu.

 

Spełnienie proroctwa. Proroctwo to bezpośrednio odnosi się do Ezechiasza (który stanowi zapowiedź Mesjasza), syna Achaza (2 Krl 18,2). Jego matką była Abbijja (córka Zachariasza). Istnieją wątpliwości wobec tej interpretacji, ponieważ Ezechiasz miałby w tym czasie dziewięć lat, choć nie ma na to przekonujących dowodów. Jest rzeczą znamienną, że w opisie panowania Ezechiasza brakuje dziesięciu lat.

Inna interpretacja widzi we wspomnianej dziewicy prorokinię, którą Izajasz poślubił wkrótce po wygłoszeniu tej przepowiedni. W chwili ogłaszania proroctwa (735) była ona dziewicą. Zanim nastał rok 721 p.n.e., proroctwo to już się spełniło za sprawą najazdów Szalmanezera V i Sargona: Damaszek upadł w 731, a Izrael w 722. Dopiero później, za rządów Asnappara (669-626), Izrael został przesiedlony.

Ostateczne spełnienie tego proroctwa dokonało się w osobie Mesjasza. Warto zwrócić uwagę na istotne aspekty tego proroctwa:

1. Dziewica pocznie (tj. nadal będąc dziewicą!), co było niezwykłe, wręcz niesłychane.

2. Imię dziecka, „Bóg z nami”, musi odnosić się do Mesjasza, ponieważ żaden ziemski król nie spełnia tego warunku.

3. Częściowe oraz całkowite spełnienie przepowiedni ma służyć uwiarygodnieniu Izajasza.

 

Fragment ten wzmiankuje troje dzieci:

1. Szear-Jaszub („Reszta powróci”), którego Izajasz prawdopodobnie wziął ze sobą idąc do Achaza. Rzeczywiście, tylko jedna dziesiąta mieszkańców Judy wróciła z niewoli.

2. Emmanuel, który został poczęty około dwanaście lat wcześniej przed przepowiedzianymi wydarzeniami.

3. Maher-Szalal-Chasz-Baz („Rychły-Łup-Bliska-Zdobycz”), który został poczęty trzy lata przed przepowiedzianymi wydarzeniami (kiedy umiał już powiedzieć mama i tata).

 

Nadciągający sąd na Judą (por. Iz 7,17-25): proroctwo to spełniło się na długo przed ostatecznym wysiedleniem przez Babilończyków. Gdy wojska egipskie i asyryjskie starły się w bitwie pod Elteke w 701, ograbiły Judę z surowców i zapasów. „Brzytwa wynajęta za Rzeką” (przez króla Judy) to Sancheryb, który w 701 zrównał z ziemią większość terytorium Judy, niszcząc 46 miast i deportując 200,000 ludzi. Miało to miejsce w czasie panowania Ezechiasza. Jerozolima cudem uniknęła zagłady.

Reszta rozdziału 8 opisuje triumf tych, którzy wierzą (choć przez wrógów nazywani są spiskowcami) oraz karę dla tych, którzy nie chcieli wierzyć. Judejscy odstępcy potkną się o Boże słowo (które odrzucili), co sprowadzi na nich potępienie i zagładę.

 

9,1-6: mówi o służbie Mesjasza w Galilei, a ostatecznie o wyzwoleniu tego obszaru od obcego panowania za sprawą Mesjasza. Znamienne jest, że Galilea, tak długo nękana przez pogan, jest dziś zagrożona zarówno przez Syrię, jak i Hezbollah oraz inne grupy terrorystyczne w Libanie. Kiedyś obszar ten został zhańbiony (tzn. znalazł się pod okupacją obcych sił), ale pewnego dnia jego los się odwróci. Wszystko zależy od jednej osoby, Mesjasza, który przyniesie wybawienie i bezpośrednie Boże rządy.

 

 Portret nadchodzącego Wybawiciela:

1. U narodzie żydowskim przyjdzie na świat chłopiec (Emmanuel);

2. Będzie on rządził królestwem Bożym, mając Boży autorytet;

3. Będzie przedziwnym, to znaczy nadprzyrodzonym doradcą (por. Iz 28,29; Sdz 13,18);

4. Przywróci pokój, to znaczy pierwotną harmonię, która panowała przed Upadkiem (por. Iz 11,6-9);

5. Będzie się wywodził z rodu Dawida.

 

11,1-16: Różdżka lub odrośl (hebr. necer) to Mesjasz, który pochodzi z rodu Dawida. Fragment ten opisuje jego rządy oraz warunki, które zapanują w Palestynie („moja święta góra” oraz „ziemia Izraela”). Mowa tu o odrodzonym ludzie żyjącym w odnowionej ziemi. Kary prawdopodobnie zostaną wymierzone na początku jego panowania. W. 10 mówi o Kościele, który zamieszka z Mesjaszem w jego królewskim mieście. Cały ten fragment należy czytać równolegle z Iz 33,17-24.

 

14, 28-32 król Ezechiasz staje wobec pokusy przyłączenia się do Filistynów w buncie przeciwko osłabionej Asyrii. Izajasz odpowiada, że z Asyrii nadejdzie większe zło, a Filistynów i tak czeka zguba. Węże, o których tu mowa, to asyryjscy władcy.

 

Rozdz. 15 opisuje okres, w którym Moab padnie ofiarą asyryjskiego najazdu (Kir znajdował się w centrum Moabu; padają również nazwy innych miast położonych wzdłuż traktu królewskiego).

 

Rozdz. 17 dotyczy okresu, w których Syria i Izrael zawiązały koalicję przeciwko Judzie.

 

Rozdz. 18 odnosi się do dynastii etiopskiej w Egipcie: syn Pianchiego, Szabataka, wcześniej nakłaniał Ozeasza (ostatniego króla Izraela) do rewolty przeciwko Asyrii. Później zachęcał Ezechiasza, by ten wraz z Merodak-Baladanem przyłączył się do wspólnego powstania, ale Sancheryb pokonał go w 701 pod bitwą pod Elteke. Taharka również próbował się zbuntować, ale został pokonany przez Asnappara w 667. Izajasz przekazuje królowi, że Pan nie potrzebuje intryg, lecz będzie oczekiwać stosownej chwili, skrycie realizując swoje cele. Nieprzyjaciel dotrze do samych gór judzkich tylko po to, by ponieść porażkę będąc o krok od zwycięstwa.

 

Rozdz. 19 odzwierciedla sytuację w Egipcie, gdzie wojna domowa między rywalizującymi dynastiami w 671 r. p.n.e. doprowadziła do trwającej dziewiętnaście lat okupacji przez asyryjskiego króla Asarhaddona. Spowodowało to zapaść gospodarczą. Później Nabuchodonozor zaatakował Egipt w pościgu za Żydami, którzy poprzednio założyli tam pokaźnych rozmiarów kolonie (w. 18-22).

 

Z rozdz. 20 dowiadujemy się, że Egipt ma być zniewolony przez Asyrię. W 711 r. p.n.e. Sargon wysłał naczelnego dowódcę swoich wojsk na podbój Aszdod. Zawarte w tym rozdziale proroctwa wyrażają przekazaną przez Izajasza Bożą odpowiedź na czas narodowego kryzysu. Pytanie brzmiało: czy naród zaufa Bogu i będzie Mu posłuszny, czy też będzie pokładać zaufanie w ludziach, i do tego poganach?

 

W rozdz. 24: mowa tu o ziemi Izraela, a nie o całej naszej planecie. Spustoszenia tego dokonają Asyryjczycy.

 

Rozdz. 25, 6-8; 26, 13-19 nadzieja zmartwychwstania: napotykamy tu jedno z najwcześniejszych odniesień do doktryny zmartwychwstania.

 

Rozdz. 28-33 Juda pod panowaniem Ezechiasza. Kiedy Ezechiasz został królem, wygląda na to, że Izajasz nie powrócił do posługi prorockiej. Większość z zawartych w tych rozdziałach przepowiedni dotyczy intryg, które doprowadziły do buntu przeciwko asyryjskiemu władcy.

 

Rozdz. 36-39 mają podsumowywać proroctwa dotyczące Asyrii.

 

Rozdz. 38-39, choć dotyczą wcześniejszego okresu, umieszczone są na końcu, ponieważ nawiązują do niewoli w Babilonie, o której mowa w rozdz. 40-55.

 

Druga część Księgi Izajasza dotyczy głównie niewoli babilońskiej i powrotu z wygnania.

Proroctwa Izajasza w późniejszym okresie miały szczególne znaczenie dla wygnańców, ponieważ objaśniały Boży plan: Izajasz przyznaje, że wygnanie jest karą, na którą zasłużył grzeszny lud. Dodatkowe cierpienia związane z odstawieniem Izraela na boczny tor (niewątpliwe odniesienie do wydarzeń po 70 r. n.e) miały doprowadzić do zbawienia narodów, a zatem być środkiem, dzięki któremu błogosławieństwo Abrahama będzie mogło dotrzeć do wszystkich narodów ziemi. Jednak księga ta nie skupia się przede wszystkim na cierpieniu, lecz raczej na ostatecznym zbawieniu Izraela, po tym, jak nastąpi ocalenie jeszcze większych rozmiarów.

Pieśni Sługi opowiada o tym, jak Ewangelia będzie głoszona narodom, a Izrael dostąpi ocalenia, co nie byłoby możliwe bez dzieła i osoby Sługi Pana (jego śmierci, zmartwychwstania i ponownego przyjścia). Pieśni te (Iz 42,1-9; 49,1-6; 50,4-9; 52,13-53,12) stanowią zatem pomost pomiędzy pierwszą a trzecią częścią Izajasza. Chociaż wersety 41,8; 42,19 i 43,10 można interpretować w odniesieniu do ludu Izraela, w późniejszych pieśniach wyraźnie widać, że chodzi w szczególności o jedną osobę (która reprezentuje Izraela).

 

Szczegóły postaci mesjaniczne.

W rozdz. 40-48 główną postacią jest Cyrus. Odnoszą się do niego następujące określenia: mój pasterz (tj. władca 44,28), pomazaniec (Mesjasz) 45,1: człowiek, który wykona powierzone mu zadanie (46,11), ulubieniec Pana – to znaczy, człowiek wybrany przez Pana (48,14).

Cyrus wyznawał zaratusztrianizm, co znaczy, że był nastawiony przychylnie wobec bogów podbitych przez siebie państw. Wypowiedź zawarta w 45,7 rzuca wyzwanie jego dualistycznym poglądom (zgodnie z którymi jeden bóg jest odpowiedzialny za dobro, a inny za zło).

 

W 49-57 postacią mesjaniczną jest Sługa Pański. Sługa ten będzie osobiście sprawował władzę, ku przerażeniu wszystkich królów ziemi (52,15), a także poniesie grzechy wszystkich ludzi, aby dokonać w ich imieniu przebłagania przed Bogiem. Jego pierwsze przyjście zadziwi wielu (w. 13-14), a drugie wprawi w zdumienie nawet królów ziemi (52,15) – tu właśnie leży tajemnica Sługi Pana. Ponieważ Jezus utożsamia się z Sługą w rozdz. 61 (por Łk 4) wynika z tego, że wszystkie pozostałe pieśni o Słudze odnoszą się również do niego. „Odrośl” to inny mesjaniczny termin – por. Mt 2,23 gdzie występuje gra słów między Nazaret (hebr. Necaret) i odrośl (hebr. Necer), błędnie przetłumaczonym jako Nazarejczyk.

Rozdziały 55-66 mają głównie charakter eschatologiczny: malują obraz odkupionego ludu żyjącego w odkupionej ziemi po wielkim ucisku i po powtórnym przyjściu Mesjasza, kóry panuje pośród swego ludu.

Rozdz. 40-55 obejmują posługę proroczego słowa, które wychodzi w rozdz. 40 i wraca w rozdz. 55 wykonawszy swoje dzieło.

 

Rozdz. 40 zawiera dwie ważne idee:

1. 1-11: Boży pierworodny (Izrael) może oczekiwać albo podwójnej kary albo podwójnego błogosławieństwa (61,7; 16,18)

2. 12-31: hymn na cześć wielkości Boga, wobec której rozpacz wygnańców przestaje mieć sens.

Wygnanie wywołało głęboki szok wśród ludu, który nadal myślał w sposób pogański. W ich przekonaniu JAHWE został pokonany przez bogów Babilonu. Co gorsza, zburzenie świątyni oznaczało, że JWHW pozbawiony swojego zwykłego pokarmu (ofiar) będzie teraz słabnąć i zanikać.

 

43,1-13: Proroctwo o Powrocie. Istnieje różnica interpretacji między państwem izraelskim (które reprezentuje ideały świeckie) oraz faryzeuszami (charedim), którzy twierdzą, że proroctwo o Słudze dopiero ma się spełnić, i dlatego nie uznają ważności obecnego państwa Izrael.

Kluczowa idea głosi, że Bóg jest Odkupicielem Izraela (oraz wszystkich, którzy wierzą w Chrystusa): traktuje ich tak, jakby byli członkami jego rodziny

w. 3 należy rozpatrywać w świetle Bożej nagrody dla Persów za uwolnienie Izraela: otrzymują oni Egipt i część Etiopii (przyłączone za rządów Kambyzesa, syna Cyrusa). Musimy pamiętać, że ta przepowiednia o powrocie Izraela obejmuje zarówno powrót z Babilonu, ale także ostateczny powrót pod koniec tej ery, co częściowo spełnia się w dzisiejszych czasach. W końcowej fazie rozproszeni wygnańcy zostaną zebrani ze wszystkich stron świata. Powrót na Syjon, przez implikację, można rozumieć jako zgromadzenie wszystkich wybranych (w. 7) w Kościół Jezusa Chrystusa, który „stworzyłem dla mojej chwały”.

 

52,13–53,12 Osobiste rządy Sługi są zaskoczeniem dla królów ziemi (52,15). Poniesie on grzechy wszystkich ludzi, aby dokonać przebłagania przed Bogiem. Jego pierwsze przyjście zadziwi wielu (w. 13-14), a drugie wprawi w zdumienie nawet królów ziemi (52,15) – tu właśnie leży tajemnica Sługi Pana.

 

53, 3: odepchnięty przez ludzi = wśród jego zwolenników brakuje ludzi znaczących

jak ktoś, przed kim się twarze zakrywa = nie uznaliśmy go za tego, kim jest

 

53, 4: Na znak mocy Chrystusa do przebaczenia grzechów, uleczył on wiele chorób fizycznych. Ponieważ jednak chodzi tu o chorobę duszy, tłumaczenie „boleści” jest uzasadnione. Innymi słowy, zielonoświątkowcy niewłaściwie widzą w tym wersecie obietnicę uzdrowienia z wszelkich chorób z racji tego, co Chrystus uczynił na krzyżu.

 

53, 6 zwalił na niego winy = spowodował, że spadły na niego winy. Jest to terminologia zaczerpnięta z pojęcia tzw. mściciela krwi (Lb 35,19): gdy mściciel spotyka sprawcę, ma prawo go zabić. W ten sam sposób nasze grzechy stanęły na drodze Jezusa i spowodowały Jego śmierć.

 

53, 8 odnosi się do uchybień sądowych: wytoczono mu niesprawiedliwy proces i niesłusznie skazano na śmierć.

Po udręce i sądzie został usunięty; a kto się przejmuje Jego losem? Tak! Zgładzono Go z krainy żyjących; za grzechy mego ludu został zbity na śmierć.

 Była to zastępcza śmierć: inni zasłużyli na to, co Go spotkało.

 

53,10 ujrzy potomstwo, dni swe przedłuży. Przedłużenie jego dni będzie możliwe tylko przez cielesne zmartwychwstanie. Oryginalne sformułowanie można również odczytać tak, że sługa „ujrzy światło”, co odpowiada zmartwychwstaniu. Słowo „światło” nie pojawia się w tekście masoreckim, ale występuje w dwóch głównych zwojach Izajasza znad Morza Martwego, jak również w Septuagincie. Określenie „światło życia” wyraźnie nawiązuje do zbawienia od śmierci fizycznej (Ps 49,19; 56,13 i Hi 33,30).

 

53,12: Dlatego w nagrodę przydzielę Mu tłumy, i posiądzie możnych jako zdobycz, za to, że Siebie na śmierć ofiarował – chodzi tu o wierzących, którzy otrzymali przydział wraz z wieloma (odkupionymi, za których umarł – 53,11).

 

55:1-2 W Starym Testamencie uczty wyprawiano z okazji radosnych wydarzeń, jakich jak zaślubiny (Sdz 14,10) lub koronacja (1 Krl 1,19.25). Nie ma wątpliwości, że tego rodzaju biesiadowanie symbolizuje radość z obfitych duchowych błogosławieństw.

 

W rozdz. 56 potępione bałwochwalstwo prawdopodobnie dotyczy okresu Manassesa.

 

Rozdziały 58 i 59 dotyczą okresu niewoli, kiedy obrzezanie, świętowanie szabatu oraz przestrzeganie postu nabrały ogromnego znaczenia. Dwie ostatnie spośród tych praktyk bywały nadużywane.

 

59,9-21: Juda stał się ofiarą asyryjskiej niesprawiedliwości i ucisku, a wszystkie jego nadzieje o niezależności i dobrobycie zawiodły. Naród uległ moralnej deprawacji, a władzę sprawowali bezbożni przywódcy.

W. 16 Pan zdumiał się, że nie było orędownika (dla Izraela). W tej sytuacji jedyne, co Mu pozostało, to samemu stać się orędownikiem (w osobie Jezusa Chrystusa). Potrzebny jest Odkupiciel (w. 20). Rola Odkupiciela wymaga związku krwi, a zatem jedyny sposób spełnienia tego warunku polega na tym, by Chrystus stał się człowiekiem.

W. 17 przywodzi na myśl Ef 6. Mamy przywdziać tę samą (duchową) zbroję, jaką nosił Chrystus.

W. 18-19 chodzi o pierwsze i drugie przyjście Chrystusa. Przy swoim powrocie Chrystus (Mesjasz) zmiażdży światową potęgę i wprowadzi święte normy Boga dla wszystkich mieszkańców ziemi. Cały świat przyjdzie czcić Boga, a Jego Duch Święty odeprze wszelkie ataki na Jego odkupiony lud.

 

Krytyczne problemy: niektórzy krytycy twierdzą, że Izajasz nie może być autorem drugiej części księgi – głównie pod wpływem niechęci do uznania, że tak precyzyjne proroctwa mogłyby zostać wypowiedziane około sto lat przed wydarzeniami, które zapowiadają (np. powrót z wygnania za rządów Cyrusa).

Drugie zastrzeżenie opiera się na tym, że późniejsze rozdziały różnią się stylistycznie od wcześniejszych.

Trzecie zastrzeżenie dotyczy znacznych różnic teologicznych, jakie dzielą pierwszą i drugą część.

1. Specyficzny charakter przepowiedni nie jest niczym niezwykłym: Jozjasz był wspomniany ponad trzysta lat przed swoimi narodzinami (1 Krl 13,1nn); podobnie jest ze wzmianką o Betlejem u współczesnego Izajaszowi proroka Micheasza (5,2) oraz podbiciem Tyru przez Babilończyków, zgodnie z obietnicą Ezechiela (26,2nn) i Zachariasza (9,1).

2. Rozdz. 40-55 odzwierciedlają palestyński, a nie babiloński, kontekst życiowy i religijny.

Jest to wyraźnie odmienne od Ezechiela, który daje obszerny opis tego tła. Ponadto wydaje się, że „prorok” jest zupełnie nieznany Ezechielowi i Danielowi. W drugiej części pojawiają się wzmianki o bałwochwalstwie, która nie istniało w erze po niewoli (por. 40,19; 41,7,29; 42,17).

3. Różnice stylistyczne może tłumaczyć fakt, że druga część powstała w okresie rządów Manassesa, gdy Izajasz nie mógł pełnić żadnej działalności publicznej. Wcześniejszy materiał mógł być prezentowany w formie kazań. Tak czy inaczej, można wskazać spójne motywy przewijające się przez całą księgę Izajasza: wyrażenie „Święty Izraela” występuje zaledwie razy w pozostałej części ST, natomiast aż dwanaście razy w pierwszych 29 rozdziałach Izajasza i czternaście w ostatnich 27. Inne paralelne fragmenty to: 35,10 i 51,11; 11,9 i 65,25; 1,1.14 i 43,24. W J 12,38-41 znajdujemy cytaty z Iz 6,9 i 53,1, oba przypisane Izajaszowi.

4. Mesjasz nazwany jest Bożym Sługą (posługa wykonywana przez Mesjasza). Iz 55,3 wspomina nawet Dawida, co dowodzi, że wcześniejsze akcenty zostały zachowane. Większość materiału w rozdz. 40-66 idzie w parze z proroctwami Micheasza żyjącego w tym samym okresie, co Izajasz (por. w szczególności: Iz 41,15nn / Mi 4,13; Iz 47,2nn / Mi 1,11; Iz 48,2 / Mi 3,11; Iz 49,23 / Mi 7,17; Iz 52,12 / Mi 2,13; Iz 56,10 / Mi 3,5; Iz 58,1 / Mi 3,8. Obie księgi wyrażają to samo chwalebne oczekiwanie przyszłości, tę samą koncepcję narodów Bliskiego Wschodu oraz tę samą niewzruszoną nadzieję, że odnowiony Izrael powróci z wygnania.

 

MICHEASZ (hebr. Michaja = kto jest jak Bóg?)

 

Współczesny Izajasza (zwłaszcza podczas panowania Achaza i Ezechiasza), który wraz z nim sprzeciwiał się niegodziwościom bogaczy, krytykuje synkretyzm i obnaża fałszywe poczucie bezpieczeństwa płynące z praktyk religijnych. Ze względu na swoje wiejskie korzenie (pochodził z Moreszet-Gat, okręgu leżącego na zachód od Jerozolimy), był luźniej związany z Jerozolimą i świątynią, której zniszczenie przepowiedział (3,12). W Mi 2,6-11 atakuje zarówno pozbawionych skrupułów grabieżców pól uprawnych, jak i samozwańczych proroków, którzy tolerowali ich niegodziwość. Podobnie jak Izajasz, był przekonany, że Juda zmierza ku katastrofie z powodu postępowania swoich przywódców, opartego na wyzysku i bałwochwalstwie. Z Izajaszem dzielił nadzieję na przyjście księcia z rodu Dawida, który przyniesie ocalenie (zbawienie: 5,1 nn).

Proroctwa Malachiasza zostały spisane podczas panowania Jotama, Achaza, Ezechiasza, a prawdopodobnie również Manassesa, królów judzkich. Chociaż są one skierowane przede wszystkim do Judy, prorok nie pozostawia wątpliwości, że kara Boża spadnie również na lud Izraela, którego wygnania musiał być świadkiem. Od Jeremiasza dowiadujemy się, że Malachiasz prorokował także za rządów Ezechiasza (Hiskiasza).

 

Tło historyczne: dominującym mocarstwem w tym okresie była Asyria, która pod przywództwem Sancheryba podbiła większość Bliskiego Wschodu, za wyjątkiem Judy i Jerozolimy, które musiały jednak płacić daninę. Po śmierci asyryjskiego cesarza doszło do powszechnego buntu wszystkich państw lennych, a zdanie ich ponownego podporządkowania spadło na barki jego następcy. Podczas podbojów najbardziej cierpieli mieszkańcy wsi, nie mogąc schronić się za bezpiecznymi murami i systemem fortyfikacji. Osiedla wiejskie były regularnie plądrowane. Jednak nawet mieszkańcy ufortyfikowanych miast byli nękani przez chciwych władców oraz kapłanów pobłażliwych wobec ich niegodziwości. Micheasz jest obrońcą uciśnionych.

 

Egzegeza

Mi 4,1-5. 5a: Micheasz odnosi się na początek do tysiącletniego królestwa, a następnie do wydarzeń bezpośrednio je poprzedzających (sąd nad pogańskimi mocarstwami). Na koniec przypomina o Mesjaszu, który będzie panował nad Izraelem. Mowa tu o pierwszym przyjściu Chrystusa. Urodził się w Betlejem. Kobieta symbolizuje przede wszystkim pobożną resztę Izraela, której ucieleśnieniem jest Maryja. Ten sam motyw pojawia się ponownie w Ap 12, gdzie kobieta pozostaje pod Bożą opieką w czasie wielkiego ucisku (ostatnie trzy i pół roku historii tego świata). Zarówno księga Micheasza, jak i Apokalipsa, przedstawiają wydarzenia z perspektywy proroctwa o 70 tygodniach, pomijając czasową lukę pomiędzy tygodniami 69 i 70, która reprezentuje erę Kościoła. Z Jerozolimy płynąć będzie nie tylko nauka etyczna i doktrynalna, ale także arbitraż dla wszystkich narodów (4,3a).

OKRES II

 

Prorocy działający u schyłku królestwa Judy. Po śmierci Izajasza, sytuacja uległa dalszemu pogorszeniu za rządów Manassesa (688-642), chociaż autor Kronik (prawdopodobnie Ezdrasz) wspomina, że w końcu nawet Manasses pokutował i nawrócił się.

 

1. SOFONIASZ (hebr. Cefanja = Boży skarb, czyli Pan ukrył (go), tzn. będzie chronić swojego sługę)

 

Sofoniasz prorokował około roku 640 p.n.e. To jedyny prorok, który wywodzi swój rodowód od dziadka Ezechiasza będącego zapewne ważną postacią, choć niekoniecznie królem o tym imieniu. Prawdopodobnie mieszkał w Jerozolimie. Obnaża obojętność religijną wyrażoną w powiedzeniu „Nie uczyni Pan dobrze i źle nie uczyni”, które implikuje, że Bóg jest obojętny na ludzkie postępowanie (1,12). Zepsucie zaszło tak daleko, że Sofoniasz nie może podpisać się pod wizją Joela o duchowym przebudzeniu. Widzi tylko niewielką liczbę, resztę, która zdoła uniknąć nadchodzącej kary. W rezultacie Bóg nie ma wyboru: musi ukarać Izraela i inne narody w Dniu Pańskim, który Sofoniasz opisuje ze szczegółami. Tym niemniej, jak przepowiedział Izajasz, z katastrofy wyłoni się reszta (2,3; 3,12) będąca znakiem i gwarancją wspaniałej przyszłości, która usunie w cień przeszłość.

 

Tło historyczne: Posługa Sofoniasza jest ściśle związana z reformą Jozjasza, którą zapewne poprzedziła. Jozjasz wstąpił na tron po śmierci Manassesa (za panowania którego Sofoniasz się urodził) i Amona; musiał stawić czoła odstępstwom, które narosły w czasach ich rządów. Sam Jozjasz nie zrobił nic, dopóki Sofoniasz nie zaczął prorokować w 627. Prawdopodobnie wskutek jego służby Jozjasz zainicjował szereg reform. To z kolei skłoniło Jeremiasza do rozpoczęcia posługi proroczej kilka lat później. Głoszone przez Sofoniasza wezwanie do narodowej pokuty wywołało szeroki odzew, powołując się na los królestwa północnego w 722 r. p.n.e. Prorok miał jednak świadomość, że wielu przypadkach nawrócenie było powierzchowne. Chociaż pod rządami Jozjasza nastąpiło odnowienie poszanowania Prawa oraz oddawania czci Bogu, wielu Judejczyków nadal potajemnie kultywowało bałwochwalcze praktyki. Działalność Sofoniasza przypada na czas pomiędzy upadkiem Niniwy a najazdem Babilonu na Judę.

 

 2. JEREMIASZ (Jirm-ja = niech będzie wywyższony Bóg)

 

Jeremiasz wyraźnie dominuje w tym tragicznym okresie, który w wymiarze politycznym cechuje postęp wojsk babilońskich, a w wymiarze religijnym obojętność i formalizm. Jeremiasz pochodzi z rodziny kapłańskiej z Anatot leżącego zaledwie 7 km na północny-wschód od Jerozolimy, ale nie wiadomo, czy sam był kapłanem. Powołanie do posługi prorockiej otrzymał w młodym wieku (1,6); w okresie, gdy proroctwom nie poświęcano wiele uwagi. Mimo reform religijnych Jozjasza (w 621 r. p.n.e.), lud nie nawrócił się do Boga z całego serca i nie mógł korzystać z przewidzianych dla niego błogosławieństw. Wtedy stało się jasne, że nie sposób doprowadzić do nawrócenia bez utraty tego, co było źródłem złudzeń Judejczyków: niezależności, którą musiał odebrać im Babilon jako narzędzie wybrane przez Boga do wymierzenia koniecznej kary. Wiązało się to ze zburzeniem świątyni, która tworzyła fałszywe poczucie bezpieczeństwa, oraz z utratą ziemi przodków. Poczucie nietykalności Judeczyków opierało się na kilku elementach:

1. cudownym wyzwoleniu Jerozolimy z rąk Sancheryba,

2. reform za rządów Jozjasza,

3. upadku Niniwy w 612 r. p.n.e.

Tylko tak można wyjaśnić szalony czyn Jozjasza, który postanowił wystąpić przeciwko faraonowi Necho II i poniósł w tej próbie tragiczną śmierć. Na szczęście Necho zażądał tylko koronacji króla z własnego wyboru (Jehojakima) i dotkliwych danin.

Jeremiasz jako rzecznik Boga miał ogłosić ludowi zgubę, choć było to dla niego ogromnie trudne. Musiał jednak pokonać osobiste uczucia płynące z przywiązania do swego narodu i jego tradycji.

Jeremiasz zachowywał względne milczenie podczas reform Jozjasza (choć i wówczas prorokował), ale uaktywnił się dopiero w okresie panowania jego następcy, Jehojakima. Jego księga dzieli się na trzy części:

1. Proroctwa Jeremiasza w formie poetyckiej.

2. Proroctwa Jeremiasza w formie prozatorskiej.

3. Opowieści o Jeremiasza w formie prozatorskiej.

1. Materiał autobiograficzny znany jako „wyznania” Jeremiasza (12,1; 15,10nn; 16,1nn; 20,7nn).

2. Jego uczeń i sekretarz, Baruch, spisuje historię proroka, w której pierwsze miejsce przyznaje jego słowom.

3. Istnieją proroctwa zebrane przez Barucha. Jeremiasz, patrzący z góry na historię narodów, a zwłaszcza jego ludu, zapowiada ostateczny triumf Boga przymierza, który wierny sobie, dodaje do przymierza bardziej osobisty aspekt przez moc przebaczenia, która może odmienić wszystko (Jr 31,31-34).

 

Charakter Jeremiasza: objawiony jest wyraźniej w jego księdze niż w pismach jakiegokolwiek innego proroka (por. jego „wyznania”). Był on człowiekiem skromnym i wrażliwym, którego można by nawet uznać za nieodpowiedniego do swojego zadania, gdyby nie Boża łaska. Jednak niezależnie od napięcia, które w jego życie wniosło powołanie, wytrwał w nim pomimo odrzucenia i prześladowania, co potwierdza słuszność Bożego wyboru.

 

Tło historyczne: Stopniowej degeneracji Judy, jaka rozpoczęła się po ostatnich reformach religijnych za rządów Jozjasza, towarzyszyło umacnianie się Babilonu jako światowego mocarstwa. W 612 r. p.n.e. Egipt próbował przyjść z pomocą Asyrii i zahamować rozwój potęgi Babilończyków, ale został pokonany w bitwie pod Karkemisz (605), a kilka lat wcześniej król Jozjasz zginął w bitwie pod Megiddo (609). Jeremiasz obnaża powierzchowność reform Jozjasza i ostrzega Judę, że jeśli się nie nawróci, czeka ją inwazja Babilończyków. Jeremiasz musiał głosić swoje przesłanie w bardzo niesprzyjających warunkach na królewskim dworze, pośród zwaśnionych doradców politycznych: niektórzy z nich preferowali sojusz z Egiptem, a inni z Babilonią. Jeremiasz przekonuje, aby nie zawierać żadnej koalicji, ale zaufać Bogu. Król Jehojakim, który był marionetką Egipcjan, starał się wielokrotnie uciszyć proroka. Jeremiasz był świadkiem trzech deportacji do Babilonu oraz rządów Jehojakima, Jojakina (wziętego do niewoli), Sedecjasza (także wziętego do niewoli) oraz Godoliasza, który został zamordowany. Ponieważ Jeremiasz przekonywał do poddania się Babilończykom, nie został wzięty do niewoli ani wysiedlony. Po udanym zamachu na Godaliasza, frakcja pro-egipska uciekła do Egiptu zabierając Jeremiasza ze sobą. Według tradycji, Jeremiasz został później ukamienowany w Egipcie, gdy próbował powstrzymać swoich rodaków przed powrotem do bałwochwalstwa. Sprawiedliwości stało się zadość, gdy Nabuchodonozor najechał Egipt i zabił Żydów, którzy szukali tam schronienia.

Posługa Jeremiasza zaczyna się zatem pięć lat po reformie Jozjasza i trwa do wczesnych lat wygnania.

Jego przesłanie, kierowane do ludzi, których trzymali się rozpaczliwie swojego nacjonalizmu, nie spotkało się ich z życzliwym przyjęciem, podobnie jak sam prorok. Był uważany za człowieka wścibskiego i zdrajcę, a lud, arystokraci i królowie na przemian próbowali go zamordować. Jeremiasz nie chciał jednak mówić im tego, co pragnęliby słyszeć.

Gdy resztka w Jerozolimie zaczęła wierzyć, że zawierucha sądu ominęła ją przez wzgląd na jej zasługi, Jeremiasz szybko wyprowadził ją z błędu, dowodząc, że jest odwrotnie: to wygnańcy zostali zabrani, aby uniknąć nadchodzącego sądu (rozdz. 24). Gdy fałszywi prorocy obiecywali wygnańcom rychły powrót, Jeremiasz przekonywał, że nie ma co liczyć na powrót, dopóki nie dopełni się ustalony czas Bożego sądu (rozdz. 29).

 

Egzegeza

Rozdziały 7-8 Pierwsze długie kazanie skierowane jest do ludzi udających się do świątyni. Zawiera ono następujące nauki:

1. Uczęszczanie do świątyni nie zastąpi prawdziwej skruchy (7,4nn).

2. Przestrzeganie obrzędów religijnych nie zastąpi posłuszeństwa (7,21nn). To samo odnosi się do obietnic mesjańskich. Zanim lud będzie mógł czerpać pociechę ze sprawiedliwej Odrośli (23, 5), musi zmierzyć się z ponurym faktem, że królewskie drzewo (dynastia Dawida) zostanie ścięte (36,20; 22,30; 39,6). Jeremiasz prowokuje ludzi do łamania praw ofiarniczych i spożywania ofiar całopalnych oraz ofiar pojednania. Zasadnicze przepisy przymierza (Wj 21-23) tylko w ogólnym zarysie opisują obrzędy ofiarnicze (chodziło głównie o zakaz sprawowania kilku kananejskich praktyk).

Ważne, aby pamiętać, że przesłanie przeciwko Babilonowi wiązało się osobistym ryzykiem dla proroka. Świadczy o tym stosowany przez Jeremiasza szyfr: Szeszak oznacza Babilon (25,26; 51,41), a Leb-Kamai Chaldejczyków (51,1), sojuszników Babilonu.

3. Posiadanie Bożego słowa nie zastąpi posłuszeństwa Mu (8,8). Błędne i pokrętne interpretacje Pisma prowadzą do duchowego otępienia. Judejczycy uważali, że ich świątynia pozostanie nienaruszona i że mogą bezkarnie dopuszczać się strasznych grzechów, w tym kradzieży i morderstw.

 

Kazania te wywołały tak gwałtowny sprzeciw, że Jeremiasz musiał uciec się do praktyk teatru ulicznego, aby przyciągnąć uwagę ludzi (rozdz. 13-19). Z powodu tej działalności wylądował w więzieniu, gdzie został pobity, co było prawdziwym upokorzeniem dla arystokraty. Odkrył, że rodzina skrycie planuje zamach na jego życie. Od czasu swych kontrowersyjnych wystąpień w świątyni był powszechnie znany, a rodzina nie chciała dzielić z nim niechlubnego rozgłosu.

 

Rozdział 31: Rozdział ten dotyczy ostatecznego powrotu z wygnania. Zawiera również szczegóły na temat nowego przymierza, które Bóg miał zawrzeć ze swoim ludem.

Działalność Ducha w ST ograniczała się zasadniczo do udzielania darów duchowych. Jednak wiele proroctw wskazuje na to, że nowe wylanie Ducha miało wiązać się z nowym przymierzem, które umożliwiłoby nieznany w ST rodzaj relacji. Jan mówi, że przed dniem Pięćdziesiątnicy Duch Święty nie był dany – to z pewnością hiperbola, która oznacza, że wcześniej Duch nie był dany w nowy sposób. Zamiast łączyć dar i osobę, Duch będzie odtąd zamieszkiwał w ludziach, wydając w ich życiu swój owoc. Oto fragment Ewangelii Jana, który oddaje to rozróżnienie: (Duch) u was przebywa i w was będzie (J 14,17b). Relacja ta rozpoczęła się w dniu Pięćdziesiątnicy. Jest ona również wypełnieniem proroctwa zawartego w ST: Oto nadchodzą dni – wyrocznia Pana – kiedy zawrę z domem Izraela <i z domem judzkim> nowe przymierze. Nie jak przymierze, które zawarłem z ich przodkami, kiedy ująłem ich za rękę, by wyprowadzić z ziemi egipskiej. To moje przymierze złamali, mimo że byłem ich Władcą – wyrocznia Pana. Lecz takie będzie przymierze, jakie zawrę z domem Izraela po tych dniach – wyrocznia Pana: Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercu. Będę im Bogiem, oni zaś będą Mi narodem (Jr 31,31-33).

 

LAMENTACJE

 

Jeremiasz jest także autorem Lamentacji. Księga ta utrzymana jest w bardzo eleganckim hebrajskim stylu poetyckim, musiała zatem wyjść spod pióra twórcy specjalizującego się w tym gatunku zwanym lamentem lub pieśnią żałobną (hebr. qinâ). Wskazuje na to jeden z tytułów tej księgi, qinot (lamentacje). Inny tytuł brzmi Ekha, czyli „jak” (od słowa rozpoczynającego pierwszą linię).

Księga ta składa się z pięciu pieśni żałobnych dotyczących zniszczenia Jerozolimy przez Nabuchodonozora. Jest ona odczytywana w synagodze w dniu upamiętniającym zniszczenie pierwszej i drugiej świątyni. Jej miejsce w Biblii hebrajskiej, wśród Megillot (część Pism), opiera się na kolejności, w jakiej zwoje te są odczytywane w synagodze.

 

Lamentacje to przykład poezji hebrajskiej, która stosuje liczne paralelizmy.

1. Kompletne powtórzenie myśli wyrażonej innymi słowami, np.:

Szczęśliwy mąż,

który nie idzie za radą występnych,

nie wchodzi na drogę grzeszników

i nie siada w kole szyderców. (Ps 1,1)

 

2. Kontynuacja myśli:

Jest on jak drzewo zasadzone nad płynącą wodą,

które wydaje owoc w swoim czasie (Ps 1,3a)

 

3. Połączenie sensu dosłownego i metaforycznego.

... a liście jego nie więdną:

co uczyni, pomyślnie wypada (Ps 1,3b).

 

4. Przeciwieństwo pierwotnej myśli (powszechne w księdze Przysłów).

bo Pan uznaje drogę sprawiedliwych,

a droga występnych zaginie (Ps 1,6).

 

5. Paralelizm formalny: myśl biegnie dalej.

Już teraz głowa moja się podnosi

nad nieprzyjaciół, co wokół mnie stoją.

Złożę w Jego przybytku

ofiary radości,

zaśpiewam i zagram Panu (Ps 27,6).

 

Pierwsze cztery poematy utrzymane są w stylu żałobnym, który nie wykorzystuje paralelizmu. Oparte są na kompozycji akrostycznej (każdy wiersz zaczyna się od jednej z 22 liter alfabetu hebrajskiego), co wyjaśnia, dlaczego rozdziały 1, 2 i 4 mają po 22 wersów, i rozdział 3 ma 66 (3 x 22) wersy.

Rozdział 3 jest bardziej skomplikowany: każdy wiersz zaczyna się tu od tej samej litery.

Rozdział 4 powraca do paralelizmu i nie stosuje akrostychów. Tym razem efekt lamentu tworzą brzmiące smutno końcówki wyrazów -u, -nu, -ani, -enu, -inu, -unu.

 

Treść:

Pierwszy Lament: opisuje spustoszenie i niedolę Jerozolimy. Miasto (przedstawione jako kobieta) wyznaje w wersecie 18, że jej kara jest sprawiedliwa, lecz ma nadzieję zobaczyć, jak jej wrogów spotyka ten sam los.

Kochankowie w wersetach 2 i 19 to sojusznicze narody, które miały ochronić ją przed Babilończykami.

 

Drugi Lament: jego tematem jest Boży gniew na Jego lud. Kończy się modlitwą do Boga.

 

Trzeci Lament: mówi o osobistym cierpieniu autora, który we wszystkim dostrzega jednak Bożą łaskę; w przeciwnym razie byłby zdruzgotany. Tworzy to nadzieję na przyszłość: autor wzywa lud Boży do pokuty, a Boga do zemsty nad wrogami.

 

Czwarty Lament: kontrastuje Syjon przeszły z obecnym. W szczególności obnaża grzechy kapłanów i proroków jako przyczynę klęski; lud został pozbawiony przywództwa jak okręt bez steru. Władza zdała się na Egipt, który nie był w stanie jej ocalić.

 

Piąty Lament: księgę zamyka apel do Boga.

Księga ta zawiera mesjaniczny akcent w tym sensie, że cierpienia Izraela zapowiadają cierpienia Mesjasza (1,12 i rozdz. 3).

 

Księga ta stawia trudne pytanie: dlaczego Bóg pozwala na to wszystko? Najpierw pozwala, aby pobożny król (Jozjasz) zginął w walce, a następnie w okresie zaledwie dwudziestu lat święte miasto zostaje zdobyte i splugawione. Co z obietnicą daną przez Boga Dawidowi (2 Sm 7)? Bóg pozwolił, by ród Dawida wygasł.

 

3. NAHUM (hebr. Pocieszenie, por. Noah, Nehemiasz).

 

Możliwe, że Nahum urodził się w Galilei (w Kafarnaum = Kafar Nahum?), a później udał się na południe.

Swoje proroctwo musiał wygłosić niedługo przed zniszczeniem Niniwy w 612 r. p.n.e. Potwierdzają to dwie inne wzmianki: Jonasz wspomina, że No (No Amon lub Teby w Egipcie) upadło, co odpowiada zdobyciu miasta przez Aszurbanipala w 663.

Jedynym tematem tej księgi jest Niniwa, stolica starożytnego imperium asyryjskiego.

 

Tło historyczne: Nahum był świadkiem dla Judy i żył w tym samym okresie, co Jeremiasz, Habakuk i Sofoniasz. Prawdopodobnie prorokował w czasach reformy Jozjasza. Po tym, jak Bóg posłużył się Asyrią (Niniwą) jako narzędziem kary dla Izraela, teraz ona miała zostać osądzona. Mimo, że Niniwa pokutowała za dni Jonasza, później powróciła do grzesznych praktyk, a teraz dojrzała do sądu ze względu na swoje okrucieństwo i chciwość. W czasie wojny Asyria była bezwzględna i żądna nieuczciwego zysku. Wkrótce miała zostać pokonana przez Babilończyków i Medów w bitwie pod Karkemisz w 605.

 

4. HABAKUK: (hebr. zapaśnik – ten, który mocuje się z problemem boskiej sprawiedliwości w ogarniętym szaleństwem świecie)

.

Jego proroctwo zostało prawdopodobnie spisane po zniszczeniu Niniwy przez koalicję Babilończyków, Medów i Scytów w 612, za panowania Jojakima (609-598), marionetkowego władcy będącego na usługach Egiptu, człowieka wyjątkowej ambicji, okrucieństwa i niegodziwości. Czemu każesz mi patrzeć na nieprawość i na zło spoglądasz bezczynnie? Oto ucisk i przemoc przede mną, powstają spory, wybuchają waśnie. Tak więc straciła Tora moc swoją, sprawiedliwego sądu już nie ma; bezbożny bowiem gnębi uczciwego, dlatego wyrok sądowy ulega wypaczeniu (Ha 1,3-4). Literatura rabiniczna opisuje Jehojakima jako bezbożnego tyrana, winnego licznych grzechów i okrutnych zbrodni. Miał pozostawać w kazirodczym związku z matką, synową i macochą; często mordował mężczyzn, by zdobyć ich żony oraz zagarnąć majątek. Jego ciało pokrywały tatuaże.

Habakuk śmie żądać od Boga wytłumaczenia: Jak On może tolerować zło (w Izraelu), a nawet posługiwać się jeszcze większym złem (Babilończykami), aby osiągnąć swoje cele? Bóg odpowiada Habakukowi, żeby nie mieszał się w Jego sprawy i podkreśla, że niezależnie od wszystkiego sprawiedliwy będzie żyć dzięki swojej wierności. Bóg posłuży się Babilończykami, ale w końcu zapłaci im ich własną monetą. Trzeci rozdział to modlitwa w formie psalmu, w którym prorok prosi Boga o interwencję. Psalm ten może wskazywać, że Habakuk był kapłanem w świątyni.

 

Wiara i wierność: Ha 2,4 to jest kluczowy werset czterokrotnie cytowany przez apostoła Pawła. Można się zastanawiać, czy Paweł interpretuje go w nieuprawniony sposób? Odpowiedź brzmi: nie, lecz raczej poszerza jego znaczenie pod natchnieniem Ducha Świętego. To jest przykład midrasza – objaśniającego cytatu, który był dla Żydów ważnym środkiem egzegetycznym. W pierwotnym kontekście użyte tu słowo oznacza wierność (tj. lojalność), a sensie pośrednim, domniemanym – wiarę.

Słowo „żyć” w tym samym kontekście oznacza przetrwanie, ponieważ człowiek jest podmiotem Bożego miłosierdzia, które z kolei wyzwala pozytywną reakcję w nas. Paweł rozciąga sens tych słów na sferę wieczności. W żadnym kontekście (czy to ST, czy NT) wiary nie należy rozumieć jako zgody z jakimś twierdzeniem: obejmuje ona również pokorę przed Bogiem i gotowość pełnienia Jego woli.

 

 

 

5. ABDIASZ (hebr. Owad-ja = sługa Pański).

 

Księga ta odzwierciedla sytuację w Jerozolimie po 586 r. p.n.e, gdy Edom, który był spokrewniony z Izraelem od czasów Ezawa, zachował się nagannie wobec bratniego narodu, gdy ten był plądrowany i nękany przez Babilończyków. Edomici nie tylko nie udzielili pomocy swoim braciom, ale wręcz aktywnie wspierali Babilończyków. Sam Pan obiecuje zainterweniować i wymierzyć sprawiedliwość w Dniu Pańskim. Władza Boga ma tutaj zasięg uniwersalny; żaden naród nie może się przed Nim ukryć. Bóg troszczy się o uciśnionych i podniesie ich, przywracając to, co zostało im odebrane. Wyśmiewać się z dziedzictwa Pana i radować z jego spustoszenia (Ez 35,15) to wyśmiewać i prowokować samego Boga, który związał się z jednym narodem i jedną ziemią (Pwt 4,33nn) w celu zbawienia wszystkich.

 

Tło historyczne: wiadomo, że Edom był sprzymierzony z Babilończykami i innymi narodami przy upadku Jerozolimy w 587/586 r. oraz brał udział w grabieży miasta.

Stolica Edomu (Sela) to dzisiejsza Petra.

Edom został później wyparty ze swojego starożytnego terytorium przez Nabatejczyków (Arabowie) i musiał schronić się na zachodnim brzegu Morza Martwego. Nową stolicą został Hebron w południowej Judei, nowym domu Edomitów. Machabeusze (zwłaszcza Jan Hirkan) ujarzmili i zjudaizowali Edomitów, z których jeden, Herod, został później królem Izraela. Edomici zostali ostatecznie wygubieni wraz z Żydami w 70 r. n.e. przez rzymskiego generała Tytusa.

Abdiasz był jedynym prorokiem działającym w Judei podczas niewoli babilońskiej. To wyjaśnia, dlaczego jego proroctwo się zachowało. Nie ma w nim mowy o grzechach Judy, ponieważ znajduje się ona już na wygnaniu, natomiast szczególny nacisk leży na odzyskaniu terytorium Izraela.

 

Krytyczny problem: pierwsze dziewięć wersetów ściśle odpowiada fragmentowi z Jr 49, chociaż sekwencja materiału jest inna. Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie polega na tym, że Abdiasz cytuje dosłownie proroctwo Jeremiasza. Nie może być odwrotnie, chyba że przyjmiemy znacznie wcześniejszą datę działalności Abdiasza.

 

Dzień Pański nie odnosi się do sądu tuż przed tysiącleciem, lecz do interwencji Boga, który karze Izraela i inne narody, co stanowi zapowiedź ostatecznych wydarzeń.

 

Ostateczna wizja: „królestwo będzie Pańskie” – powracający wygnańcy mają podlegać teokratycznym rządom sprawowanym przez samego Boga. Pan Bóg ma być królem nad Izraelem i rządzić światem z Jerozolimy.

 

III. PROROCY WYGNANIA

 

W okresie tym dominuje dwóch wielkich proroków, Ezechiel i Daniel. Wygnanie nie zdławiło posługi prorockiej; zrodziło nowych proroków w czasie, gdy wielu pobożnych Izraelitów miało okazję czytać dawne proroctwa i rozmyślać nad nimi.

 

1. EZECHIEL (hebr. Jehezkel = Niech Bóg [go] wzmocni).

 

Ezechiel pochodził z ważnej rodziny kapłańskiej (1,3; 40,46; 44,15). Był oczywiście dokładnie obeznany z Jerozolimą i świątynią, gdzie dorastał i służył Bogu. W 597 r. wraz z elitą narodu został wygnany.

Wcześniej przygotowywał się do służby kapłańskiej (którą miał objąć w wieku 30 lat), ale przygotowania te zostały brutalnie przerwane, a on sam trafił do niewoli, wskutek czego nigdy nie zrealizował swojego celu. Jednak w wieku 30 lat otrzymał powołanie do służby prorockiej. Symbolikę, którą przesycona jest jego księga, tłumaczą lata jego formacji kapłańskiej.

Ezechiel wraz z wieloma innymi wygnańcami osiedlił się w Tell-Abib, nad rzeką Kebar (1,1; 3,15), niedaleko miasta Nippur, na południowy wschód od Babilonu. Był żonaty, ale nie miał dzieci (24,16-18). Jego dom stał się miejscem spotkań dla starszyzny spośród wygnańców (3,24; 8,1; 14,1; 20,1). Tradycja głosi, że zmarł w Babilonie w czasie panowania Nabuchodonozora, zamordowany przez księcia, którego ganił za bałwochwalstwo, i został pochowany na Kefil nieopodal Birs Nimrud, ale nie ma wiarygodnych dowodów na poparcie tych informacji. Niewątpliwie istniał grobowiec wzniesiony przez Jojakina ku pamięci Ezechiela, do którego odbywały się okresowe pielgrzymki. Obok grobu była synagoga nazwana na cześć proroka, w której przechowywano zwój Tory skopiowany podobno przez samego Ezechiela.

 

Tło historyczne: Ezechiel prorokował o Judzie, gdy udał się na wygnanie w 597 r. p.n.e., zanim jeszcze nastąpiła ostateczna deportacja i zburzenie Jerozolimy, czego Jeremiasz (który pozostał) miał doświadczyć na własnej skórze. Pozostała część jego proroctwa skierowana jest do wygnańców. Wstępna wizja ruchomego tronu objawia, że Bóg jest obecny pośród swego ludu, wygnańców, po tym jak opuścił świątynię. Ponieważ lud miał nadal skłonność do bałwochwalstwa i ulegania wpływom okolicznych cywilizacji, Ezechiel musiał go nieustannie przestrzegać i napominać (2,3nn 3,4-11; 14,1nn; 18,2.25; 20,1nn). Przypomniał wygnańcom, że ci, którzy pozostali w Jerozolimie trzymali się fałszywego przeświadczenia o nienaruszalności świątyni i ziemi (11,1-15).

Niektórzy najwyraźniej stracili wiarę, ale dla tych, którzy zachowali wierność, Ezechiel stał się warownym bastionem. Nie dziwi fakt, że Judejczycy wysiedleni ze swej ziemi i oddzieleni od świątyni i ofiar, przywiązywali ogromną wagę do przestrzegania postu, szabatu oraz obrzędu obrzezania, praktykując modlitwę, czytanie Pisma i śpiewanie psalmów. W czasie wygnania ukształtował się wzór późniejszej pobożności żydowskiej skupionej wokół synagogi.

 

Księga: jest starannie ułożona w porządku chronologicznym i składa się z długich przemów lub pism, co sugeruje, że prorok nie musiał działać w podziemiu. W przeciwieństwie do księgi Izajasza, nie ma tu trudności związanych z autorstwem, ani problemów strukturalnych, jak w przypadku Jeremiasza czy innych proroków, u których poszczególne przemowy połączone są motywami duchowymi.

 

Treść księgi: Prorocza działalność Ezechiela obejmuje okres co najmniej dwudziestu lat. W pierwszej fazie swojej służby ogłasza on nadejście sądu Bożego z powodu niewierności ludu. Punktem zwrotnym jest rozdział 33, gdy nadchodzi wieść o zniszczeniu Jerozolimy. Fakt ten podbudowuje prorocki autorytet Ezechiela (ponieważ następuje dokładnie to, co przepowiedział), a lud jest znacznie bardziej skłonny go słuchać. Ezechiel działa odtąd jako duszpasterz swego ludu, przygotowując go na chwalebny czas Bożej odnowy.

Prorok głosi swoje przesłanie zarówno słowami, jak i dramatycznymi gestami (3,10, 8,1; 11,1). Jego język zdradza silny wpływ dwóch wizji, które otrzymał na początku posługi (rozdz. 1-3); wizja tronowego rydwanu stanowi zapewnienie o ostatecznym objawieniu chwały Bożej; wizja zwoju podkreśla znaczenie słowa pisanego. Doświadczenie tych wizji oraz codzienny kontakt z wygnańcami, którzy nieustannie bombardują go pytaniami, każe mu przyjąć rolę duszpasterza: czuwa nad nimi (33) i i pasie ich (34), ale poza udzielaniem odpowiedzi na ich pytania, zapowiada dzieło Boga, którego zwieńczeniem będzie sprowadzenie Izraela na powrót do ojczyzny (wizja suchych kości – rozdz. 37).

W końcowych rozdziałach (40-48), Ezechiel jawi się w równym stopniu jako człowiek czynu jak i wizjoner: nie tylko umocnił wiarę ludu w ostateczne zamysły Boga względem nich, ale również położył fundamenty pod dwa filary, na których będzie opierać się życie narodu: Prawo i świątynię. Należy także podkreślić, że księga Ezechiela wiąże się z literaturą mądrościową pod tym względem, że często używa alegorii i przypowieści, a zarazem daje świadectwo głębokiej wiedzy o historii narodu izraelskiego i sąsiednich państw, zwłaszcza Tyru i Egiptu.

Proroctwa Ezechiela zapowiadają przyszłe zbawienie na podstawie Nowego Przymierza i ponowne zgromadzenie Żydów w ojczyźnie, ale dopiero po sądzie, który oddzieli owce od kozłów (Mt 25,31-46). Ezechiel mówi o odbudowie świątyni, przywróceniu kultu i ziemi obiecanej, oraz o zamieszkującym ją odkupionym, oczyszczonym Izraelu (33,11; 34; 36,25-31; 37,40-48). Maluje obraz kary, która spada na narody mające zamiar przypuścić ostateczny atak na Izrael, przed rozpoczęciem tysiąclecia, jak i po nim, ale wzywa także do narody do nawrócenia (16,53nn), zapowiadając, że wiele z nich schroni się jak ptaki pod osłoną cedru, Mesjasza (17,22-24; Mt 13,31-32).

 

Egzegeza:

Rozdział 1: W 592 r. p.n.e. Ezechiel został przeniesiony w transie na brzeg kanału w południowej Babilonii. Ujrzał tam wielką piaskową burzę nadciągającą z północy. Na północy mieściła się siedziba babilońskich bogów (Iz 14,13). W chmurze tej dostrzegł ruchomy tron. Pan stawił czoła bogom Babilonu i pokonał ich na ich własnym terytorium. Tragarze jego tronu przypominają babilońskich strażników świątynnych, ponieważ zostali jego niewolnikami.

Rozdział 2: Stróż: fragment ten bywa błędnie interpretowany, jeśli rozpatruje się go z perspektywy NT. Sprawiedliwy człowiek to ten, kto przestrzega prawa i jest bez zarzutu w wykonywaniu obowiązków religijnych. Mówimy tu o spełnieniu wymogów prawa, a nie o usprawiedliwieniu w sensie nowotestamentowym. Jeśli człowiek popadnie w grzech, jego praworządność w przeszłości nie będzie brana pod uwagę i poniesie on przedwczesną śmierć – w tym przypadku zginie z ręki Babilończyków. Taki sam los spotka proroka, jeśli nie będzie przestrzegał swego ludu. Opis ten nie odnosi się do wiecznego losu nowotestamentowego wierzącego, który nie może zostać cofnięty, a jedynie do doczesnej dyscypliny (kary). Tak właśnie rozumie to apostoł Paweł w 1 Kor 10 gdzie ostrzega swoich słuchaczy, że jeśli będą postępować tak, jak Izraelici w ST, Bóg ześle na nich fizyczną śmierć. Paweł nie mówi tu o wiecznym potępieniu, ale o skrajnym przypadku dyscyplinowania (karania) wiernych.

Rozdział 17: Nowe królestwo Dawida: w rozdziale 17 znajdujemy alegorię o cedrze Libanu (dom Dawida) oraz oskarżenie pod adresem ostatniego króla z rodu Dawida, Sedecjasza, który postanowił zdać się na Egipt, nie biorąc pod uwagę JAHWE. Nie wszystko jest jednak stracone, bo gałązka z wierzchołka mesjańskiego drzewa cedrowego przerośnie wszystkie inne drzewa (królestwa). Babiloński orzeł uniesie koronę drzewa cedrowego do niewoli, ale Bóg odłamie kolejną gałązkę (Mesjasza), by posadzić ją na wyżynach Izraela. Wyrośnie z niej potężne drzewo, pod którym (podczas tysiąclecia) znajdą schronienie wszystkie ptaki.

Rozdział 21: prawowity król: rozdział 21 mówi nam, że Bóg usunie koronę złego władcy (Sedecjasza) i zawój arcykapłana. Instytucje te pozostaną w ruinie aż do pojawienia się posłańca JAHWE, które je odzyska (21,32). Por Rdz 49,10. Istotne jest to, że należeć do niego będzie zarówno władza królewska, jak i służba kapłańska. Tymczasem jego odpowiednik (Szatan) będzie przejawiać się w pochodzie antychrystów: u Izajasza był królem Babilonu, a u Ezechiela 28,11 jest królem Tyru. Każde przesłanie skierowane nie tyle do nich, ile do ostatecznego wcielenia antychrysta (fałszywego Mesjasza).

Rozdział 34. Zapowiada, między innymi, oddzielenie dobrych od złych (rozproszonych Żydów) tuż przed ustanowieniem tysiącletniego królestwa. „Przeprowadzę was pod rózgą i sprawię, że zostaniecie nieliczni. Oddzielę was od opornych, tych, którzy się zbuntowali przeciwko Mnie. Wyprowadzę ich wprawdzie z ziemi, gdzie przebywają, ale do ziemi izraelskiej nie wejdą, abyście poznali, że Ja jestem Pan” (Ez 20, 37-38). „Wyprowadzę je spomiędzy narodów i zgromadzę je z krajów, sprowadzę je z powrotem do ich ziemi i paść je będę na górach izraelskich, w dolinach i we wszystkich zamieszkałych miejscach kraju” (Ez 34,13). „Do was zaś, owce moje, tak mówi Pan Bóg: Oto Ja osądzę poszczególne owce, barany i kozły” (Ez 34,17). „Dlatego chcę pomóc moim owcom, by już więcej nie stawały się łupem; osądzę poszczególne owce. I ustanowię nad nimi jednego pasterza, który je będzie pasł, mego sługę, Dawida. On je będzie pasł, on będzie ich pasterzem. A Ja, Pan, będę ich Bogiem, sługa zaś mój, Dawid, będzie władcą pośród nich. Ja, Pan, to powiedziałem” (Ez 34,22-24). „Gdy Syn Człowieczy przyjdzie w swej chwale i wszyscy aniołowie z Nim, wtedy zasiądzie na swoim tronie pełnym chwały. I zgromadzą się przed Nim wszystkie narody (Żydzi), a On oddzieli jednych [ludzi] od drugich, jak pasterz oddziela owce od kozłów” (Mt 25, 31-32).

 

Rozdział 36 przewiduje zawarcie nowego przymierza. „Zabiorę was spośród ludów, zbiorę was ze wszystkich krajów i przyprowadzę was z powrotem do waszego kraju, pokropię was czystą wodą, abyście się stali czystymi, i oczyszczę was od wszelkiej zmazy i od wszystkich waszych bożków. I dam wam serce nowe i ducha nowego tchnę do waszego wnętrza, odbiorę wam serce kamienne, a dam wam serce z ciała. Ducha mojego chcę tchnąć w was i sprawić, byście żyli według mych nakazów i przestrzegali przykazań, i według nich postępowali. Wtedy będziecie mieszkać w kraju, który dałem waszym przodkom, i będziecie moim ludem, a Ja będę waszym Bogiem” (Ez 36, 24-28). Kiedy Jezus gani Nikodema za brak wiedzy biblijnej, ma zapewne na myśli księgę Ezechiela, która opisuje duchowe odrodzenie. Żydzi nie moli czytać tej księgi dopóki nie osiągnęli wieku 30 lat.

 

Rozdział 37 mówi nie tylko o odnowie Izraela, ale także w dosłownym zmartwychwstaniu. „I rzekł do mnie: «Synu człowieczy, kości te to cały dom Izraela. Oto mówią oni: „Wyschły kości nasze, minęła nadzieja nasza, już po nas”. Dlatego prorokuj i mów do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto otwieram wasze groby i wydobywam was z grobów, ludu mój, i wiodę was do kraju Izraela, i poznacie, że Ja jestem Pan, gdy wasze groby otworzę i z grobów was wydobędę, ludu mój. Udzielę wam mego ducha po to, byście ożyli, i powiodę was do kraju waszego, i poznacie, że Ja, Pan, to powiedziałem i wykonam» – wyrocznia Pana Boga” (Ez 37,11-14). Chociaż fragment ten odnosi się przede wszystkim do odnowy narodu, cytowany jest przez Jezusa w NT w związku z dosłownym zmartwychwstaniem (J 5,27-29).

 

Rozdziały 40-48. W tych rozdziałach napotykamy nowy rodzaj przepowiedni, tzw. proroctwo apokaliptyczne, w którym niebiański przewodnik pokazuje prorokowi szczegóły na temat przyszłości.

Rozdziały te mówią o odbudowanej świątyni i o narodzie przywróconym do ziemi, gdzie zamieszkuje w przydzielonych mu obszarach plemiennych. Celem systemu ofiarniczego jest utrzymanie Izraela jako narodu w harmonii z Bogiem, ponieważ przywrócona zostanie teokracja – w ten sam sposób, w jaki ofiara złożona w dniu przebłagania była sprawą narodową (Ez 45,15-17).

Poza tym Świątynia ma być na pewno miejscem, w którym święty Bóg spotyka z przedstawicielami nieodrodzonego świata.

Z Izraela najprawdopodobniej będą wywodzić się kapłani, którzy sami, choć odrodzeni, podlegają zasadom świątyni. Mesjasz najpewniej mianuje namiestnika, który będzie odpowiadać za kult świątynny. W układzie, który opisuje Ezechiel, świątynia znajduje się poza miastem. W mieście natomiast Mesjasz króluje i mieszka ze swoim uwielbionym Kościołem.

Świątynia jest doskonała, stanowi zatem ucieleśnienie świętości Boga. To dlatego Ezechiel ma przekazać te wszystkie szczegóły wygnańcom w Babilonie: mają oni zacząć się wstydzić swojej grzeszności.

Chociaż rozdziały te utrzymane są w stylu apokaliptycznym, przepełnionym symboliką, zapowiadają nieuchronne wypełnienie Bożych zamysłów, niezależnie od działań człowieka i jakichkolwiek warunków. Choć interpretacja symboliczna może bez wątpienia (pośrednio) odnosić się do Kościoła, sens dosłowny dotyczy Izraela. Wiele przepowiedni zawartych w ST ma podwójne spełnienie. Możliwe jest, że choć niektóre aspekty tego proroctwa zostały spełnione, gdy wygnańcy wrócili z niewoli i zbudowali drugą świątynię, inne aspekty dotyczą kontekstu eschatologicznego i odnoszą się do tysiąclecia.

W księdze Apokalipsy, której ostatni rozdział dotyczy tysiącletniego królestwa, widzimy spełnienie tego proroctwa. Mimo to, wciąż nie jest do końca jasne, jak wymiar niebiański odnosi się do ziemskiego, a Kościół do Izraela, bo oba mają do odegrania pewną rolę w tysiącletnim królestwie; inaczej zmartwychwstanie nie ma żadnego sensu.

 

Granice geograficzne ziemi obiecanej miało wytyczać Morze Śródziemne na zachodzie (Wielkie Morze, 47,20) i rzeka Jordan na wschodzie (47,18). Granica północna miała biec wzdłuż linii łączącej okolice Tyru na wybrzeżu z górnym biegiem rzeki Jordan, na południowy zachód od Damaszku (47,15-17). Nazw geograficznych nie sposób przełożyć na współczesną topografię ze stuprocentową pewnością. Chamat to współczesna Hama nad rzeką Orontes, 185 km na północ od Damaszku, ale chodzi tu chyba o (południowe) Wejście do Chamatu (47,15) czyli liczącą 160 km dolinę (tzw. Bekaa) biegnący w kierunku południowo-zachodnim między pasmami górskimi Liban a Hermon-Anti-Liban. Było to granica północna królestwa Salomona (1 Krl 8,65) i idealna linia obrony przed atakiem z północy przez doliny Orontes i Leontes. Y. Aharoni niedawno próbował wykazać, że „wejście Chamatu” to w rzeczywistości nazwa miasta Lebo-Chamat położonego nad jednym ze źródeł Orontu (Land of the Bible, 1967 r. str. 65 nn), ale to wydaje się to mało prawdopodobne.

Chetlon może odpowiadać współczesnemu Aadloun, nadmorskiemu miasteczku leżącemu około 16 km na północ od Tyru (Heitela, na wschód od Trypolisu, leży zbyt daleko na północ). Sedada, Berota i Sibraim (47,15-16) to przypuszczalnie miasta w dolinie Bekaa; w takim przypadku Berota mogłyby odpowiadać współczesnemu Breitan, na południe od Baalbek (=Berotaj, 2 Sm 8,8) a Sibraim – Sefarwaim (2 Krl 17,24), choć jego położenie nie jest znane. Chasar-Enon (47,16), „środkowy Chasar”, został wstępnie utożsamiony z Banjas przy źródle Jordanu (= Cezarea Filipowa w czasach NT). Chauran to okręg na wschód od krainy Morza Galilejskiego, w przybliżeniu pokrywający się z Baszan. 47,17 opisuje ziemię leżącą na północ od granicy północnej jako terytorium (lub granicę) Damaszku i Chamat. Por. Lb 33,7-9.

Granica wschodnia przebiega wzdłuż Jordanu w kierunku południowym do Morza Martwego („Morze Wschodnie” 47,18). Tamar leżał prawdopodobnie w pobliżu jego południowego krańca, gdzie rozpoczynała się granicą południowej biegnąca w kierunku zachodnim poprzez Meriba-Kadesz („wody walki”, por. Lb 27,14), czyli Kadesz-Barnea, współcześnie Ain Qadeis, do potoku egipskiego, Wadi el-Arisz, na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Cały obszar kraju można porównać do granic opisanych w księdze Liczb 34,1-12 oraz zasięgu królestwa Salomona (1 Krl 8,65).

 

2. DANIEL (hebr. Dani-El = Bóg jest mi sędzią)

 

Mimo że księga Daniela nie znajduje się w sekcji zatytułowanej Prorocy, ale w Pismach, i mimo że gatunkowo jest zbliżona bardziej do proroctwa apokaliptycznego niż klasycznego, możemy zasadnie badać ją w kontekście historycznym Wygnania. Składa się z dwóch części: rozdz. 1-6 (z wyjątkiem rozdz. 2) zawierają szereg opowieści o Danielu i jego towarzyszach, natomiast rodz. 7-12 przedstawiają cztery wielkie wizje. Daniel wykazuje cechy mędrca, który wie, jak interpretować sny. Inni dzielą tę księgę następująco:

1. Przesłanie do pogan (napisane w języku aramejskim): władza pogan pewnego dnia dobiegnie końca.

2. Przesłanie do Żydów (napisane w języku hebrajskim): lud Boży zostanie ostatecznie wybawiony i zapanuje nad wszystkimi innymi narodami.

H.L. Ellison zauważa, że obecność dwóch języków może świadczyć o tym, że księga ta została przetłumaczona na język aramejski około stu lub więcej lat po jej spisaniu i że później niektóre części tekstu hebrajskiego zaginęły, więc zostały zastąpione przez fragmenty zachowane w przekładzie na aramejski.

Celem tej księgi jest znalezienie odpowiedzi na pytanie: jak długo jeszcze ma trwać udręka narodu wybranego? Bóg mówi, że nie będzie to tylko 70 lat (zgodnie z proroctwem Jeremiasza 25,11-14; 29,19), ale 70 razy siedem lat. Celem tego proroctwa jest ostrzeżenie narodu, aby nie tracił wiary wiedząc, że wszystko jest częścią Bożego planu.

W rozdz. 7 napotykamy pierwszą wzmiankę o Synu Człowieczym, który otrzymuje ogólnoświatową władzę od Boga Ojca, podczas gdy naród wybrany doświadcza rehabilitacji i odnowy. W rozdz. 12 znajdujemy wyraźne odniesienie do zmartwychwstania, co między innymi przynosi odpowiedź na pytanie o odpłatę za cierpienie męczenników, którzy nie doznali zadośćuczynienia za życia.

 

Krytyczne problemy

Tradycyjnie datowanie plasuje tę księgę w VI wieku, podczas wygnania. Jednak pierwszą osobą, która twierdziła, że księga Daniela została napisana w czasie Antiocha Epifanesa (a zatem nie kwalifikuje się jako proroctwo) był Porfiriusz, zaciekły anty-chrześcijański propagandzista, sługa cesarstwa rzymskiego dążący do zdyskredytowania chrześcijaństwa w czasie prześladowań za rządów cesarza Decjusza. Jego dzieło nosiło tytuł Przeciwko chrześcijanom. Pewien średniowieczny żydowski autor twierdził, że księga Daniela została sfałszowana dla poparcia idei cielesnego zmartwychwstania. W czasach nowożytnych obserwujemy nasilanie się podobnych wątpliwości ze strony krytyków, którzy z zasady wykluczają możliwość przepowiadania przyszłości.

Przeciwko temu stanowisku można przytoczyć następujące argumenty:

1. Jeśli żadna z zapowiedzi Daniela nie była prorocza, trudno zrozumieć, jak księga ta trafiła do kanonu, gdyż spełnienie przepowiedni było koniecznym warunkiem odróżniania fałszywych proroków od prawdziwych. Jeśli przyjmiemy, że księga ta zawiera historycznie nieścisłości, byłby to kolejny powód przeciwko temu, by ująć ją w kanonie.

2. Pojawiają się zarzuty, że księga Daniela jest pełna nieścisłości historycznych i dlatego nie mogła zostać napisana przez autora żyjącego w VI wieku p.n.e.

a) Pojawia się zastrzeżenie, że Dn 1,1 przeczy Jr 25,1 w sprawie daty oblężenia Jerozolimy, ale obaj autorzy patrzą na to wydarzenie z różnych punktów widzenia. Jeden przyjmuje perspektywę Izraelitów, a drugi Babilończyków: w Izraelu pierwszy rok (pełny lub niepełny panowania króla był liczony jako pierwszy rok (podobnie jak w naszym systemie), ale w Babilonie termin ten oznaczał pierwszy pełny rok (niepełnych lat nie liczono).

b) uważa się, że wyrażenie „chaldejski” oznaczające kastę kapłańską wskazuje na późniejszy okres, ale z pism Herodota dowiadujemy się, że było używane w tym sensie już za czasów Cyrusa.

c) fakt choroby Nabuchodonozora bywa kwestionowany wobec braku wzmianek historycznych. Zarzut ten jest nieścisły. Babiloński kapłan imieniem Berossus, cytowany przez Józefa Flawiusza, wspomina o tym fakcie, podobnie jak Abydenus (cytowany przez Euzebiusza); potwierdzają go również zapisy babilońskie odkryte przez słynnego archeologa. Psychiatria zna chorobę pod nazwą boantropia; cierpiący na nią pacjent uważa się za krowę lub byka i je trawę.

d) Baltazar i Nabonid: Według Daniela, Baltazar był królem Babilonu w chwili jego upadku. Zapisy historyczne mówią o tym, że Nabonid został uwięziony w Teimie i nie mógł podróżować. Prawda jest taka, że Baltazar był współregentem przez większą część panowania Nabonida i odpowiadał za kwestie obronne. Był „synem” (czyli wnukiem) Nabuchodonozora.

e) Tożsamość Dariusza Meda: Dariusz to tytuł dynastyczny oznaczający zdobywcę. Prawdopodobnie chodzi o Astyagesa. Był to ostatni król Medów pokonany przez Cyrusa, który wyznaczył go jako króla wasalnego lub współwładcę w Babilonie.

f) Miejsce księgi Daniela w kanonie (wśród Pism) nie wynika z późnej daty powstania, a jedynie wskazuje, że Daniel nie był uważany za proroka w klasycznym sensie: nie działał jako pośrednik między Bogiem a wspólnotą przymierza.

g) Język: badania wykazały, że forma języka aramejskiego używana w księdze Daniela rozwinęłą się w dworach i kancelariach w VII wieku, a później uległa upowszechnieniu. Użyty w księgdze hebrajski przypomina styl Ezechiela, Aggeusza, Ezdrasza i księgi Kronik. Pojawiają się zapożyczenia ze staroperskiego. Użycie zapożyczeń z greckiego wynika z kontaktu z koloniami greckimi i z najemnikami, z których niektórzy walczyli w bitwie pod Karkemisz, na długo przed podbojami Aleksandra Wielkiego.

 

Tło historyczne: Daniel trafił do Babilonu podczas pierwszej deportacji w 605 r. p.n.e. Wygnanie trwało 48 lat (597-538), ale proroctwo Jeremiasza o siedemdziesięcioletnim wygnaniu prawdopodobnie odnosi się do czasu, w którym świątynia pozostawała w ruinie (587-515). W tym okresie Żydzi przyjęli aramejski jako swój pierwszy język.

 

Gatunek literacki: Jak powiedzieliśmy wcześniej, księga Daniela ma zasadniczo charakter apokaliptyczny. Gatunek ten można zdefiniować następująco:

1. Wizje przedstawiane są dokładnie tak, jak miały miejsce; nie są streszczane ani redagowane, w przeciwieństwie do klasycznego proroctwa.

2. Objawienie dokonuje się przez symbole, które zostają wyjaśnione (np. wizja barana i kozła w Dn 8) lub nie (Niewiasta i Smok, jak w Ap 12).

3. Przyszłość ludu Bożego przepowiedziana jest w odniesieniu do innych narodów, a jej ukoronowanie stanowi przyjście Mesjasza.

4. Księga ma formę prozatorską, a nie poetycką (jak w przypadku proroctwa).

 

Interpretacja wizji Daniela:

1. Wizja Nabuchodonozora reprezentuje cztery kolejne imperia, które stopniowo słabną. Uwaga Daniela skupia się na ostatnim z nich, które się odradza. Imperia te to:

a) Babilonia (606-539)

b) Medo-Persja (539-331)

c) Grecja (Aleksander Wielki) 331-323 + 323-68

d) i) Rzym (68-476), dwie nogi odpowiadałaby zachodniej i wschodniej części imperium rzymskiego.

ii) w odrodzonej postaci imperium ma formę europejskiej konfederacji złożonej z dziesięciu narodów (Dn 2,42; 7,23; 9,27), na której czele stoi mały róg, który jest pierwszym zwierzęciem w Ap 13 (czyli: europejski dyktator, rodzaj Hitlera). Antychryst i fałszywy Mesjasz to przywódca żydowski, pojawiający się jako drugie zwierzę w Ap 13, który ma odbudować świątynię i ostatecznie propaguje kult pierwszego zwierzęcia w Izraelu, co wyzwala wielki ucisk, który kończy się powrotem prawdziwego Mesjasza i ustanowieniem królestwa mesjańskiego. Na żadnym etapie cesarstwo rzymskie nie było konfederacją dziesięciu narodów, więc proroctwo to musi odnosić się do przyszłości.

 

2. Wizja kozy i barana (rozdz. 8): Baran przedstawia imperium Medo-perskie (jego dwoistość symbolizują dwa rogi). Trzy żebra to Egipt, Babilonia i Lidia. Kozioł reprezentuje Aleksandra Wielkiego. W 8,8 imperium jest podzielone na cztery części, pomiędzy czterech generałów Aleksandra. Autor szybko przechodzi do studium imperium Seleukosa, które interesuje go najbardziej. Mały róg to Antioch Epifanes, który prześladuje świętych. Ziemia wspaniałości to Izrael; gwiazdy reprezentują lud Boży, a książę – Boga. 2300 wieczorów i poranków obejmuje okres 171-165 p.n.e., w którym świątynia została zbezczeszczona przez pogan.

 

3. Wizja Syna Człowieczego: Dn 7,9-14 opisuje koniec panowania pogan i początek odbudowy Izraela rządzonego przez Mesjasza, który staje się również władcą świata.

To pomaga nam zrozumieć kontekst Ap 20,4. Mamy tu odwołanie do sesji rady niebieskiej, której przewodniczy sam Bóg, a której werdykt jest wiążący (7,22). Zapada wyrok na korzyść Izraela. To oczywiście obejmuje Kościół, który ma królować z Chrystusem. Odtąd Chrystus z pomocą swojego sługi Kościoła sprawuje władzę nad Izraelem i światem.

 

4. Wizja siedemdziesięciu siedmiu: W czasie, gdy Żydzi przebywali w niewoli babilońskiej, Daniel zwrócił się do Boga z pytaniem, kiedy zostanie ustanowione mesjańskie królestwo (Królestwo Boże). Bóg posłał anioła Gabriela, by dał Danielowi odpowiedź: nie 70 lat, lecz 70 x 70 lat. Anioł Gabriel przyniósł mu odpowiedź od Boga: „Ustalono 70 tygodni (tj. 70 x 7 lat) nad twoim narodem i twoim świętym miastem, by położyć kres nieprawości (tj. aż do nawrócenia narodu), grzech obłożyć pieczęcią (zob. Ap 20,13) i odpokutować występek (zob. Za 12,10 i Ap 1,7), a wprowadzić wieczną sprawiedliwość (zob. Jr 31,33-34), przypieczętować widzenie i proroka (ponieważ już nie będą potrzebne) i namaścić to, co najświętsze (tzn. oczyszczenie świątyni: zob. Ez 40,17; Iz 4,26). Ty zaś wiedz i rozumiej: Od chwili, kiedy wypowiedziano słowo, że nastąpi powrót i zostanie odbudowana Jerozolima (tzn. Edykt Artakserksesa I w 444 r. p.n.e.), do Mesjasza (zob. Za 9,9; Mt 21,5 – Niedziela Palmowa) – upłynie 7 tygodni i 62 tygodnie (tzn. 49 lat odbudowy miasta wraz z murami + 434 lat – tzn. w całości po 483 latach żydowskich – rok żydowski miał 360 dni = 476 naszych lat) zostaną odbudowane dziedziniec i wał (tzn. całe miasto), w czasach jednak pełnych ucisku. A po 62 tygodniach (tzn. na końcu 69. tygodnia) – Mesjasz zostanie zgładzony i nie będzie go (potomstwa – zob. Iz 53,8). Miasto zaś i świątynia zginie wraz z wodzem (rzymskim generałem Tytusem w 70 r. n.e.), który nadejdzie. Koniec jego nastąpi wśród powodzi, i do końca wojny potrwają zamierzone spustoszenia (zob. Mt 24,6). Utrwali on (tzn. bestia, następca Tytusa) przymierze dla wielu (odstępców w Izraelu pod dowództwem fałszywego mesjasza) przez jeden tydzień (tj. 7 lat). A około połowy tygodnia (3 i pół roku) ustanie ofiara krwawa i ofiara z pokarmów. Na skrzydle zaś świątyni będzie ohyda ziejąca pustką i przetrwa aż do końca, do czasu ustalonego na spustoszenie” (Dn 9,25-27).

On (tj. europejski dyktator, następca Tytusa – kontynuacja tego samego cesarstwa rzymskiego w innej formie) zawrze trwałe przymierze z wieloma (czyli z większością narodu żydowskiego pod przewodnictwem antychrysta – fałszywego mesjasza) w okresie jednego tygodnia (czyli 7 lat); i w okresie pół tygodnia (3 i pół roku), położy kres ofiarom (wstrzyma kult świątynny i wprowadzić bałwochwalczy kult samego siebie), a na skrzydle świątyni pojawi się ohyda (bałwochwalczy pomnik), która sprowadzi katastrofę na naród (tj. karę i wielki ucisk), aż do końca (gdy nadejdzie Mesjasz), aż do zagłady przeznaczonej dla tego, który powoduje spustoszenie (antychryst, którego Jezus pokona, gdy przyjdzie, por. 2 Tes 2,8).

 

5. Wielka wizja czasu gniewu: Rozdz. 11 to pod wieloma względami bardziej szczegółowe przedstawienie treści rozdz. 8, ale akcentujące intrygi, sojusze i konflikty między królami południa (Ptolemeuszy w Egipcie) i królami północy (Seleucydów w Syrii). Czas biegnie od panowania Cyrusa II (559-530) aż do wydarzeń bezpośrednio poprzedzających utworzenie królestwa mesjańskiego (2, 44-45). Fragment od 11,36 aż do końca rozdziału wydaje się odnosić do czasów ostatecznych. Zaproponowano wiele interpretacji tych wersetów.

 a) Wersety te odnoszą się do Antiocha Epifanesa. Jest to najprostsze rozwiązanie, ale nie ma pewności, że Antioch zginął w opisany sposób. Jednocześnie wiemy, że podczas drugiego najazdu na Egipt Antioch został powstrzymany przez Rzymian. Gdy nadal tam przebywał, otrzymał wiadomość, że doszło do próby przejęcia Jerozolimy przez obalonego arcykapłana, Jazona, wspieranego przez Tobiadów. To ściśle odzwierciedla Dn 11,44.

b) odnoszą się do Antychrysta. Jerome mówi nam, że wielu ludzi w jego czasach zaakceptowało tę interpretację. Ta interpretacja jest możliwa tylko w przypadku, gdy w wierszach 36-39 nawiasem jest okrągły od 35 do 40. Oznaczałoby to, że w porównaniu do 40 zajmuje miejsce, gdzie vs 35 zostało wstrzymane. Jest o wiele bardziej prawdopodobne, że odnoszą się do Antiochosa Epifan czasu zakończenia (tzn. Syryjskiego władcy), który będzie atakował Izrael tuż przed powrotem Mesjasza. "Bogiem, że kobiety kochają" to prawdopodobnie Tammuz, który wesoło i wygrał Inanę, sumeryjską boginię miłości (Akadska Ishtar) i zginął na skutek tego. Dlatego kobiety płaczą za niego. Później został zidentyfikowany z syryjskim Adonisem, tym, którego kobiety kochają (por. Dan 11,37).

 

Dodatkowe 65 dni (por 12,11) pomiędzy końcem ucisku a początkiem tysiąclecia to najprawdopodobniej czas sądu. To wyjaśnia, dlaczego człowiek, która przetrwa 1336 dni, jest błogosławiony: oznacza to, że zdał egzamin i nie został wyeliminowany w trakcie sądu.

 

Szczegóły

Dn 11,2: trzej królowie (po Cyrusie II, który był w tym czasie królem) to: Kambyzes, Pseudo-Smerdis i Dariusz I Hystaspes. Czwarty król to Kserkses I, który zorganizował nieudaną kampanię przeciwko Grecji.

w. 3: król Aleksander Wielki

w. 4. jego królestwo zostało podzielone pomiędzy czterech generałów

w. 5. król południa to Ptolemeusz I Soter. Książę to Seleukos Nikator, który wraz z Ptolemeuszem I pokonał Antygona (Bitwa pod Gazą w 312 r. p.n.e.).

 w. 6. W 252 r. p.n.e. Antioch II Theos, po zawarciu sojuszu z Ptolemeuszem II, poślubił jego córkę Berenikę. Zazdrosna pierwsza żona (Laodika) otruła ją i jej syna. Syn Laodyki (Seleukos II) został wkrótce zaatakowany przez Ptolemeusza II, który przywiózł do Egiptu znaczne łupy, ale nie zdołał należycie wykorzystać swojego zwycięstwa.

w. 9 odnosi się do kontrofensywy Seleukosa.

w. 10. Seleukos III i Antioch III walczą o kontrolę nad Izraelem, ale Antioch ponosi ogromne straty w bitwie pod Rafią w 220 r. p.n.e.

w. 12. Ptolemeusz IV bezcześci Świątynię, ale zostaje odparty przy próbie wejścia do niej. Wraca do Aleksandrii, a stamtąd rozpoczyna wielkie prześladowania Żydów (czterdzieści tysięcy z nich ginie nie chcąc zgodzić się na bałwochwalstwo, a jedynie trzystu może zachować prawa obywatelskie).

w. 13 Gdy Ptolemeusz V obejmuje tron, Antioch wraca na czele wielkiej armii.

v. 15 Antioch rozpoczyna oblężenie Gazy lub Sydonu, gdzie po klęsce pod Panion schroniła się ogromna liczba Egipcjan.

w. 15-16 Egipskie kontrnatarcie w Izraelu nie zdołało zatrzymać Antiocha, który wkracza do Jerozolimy.

w. 17 przeczuwając interwencję Rzymian, Antioch zawiera układ z Ptolemeuszem, dając mu za żonę swoją córkę, Kleopatrę, w 194 r. p.n.e. w Rafii. Nie robi to jednak większego wrażenia na Egipcjanach, którzy podejmują walkę na nowo.

w. 18 Antioch atakuje Azję Mniejszą, gdzie zdobywa szereg nadmorskich miast (na wyspach), ale w 190 r. zostaje pokonany przez rzymskiego konsula Lucjusza Korneliusza Scypiona.

w. 19 próbując zdobyć pieniądze na pokrycie wydatków wojennych, dokonuje napadu na świątynię, w którym ginie.

w. 20. Seleukos IV wysyła swojego ministra Heliodora, aby ograbił świątynię w Jerozolimie z pieniędzy, ale nadprzyrodzone objawienie krzyżuje te plan. Heliodor później organizuje zamach na króla.

w. 21 Antioch IV Epifanes, skromnego pochodzenia, przejmuje tron od Demetriusza.

w. 22 Żydowski arcykapłan Onias III lub Ptolemeusz VI zostaje pokonany przez Antiocha w bitwie pod Peluzjum.

w. 24 Zdobywa wszystkie fortece w Egipcie z wyjątkiem Aleksandrii i rozdziela łupy pomiędzy swych zwolenników.

 w. 25 Aluzja do kampanii Antiocha przeciwko Ptolemeuszowi VI. Udaje przyjaźń, ale później plądruje Egipt. Po powrocie atakuje Żydów (w. 28).

w. 29 Jego druga kampania egipska kończy się upokorzeniem, gdy rzymski konsul zastępuje mu drogę i zmusza do odwrotu.

w. 30 Rzymska flota zmusza go do wycofania się. Wraca do Izraela, gdzie rozpoczyna kampanię przeciwko Żydom, ale oszczędza tych, którzy decydują się na zdradę i kolaborację.

w. 31-35 odnoszą się do serii prześladowań religijnych wobec Żydów (nawiązanie w Heb 11,35-38)

w. 36-40 nie odnoszą się prawdopodobnie do Antychrysta, lecz do syryjskiego władcy (prawdopodobnie przy wsparciu Rosji), którzy zaatakuje Egipt przez Izrael.

w. 40 podejmuje wątek przerwany w w. 35: następuje prześladowanie Żydów w czasie wielkiego ucisku, co poprzedza przyjście Mesjasza i ustanowienie jego królestwa.

 

IV. PROROCY PO OKRESIE WYGNANIA

 

Po początkowym entuzjazmie wygnańców z okazji powrotu do ojczyzny nastąpił trudny okres. Rywalizacja między tymi, którzy wrócili, a tymi, którzy pozostali, niepewna sytuacja polityczna oraz ledwo wystarczające zbiory: to wszystko sprawiło, że odbudowa świątyni – warunek konieczny przyszłego szczęścia – przesunęła się na dalszy plan.

1. AGGEUSZ

(hebr. Haggai. świąteczny; hag w języku hebrajskim oznacza święto, podczas którego tańczy się w kole [hebr. hug]):

 

W roku 520 p.n.e. prorocy Aggeusz i Zachariasz zaczęli nawoływać lud do podjęcia tego istotnego zadania. W chwili, gdy Dariusz Hystaspes wstąpił na perski tron, świątynia była zaniedbana od około szesnastu lat. To pokazuje, że pierwotny entuzjazm pierwszych 50.000 wygnańców, którzy wrócili, przygasł. Ponieważ przesłanie proroków zostało pozytywnie przyjęte przez gubernatora Zorobabela i arcykapłana Jozuego, zdołali oni wznowić prace. Do tych, którzy wykazywali postawę defetystyczną, Aggeusz kieruje zapewnienie, że gdy świątynia zostanie odbudowana, nastąpi okres wielkiej radości i dobrobytu, a wśród wspólnoty odkupionych zamieszka Zorobabel, typ Mesjasza (2,23). Ostateczne odniesienie dotyczy jednak świątyni w okresie millennium oraz Mesjasza, który zamieszka wśród ludu. Mowa tu również o Bożym sądzie nad bezbożnymi mocarstwami oraz o błogosławieństwie, które spotka narody, które powrócą do Boga.

 

Tło historyczne

Po powrocie z wygnania, w roku 536 p.n.e. odbyła się uroczystość inauguracji, ale nie podjęto żadnych znaczących prac. Drewniana część budynku została przypuszczalnie zniszczona przez pożar, ale kamienna podbudówka zapewne przetrwała. To wyjaśniałoby, dlaczego prace remontowe można było ukończyć tak szybko. Wrogo nastawieni sąsiedzi uciekali się do najrozmaitszych prowokacji, aby wstrzymać prace, a 50.000 żydowskich uchodźców, którzy wrócili z wygnania, z obojętnością patrzyło na plany odbudowy świątyni. W tej sytuacji Bóg posyła Aggeusza, aby wytrącić ich z letargu. Jego sojusznikiem jest Zorobabel, który poprzez swoje zaangażowanie po stronie wygnańców ryzykuje pozycję perskiego namiestnika, i dlatego otrzymuje obietnicę ochrony (2,20; por. Ezd 5,4).

 

 Komentarz

Talmud Babiloński podaje, że w świątyni Zorobabela brakowało pięciu rzeczy, które znajdowały się w Pierwszej Świątyni:

1. Chwały (hebr. szekina),

2. Świętego Ognia,

3. Arki Przymierza,

4. Urim i Tummim,

5. ducha proroctwa.

 

2. ZACHARIASZ (hebr. Zehar-ja = Pan pamiętał)

 

Współczesny Aggeusza (por. Ezd 5,1; 6,14) był prorokiem i kapłanem. Główny motyw dziesięciu wizji, którą przedstawia, to likwidacja przeszkód przy odbudowie Jerozolimy, która ma nastąpić podczas ery mesjańskiej. Rozdziały 9-14, które prawdopodobnie zostały dopisane później, utrzymane są w innym tonie i nie mają wyraźnego odniesienia historycznego. Rozdz. 12 dotyczy Cierpiącego Sługi z Iz 53.

 

Tło historyczne

Gdy na tron wstąpił nowy perski cesarz (Dariusz Hystaspes w 521 r. p.n.e., Aggeusz i Zachariasz uznali, że dekrety poprzednich władców straciły ważność i zaczęli zachęcać swoich rodaków do wznowienia odbudowy. Zorobabel i Jozue, gubernator i arcykapłan, stanęli na czele prac. Interwencja Tattenaja, perskiego namiestnika terytorium na zachód od Eufratu, ponownie wstrzymała prace, ale Dariusz potwierdził pierwotny dekret Cyrusa. Jednak w tym czasie naród dał się opanować zniechęceniu uznając, że bieg wypadków świadczy o tym, że Bóg zaniechał swojego dzieła. Aggeusz i Zachariasz starali się wytrącić naród z obojętności. Lud zareagował pozytywnie na ich starania, a odbudowa świątynia została ukończona w 516 r. p.n.e., w szóstym roku panowania Dariusza.

 

Egzegeza

Fragment ten w gruncie rzeczy przynosi odpowiedź na pytanie zadane przez anioła: „Wtedy anioł Pański zapytał tymi słowami: «Panie Zastępów, czy długo jeszcze nie przebaczysz Jerozolimie i miastom Judy, na które gniewasz się już lat siedemdziesiąt?» W odpowiedzi danej aniołowi, który mówił do mnie, słowa Pana zabrzmiały zmiłowaniem i pociechą” (Za 1,12-13).

 

Szczegóły wizji

Wizje te niewątpliwie odnosiły się do czasów Zachariasza, ale ich ostateczne spełnienie nastąpi w czasach ostatecznych. Ich tematem jest oczyszczenie kraju, aby przygotować go do pełnienia chwalebnej służby w przyszłości oraz do symbolicznej koronacji Zorobabela jako typu Mesjasza.

1. Wizja pierwsza: jeźdźcy: przywodzi na myśl luty 519 r. p.n.e., gdy za rządów Dariusza nadal panował spokój. Jeźdźcy symbolizują duchy Boże patrolujące ziemię (1,7-17; 13,9; Ap 6,1-9). Obraz ten ilustruje ciszę przed burzą podczas ostatecznej misji zwiadowczej Bożych wysłańców, zanim rozpocznie się ciąg zdarzeń, które doprowadzą do ukarania narodów oraz odnowy Izraela.

2. Wizja druga: rogi i czterech kowali: symbol pogańskich mocarstw, które muszą zostać pokonane, aby Izrael mógł się odrodzić (2,1-4; 12, 3-4; Dn 7,8; Ap 13). Kowale są narzędziem Boga, które doprowadzi do upadku pogańskich mocarstw.

3. Wizja trzecia: młodzieniec ze sznurem mierniczym. Pomiar poprzedza odnowę narodu (2,5-9; Ap 11,1; Ez 41,13).

4. Wizja czwarta: przebranie arcykapłana Jozuego w czyste szaty. Jozue jest przedstawicielem ludu, który musi być oczyszczony z grzechów, aby się odrodzić i móc wypełniać swoje prawdziwe powołanie (3,1-9; 12,9-13,1).

5. Wizja piąta: świecznik i drzewa oliwne to symbol prawdziwego powołania ludu, aby być światłem dla narodów pogańskich (5,1-4; 13,1-6; Ap 10,9-11). Bezpośrednim spełnieniem tej wizji była działalność Zorobabela i Jozuego, Bożych sług w sferze religijnej i cywilnej, przez których łaska Boża spływała na lud.

6. Wizja szósta: latający zwój: zwój reprezentuje oskarżenie narodu izraelskiego: musi on zostać osądzony i ukarany, zanim będzie mógł stać się światłem dla narodów (por. Ez 2,9-10; Ap 5,1; 10,2).

7. Wizja siódma: dzban. Naród musi zostać uwolniony od grzechów popełnionych podczas niewoli w nieczystym kraju (5,5-11; Ap 18). Grzechy te trzeba zanieść z powrotem do Babilonu i pozostawić je tam, skąd pochodzą.

8. Wizja ósma: cztery rydwany to Boże narzędzia, który wyleją Jego karę na wrogów Izraela (6,1-8; 9,11-17; Ap 6,1-9). Dwie góry to góra Moria i góra Oliwna, oddzielone doliną Jehoszafata.

Zachariasz otrzymuje zadanie wykonania korony ze srebra i złota z Babilonu (Za 6,9-15). Nakaz ten podsumowuje osiem nocnych wizji w jednym akcie: książęce prezenty pochodzące z dalekiego Babilonu były tylko zapowiedzą bogactwa narodów, które spłynie do Jerozolimy, gdy Mesjasz (gałązka) zbuduje tysiącletnią świątynię Pana i zasiądzie na królewskim i kapłańskim tronie (6,12-13). To wyjaśnia ewangeliczny opis wizyty Trzech Króli, którzy przynoszą Dziecięciu dary. Ten sam Pan, który pomógł zakończyć budowę drugiej świątyni, będzie rządził jako kapłan i król.

Rozdział 7 przedstawia przegląd przeszłości narodu, a rozdział 8 otwiera perspektywę mesjańskiego zbawienia. Oba rozdziały poruszają sprawę postu, w odpowiedzi na pytanie, które zostało zadane w 518 r. p.n.e.

Pierwsze osiem rozdziałów księgi Zachariasza skupia się na zachęcie do odbudowy świątyni. Ostatnie sześć rozdziałów, które traktują o wydarzeniach odległych od czasów proroka, zostały prawdopodobnie napisane przez niego znacznie później. Lud izraelski znajdujący się pod panowaniem medo-perskim (rozdz. 1-8) miał przejść pod wpływy greckie (rozdz. 9-10): miał nim rządzić Rzym (rozdz. 11); a kulminacja historii narodowej nastąpi w dniach ostatecznych (rozdz. 12-14).

Rozdział 9 (w. 1-8) odnosi się do podbojów Aleksandra Wielkiego; w. 9-10 mówią o Mesjaszu (pierwsze i drugie przyjście), a w. 11-17 o zwycięstwie Machabeuszów.

Rozdział 10 opisuje błogosławieństwa panowania Mesjasza.

Rozdział 11 mówi o odrzuceniu Dobrego Pasterza i straszliwych następstwach: wygnaniu, prześladowaniach i rządach fałszywego Mesjasza (Antychrysta).

Rozdziały 12-14 odnoszą się szczegółowo do wydarzeń bezpośrednio poprzedzających powrót Mesjasza (z wyjątkiem 14,1-2, które dotyczą wydarzeń, które miały miejsce w roku 70 n.e.): ostatecznego dramatu politycznego oraz nawrócenia Izraela, co następuje, jak się wydaje, w ostatniej chwili. Dopiero, gdy Żydzi ujrzą Mesjasza w niebie wraz ze swoim uwielbionym Kościołem (który właśnie został pochwycony), zrozumieją, że jest człowiekiem, którego ukrzyżowali – będą wtedy pokutować i przyjmą go, uzyskując przebaczenie (w tym momencie krzyż obejmie ich swym zbawczym działaniem). Opis ten kończy się warunkami dotyczącymi tysiąclecia. Rozdziały te opisują w kategoriach apokaliptycznych próby, które spotkają Jerozolimę w dniach ostatecznych. Zostanie zaatakowana przez narody, ale Bóg ją ocali, by stała się miejscem zbawienia i szczęścia darowanego przez Pana Jego ludowi, a także źródłem zbawienia wszystkich narodów. Rozdziały te dotyczą również Mesjasza, opisując odnowienie domu Dawida (12); oczekiwanie pokornego króla panującego w pokoju (9,9-10), proroctwo o Tym, który ma być przebity (12,10) oraz wojenną teokrację (10,3–11,3), w której świątynia będzie pełnić znaczącą rolę, jak w księdze Ezechiela (14). Znamienne jest, że księgę Zachariasza obszernie cytuje NT (Mt 21,4-5; 27,9; 26,31; Mk 14,27 i J 19,37) we fragmentach, które dotyczą pierwszego przyjścia Mesjasza oraz w Apokalipsie, gdzie mowa o Jego powrocie.

 

Szczegóły

9,9 zapowiada triumfalny wjazd Jezusa Mesjasza do Jerozolimy w Niedzielę Palmową, natomiast 9,10 opisuje Jego powrót. Znamienne jest, że ewangeliści nie cytują reszty tego fragmentu. Ten sam rodzaj nagłego zwrotu między pierwszym a drugim przyjściem napotykamy także w Za 14,1-3.

9,11-17 odnoszą się do okresu Machabeuszów, a w. 13 zapowiada walkę Boga z greckimi wojskami (w 165 r. p.n.e.). W chwili pisania tego proroctwa Grecję uważano już za zagrożenie dla imperium perskiego (por 2 Mch 10, 29-31).

10,10: Egipt i Asyria reprezentują wszystkie państwa, w których przebywali rozproszeni Izraelici.

11,1-17 odnoszą się do wydarzeń związanych z pierwszym przyjściem Chrystusa, które doprowadziły do wygnania narodu w 70 r. n.e.

w. 10 opisuje upadek Izraela jako suwerennego państwa w 70 r. n.e. oraz zerwanie przymierza, wskutek czego Izrael znajdzie się na łasce okolicznych narodów.

w. 11 odnosi się do trzech przywódców, którzy zostali odrzuceni. Chodzi prawdopodobnie o Jonatana, Szymona i Elazara – trzech przywódców żydowskich podczas powstania przeciwko Rzymianom w 70 r. n.e. Proroctwa te zapowiadają zniszczenie państwa Izrael, a w bardziej odległej przyszłości nadejście Antychrysta (fałszywego Mesjasza – o których mowa w w. 16-17) oraz jego porażkę w starciu z powracającym prawdziwym Mesjaszem.

w. 15 przechodzi do panowania Antychrysta, pomijając przypadającą wcześniej erę Kościoła.

12,11 płacz w Haddad-Rimmon (tekst prawdopodobnie skażony: mowa tu pewnie o żałobie po Jozjaszu, synu Amona) to aluzja do śmierci Jozjasza w walce. Miał on zaledwie 39 lat; Jeremiasz napisał na jego cześć elegię, a oficjalnym dekretem ogłoszono doroczny dzień żałoby narodowej.

13,7 „Mąż, który jest Mi bliski” to jest stanowcze stwierdzenie boskości Chrystusa.

Rozdział 14 mówi o wydarzeniach, które miały miejsce w roku 70 r. n.e., gdy Rzymianie zdobyli Jerozolimę (w. 1-2), a bezpośrednio potem mowa jest o zdarzeniach dotyczących drugiego przyjścia Chrystusa (w. 3nn)

14,4 na skutek trzęsienia ziemi w Jerozolimie powstanie swoisty dział wodny, a stałe strumienie popłyną z niej na wschód i na zachód, nawadniając spragnioną ziemię. Wstrząsy prawdopodobnie otworzą obfite podziemne źródła, a nowe rzeki popłyną do Morza Martwego i Śródziemnego. Zgadza się to z proroctwem Ezechiela. Dolina Jordanu utworzy łożysko dużego śródlądowego morza, które sięgać będzie samych przedmieść Jerozolimy. Miasto wielkiego króla stanie się więc portem morskim, międzynarodowym centrum gospodarczym.

14,5 jest bardzo trudny do przetłumaczenia. Najlepszy przekład proponuje Biblia Jerozolimska: A dolina Hinnom zostanie wypełniona z Ge do Jasol; zostanie ona zablokowana, jak było w przypadku trzęsienia ziemi w dniach Ozjasza, króla Judy. Nie jest jasne, co będzie tego następstwem, ale być może mowa tu o moście, który pozwoliłby Mesjaszowi wejść prosto do Jerozolimy, bez konieczności schodzenia do doliny. Jeśli jest to poprawne tłumaczenie, werset ten nie mówi nic na temat ucieczki, która w chwili przybycia Mesjasza staje się nieaktualna.

14,20 Wszystko to, co wcześniej stosowane było do innych celów, w przyszłości używane będzie dla Pana. Rozróżnienie między czystym i nieczystym nie ma zastosowania, ponieważ cały naród będzie odrodzony. W będzie więcej przekupniów ani nieuczciwych praktyk handlowych.

 

3. MALACHIASZ:

możliwe, że jest to pseudonim (= mój posłaniec)

 

Niektórzy komentatorzy widzą tutaj aluzję do Ezdrasza. Księgę tę należy datować na czasy imperium perskiego (1,8), po odbudowie świątyni (1,10; 3,1.10). Ezdrasz przekazał ludowi Prawo, ale ten zdążył już od niego odstąpić. Opisana tu sytuacja ściśle odpowiada okolicznościom, z którymi miał się zmierzyć Nehemiasz w 433 r. p.n.e., gdy wrócił z Persji, aby objąć stanowisko namiestnika w Jerozolimie. Oczywiste jest, że reforma Nehemiasza jeszcze nie nastąpiła, ponieważ nadużycia, z którymi próbował walczyć Ezdrasz, są nadal odczuwalne. Należy do nich:

1. lekceważenie przez kapłanów świętości świątyni i jej obrzędów (Ne 13,1-9),

2. brak dyscypliny w składaniu ofiar i dziesięcin (Ne 13,10-13),

3. małżeństwa mieszane między ludem przymierza a narodami pogańskimi (Ne 13,23-28).

Prorok zasiada wśród ludu, aby wysłuchać jego zarzutów, a zarazem przekonać go o jego niewierności, nie tracąc prorockiego autorytetu. Ponieważ naród sprzeniewierzył się przymierzu, Bóg musi go ukarać; może jednak odstąpić od wymierzenia kary, jeśli lud zejdzie ze złej drogi. Ostatecznie prorok ogłasza nagłe nadejście boskiej kary, której jednak sprawiedliwi nie muszą się obawiać, ponieważ Bóg troszczy się o nich (3,16-17; 4,2-3). Księga kończy się wezwaniem do wierności prawu Mojżesza, oraz zapowiedzą powrotu Eliasza, który przyniesie ostatnie ostrzeżenie przed Dniem Pańskim.

 

Egzegeza

1,1: Wyrocznia (dosłownie: ciężar) oznacza „złą wiadomość, zapowiedź zagłady.”

1,11: najbardziej kontrowersyjny werset w tej księdze. Jeśli czasownik ma formę czasu teraźniejszego (co wobec braku czasownika hebrajskiego jest w tym kontekście najsensowniejsze), oznacza to, że poganie składali ofiary. Czy mamy tu zatem do czynienia z uznaniem ważności religii pogańskiej (Dz 10,35)? Niekoniecznie; prorok prawdopodobnie stwierdza, że poganie, a zwłaszcza Persowie – jakkolwiek nieporadnie – przynajmniej okazują Bogu szacunek, w przeciwieństwie do Izraelitów. Inni komentatorzy widzą tu odniesienie do pogan nawróconych na judaizm, którzy składali już duchowe ofiary. Ostatecznie fragment ten zapowiada czas, gdy poganie będą składać Bogu należyte ofiary przez Jezusa Chrystusa. Ignacy i inni ojcowie Kościoła w drugim wieku powoływali się na ten werset przy omawianiu ofiary mszalnej!

2,5-7: Daje wgląd w posługę kapłańską w Izraelu. Kapłani jako posłańcy Pana mają być źródłem wiedzy i nauki. Mają wzbudzać szacunek dla Pana i sprawić, że wielu odwróci się od swoich grzechów.

2,11 Wyraża stanowisko Boga na temat małżeństw mieszanych. Stanowią one zasadniczo wyraz nielojalności wobec przymierza, a zatem akt niewierności wobec Boga. Mają zostać rozwiązane (co nie jest tym samym, co rozwód – patrz 1 Kor 7,10-16).

2,15-16: Małżeństwo to umowa zawarta między dwiema stronami, której świadkiem jest Pan. Wierność umowie i obietnicy jest podstawą związku małżeńskiego, w którego zawarciu bierze udział Bóg.

3,2: Pan Bóg i Anioł przymierza odnoszą się do jednej i tej samej osoby. Ponieważ jej prekursorem był Jan Chrzciciel, tą boską osobą może być tylko Chrystus. Jest to wyraźne świadectwo Jego boskości.

3,16: Bóg czyni w Izraelu wyraźne rozróżnienie między tymi, którzy boją się Boga, a tymi, którzy wierzą w Niego tylko nominalnie (między prawymi i nieprawymi).

3,19: ogień jako symbol kary to powszechny motyw w Piśmie. Wzmianka o „słomie” oznacza, że zostanie ona zniszczona. Mt 13,40 wspomina o kąkolu (bezbożnych Żydach), który jest zebrany i spalony. Wspomina także o drzewach (lub gałęziach), które zostają ścięte i wrzucone w ogień (por. poselstwo Jana Chrzciciela i przypowieści o winorośli).

3,20: zapowiedź mesjańskiego świtu. „Słońce sprawiedliwości” jeden z przekładów angielskich (GNB) oddaje wyrażeniem „moja zbawcza moc”. „Wzejdzie ona wśród was jak słońce i przyniesie uzdrowienie jak jego promienie” (GNB). Słowo tłumaczone jako „promienie” może także oznaczać frędzle. Chorzy, którzy dotknęli skraju (lub frędzli) szalu modlitewnego Jezusa, zostali uzdrowieni.

3,23: Jan Chrzciciel (zgodnie z jego własnym wyznaniem) nie był Eliaszem, ale prorokiem podobnego ducha i mocy.

3,24: prawdopodobnie oznacza „aby przyprowadzić dzieci na powrót do wiary ich (pobożnych) przodków”. Proroctwo się spełniło: Eliasz przyszedł i przygotował lud, który został oszczędzony przez Boga, gdy kara spadła na ziemię w 70 r. n.e.

Jezus rzeczywiście przyszedł do swojej świątyni. Było tylko jednak tylko częściowe spełnienie proroctwa (por. Ap 11,1-13, gdzie mowa jest o ostatecznym spełnieniu).

 

III. PISMA

 

Literatura Mądrościowa

Określenie to obejmuje księgę Przysłów, niektóre Psalmy, księgę Koheleta, Pieśń nad Pieśniami i księgę Hioba. Czym jest mądrość? Krótka definicja brzmi następująco: „Mądrość to zdolność dokonywania w życiu pobożnych wyborów.” Starożytni mieli literaturę mądrościową, o ile jednak mądrość innych narodów skupiała się na dokonywaniu wyborów nakierowanych na stworzenie sobie możliwie najlepszego życia, o tyle biblijna mądrość podkreśla, że jedyne dobre wybory są pobożne.

 W starożytnym Izraelu niektórzy ludzie poświęcali swoje życie nie tylko zdobywaniu wiedzy, ale także nauczaniu innych tej sztuki. Nauczających mądrości nazywano po prostu „mędrcami”, (hebr. hakamim), a ich status w społeczeństwie izraelskim zbliżony był do rangi kapłana i proroka (Jr 18,18). Ta specjalna klasa mędrców ukształtowała się już na początku okresu monarchii w Izraelu (czyli około 1000 r. p.n.e.; por 1 Sm 14,2) i służyła nauką oraz radą tym, którzy się do niej zwracali. Niektórzy mędrcy otrzymali powołanie od Boga, aby pomóc w spisaniu fragmentów Starego Testamentu. Mędrzec pełnił rolę zastępczego rodzica dla osoby poszukującej mądrości. Przed wyjściem z Egiptu, Józef został mianowany przez Boga „ojcem” do faraona (Rdz 45,8), a później prorokini Debora nazwana jest „matką” w Izraelu (Sdz 5,7). Stąd często w księdze Przysłów nauczyciel zwraca się do swojego ucznia słowami „moje dziecko”. Rodzice posyłali swoje dzieci, by uczyli się właściwych postaw życiowych od mędrców, a ci traktowali swoich uczniów tak samo, jak własne dzieci.

Literatura mądrościowa skupia się na ludziach i ich postępowaniu, kładąc szczególny nacisk na umiejętność wcielanie w życie prawdy oraz nauki z własnych doświadczeń. Mędrcy (hebr. hakamim) to ci, którzy koncentrują się na prowadzenie prawego życia i pomagają w tym innym, formułując Boże zasady. Czasami ich mądrość dotyczy spraw technicznych, takich jak budownictwo (Przybytku – Wj 31,3) lub nawigacja (Ez 27,8-9). Mądrość Boża oznacza zdolność osiągania Jego celów (takich jak stworzenie) przy możliwie najmniejszych nakładach energii. Mądrość również poszukiwana przez ludzi odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji wpływających na dobrobyt innych. Przywódcy polityczni tacy jak Jozue (Pwt 34,9), Dawid (2 Sm 14,20) i Salomon (1 Krl 3, 9) opisani są jako ci, którzy otrzymali od Boga mądrość (praktyczną zdolność), aby ich panowanie było pomyślne i skuteczne.

Jednym ze sposobów doskonalenia swojej wiedzy oraz – na jej postawie – postępowania, jest dyskusja i argumentacja. Ten rodzaj mądrości można zdobyć po długiej dyskusji, zarówno w formie monologu przeznaczonego do lektury i rozważań (por. Kohelet), jak również dialogu między różnymi osobami wymieniającymi poglądy na temat prawdy i życia (por. Hiob). W księdze Przysłów przeważa tak zwana mądrość paremiczna, natomiast w księgach Koheleta i Hioba – spekulacyjna.

Styl pism mądrościowych opiera się na formach poetyckich, które uzupełniają rozmaite zabiegi stylistyczne, takie jak paralelizmy, akrostychy, aliteracja, ciągi liczbowe, a także niezliczone porównania, metafory i hiperbole, jak również przypowieści, alegorie i zagadki.

Literatura mądrościowa powszechna była tylko w Izraelu, ale w całym świecie starożytnym. Wyróżnikiem mądrość Izraela jest akcent na jej boskie pochodzenie. Nie jest ona celem samym w sobie, ale środkiem do tego, aby podobać się Bogu.

 

KOHELET

 

Księga ta opisuje, co się stanie, jeśli będziemy żyć tak, jak gdyby Bóg nie istniał: skutki są mało satysfakcjonujące. Jest to wyzwanie rzucone zwolennikom takiej filozofii w Izraelu, mające ich otrzeźwić: prezentuje logiczne wnioski płynące z ich stanowiska. Życie w nominalnej wierze przynosi jedynie frustrację; nie jest rozsądnym rozwiązaniem. Autor ujawnia swój punkt widzenia w dwóch ostatnich wersetach (12,13-14). Koniec mowy. Wszystkiego tego wysłuchawszy: Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek! Bóg bowiem każdą sprawę wezwie na sąd, wszystko, choć ukryte: czy dobre było, czy złe.

Autorem jest Salomon, który nazwany jest Koheletem lub przewodniczącym kahalu, czyli rady najwyższej, która w ustroju teokratycznym często rozpatrywała kwestie związane z mądrością. Autor podsumowuje te dyskusje w swojej księdze, a w istocie krytykuje skrajności panujące w izraelskiej szkoły mądrościowej. Życie nie zawsze toczy się tak, jak mogłoby to wynikać z księgi Przysłów; częstokroć jest bardziej skomplikowane. Istnieje wiele rzeczy, na które człowiek nie ma wpływu. Aby zilustrować ten temat, autor powtarza swoje argumenty w typowym semickim stylu, wykorzystując szczególnie pytania retoryczne i zbiory przysłów. Często sięga po pewne kluczowe hebrajskie słowa: „próżność” lub „daremność” (hevel; „marność nad marnościami” to przykład hebrajskiego superlatywu); „dać” (natan) oznacza, że Bóg daje dużo rzeczy, którymi możemy się cieszyć; „część” (heleq) wskazuje na częściowy lub ograniczony charakter Bożych darów; „zysk” (jitron) opisuje ludzie przedsięwzięcia (często próżne); „korzyść” (motar), jaki zysk odniesie człowiek?; „śmierć” (mawet) w najbardziej dramatyczny sposób konfrontuje ludzi z ich ograniczeniami i pozbawia ich fałszywego optymizmu; „znój” (amal) wskazuje na trud życia, który jednak równoważy „radość” (samach) z codziennych przyjemności. Kierując swoje przesłanie do społeczeństwa ogarniętego potrzebą odniesienia sukcesu, głodem osiągnięć, wytwarzania i kontroli, autor przestrzega przed daremnością takich przedsięwzięć. Radość nie tkwi w ludzkich zdobyczach, ale raczej w codziennych darach udzielanych przez Stwórcę.

Alternatywna interpretacja widzi w księdze Koheleta błyskotliwy, pomysłowy argument za tym, jak można by patrzeć na życie, gdyby Bóg nie interweniował w nie bezpośrednio i gdyby nie istniało życie po śmierci. Jeśli ktoś szuka recepty na życie w deistycznym świecie, bez nadziei życia wiecznego – świecie, w którym Bóg wprawdzie istnieje, ale pozwala ludziom żyć i umierać po swojemu – Kohelet oferuję taką właśnie receptę. Zgodnie z taką interpretacją, celem tej księgi jest ukazanie swego rodzaju „mądrości”, która mogłaby wyjść spod pióra Salomona po tym, gdy porzucił drogę wiary (1 Krl 11,1-13): wizja życia tak pełnego rozczarowań ma skłonić odbiorców do tego, by zapragnęli prawdziwego przymierza z żywym Bogiem.

 

PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI (= najpiękniejsza pieśń)

 

Księga ta również pokazuje, jak Bożym stworzeniem mogą cieszyć się ci, którzy Go znają. To, co Bóg stworzył (w tym przypadku: małżeństwo) jest dobre i stanowi część Jego planu. Jeśli jednak samo w sobie staje się celem, prowadzi do niespełnienia. Rabini upatrywali w małżeństwie obraz relacji Boga z Izraelem, a później chrześcijanie – obraz relacji Chrystusa i Kościoła. Należy pamiętać, że jest to ogólny obraz (analogia) tych relacji, a nie alegoria, gdzie liczy się każdy szczegół. Jest to poetycka paralela, a nie tekst wymagający odszyfrowania.

(Grecka) szkoła aleksandryjska miała tendencję do interpretowania tej księgi w kategoriach alegorycznych, wyciągając niekiedy bardzo daleko idące wnioski.

Nagłówki rozdziałów Biblii Króla Jakuba (z 1611 roku) stanowią również dobry przykład interpretacji alegorycznej. Skłonność ojców greckich do propagowania perspektywy alegorycznej doprowadziła m.in. do następujących absurdów:

Głos żółwia to zwiastowanie apostołów

Wyrażenia „Przyszedłem do swojego ogrodu” i „Jedzcie, przyjaciele” mają odnosić się do Wcielenia oraz Wieczerzy Pańskiej

Cyryl z Aleksandrii twierdził, że „woreczek mirry wśród piersi mych położony” (Pnp 1,13) to Chrystus ukryty między Starym a Nowym Testamentem.

Znamienne jest, że Biblia Tysiąclecia przedstawia wyłącznie tłumaczenie alegoryczne. Nic dziwnego, skoro seks jest drażliwym tematem, a małżeństwo uważane jest za gorsze powołanie.

 Pieśń nad Pieśniami to długi poemat liryczny o tematyce miłosnej, ballada o romansie, napisana w stylu starożytnej poezji Bliskiego Wschodu. Można nazwać ją lirykiem mądrościowym. Gatunek pieśni miłosnej miał długą historię, zwłaszcza w Izraelu (patrz Ez 33,32). Ale jak pieśń o miłości wpisuje się w kategorię mądrości i dlaczego tego rodzaju poezja znalazła się w Biblii? Odpowiedź jest całkiem prosta: Po pierwsze, dlatego, że księgę tę kojarzono z Salomonem (1,1; 3,6-11; 8,11-12), którego imię w Izraelu było synonimem mądrości. Jednakże na głębszym poziomie odnosi się ona do mądrości głoszonej w Przysłowiach, głosząc mądry wybór wierności małżeńskiej i seksualnej. Pieśni o miłości śpiewane były prawdopodobnie zwyczajowo na przyjęciach weselnych i miały ogromne znaczenie dla zainteresowanych. Mówią o pożądaniu, wierności, o odpieraniu pokusy zdrady, o wartości, radości i rozkoszy miłości, a także o zagrożeniach związanych z niewiernością.

Pieśń nad Pieśniami przedstawia wyidealizowany obraz relacji małżeńskiej. W pewnym sensie pozwala nam zajrzeć na powrót do ogrodu Eden, a zarazem przepowiada tysiąclecie, w którym ten idealny stan urzeczywistni się.

 

 

 

 

KSIĘGA HIOBA

 

Księga ta została napisana, by obalić tezę (głoszoną przez pocieszycieli Hioba), że wszystko, co spotyka człowieka – zarówno dobro, jak i zło – jest bezpośrednim wynikiem tego, czy podoba się on Bogu. Ważne zatem, aby pamiętać, że rady płynące od pocieszycieli Hioba są bardzo ograniczone, choć czytelnik przekonuje się o tym dopiero w ostatnim rozdziale, gdzie wszystko staje się jasne. To, co mówią, jest prawdą, ale tylko do pewnego stopnia. Hiob cierpi męki nie dlatego, że zgrzeszył, ale ponieważ Bóg poddaje go próbie, z której Hiob wychodzi zwycięsko. W rezultacie zostaje nagrodzony jeszcze większą zamożnością, niż ta, którą dysponował wcześniej; Bóg nie jest niczyim dłużnikiem.

Musimy pamiętać, że Pismo Święte uczy, że ten świat jest upadły, zepsuty przez grzech i zdominowany przez szatana, oraz że w życiu dzieje się wiele rzeczy, które nie podobają się Bogu. W szczególności cierpienie nie zawsze jest wynikiem grzechu (Rz 8,18-23). Nawet wierzący, choć otoczeni Bożą troską i opieką, nie są wolni od pewnej przypadkowości, która cechuje ten świat cierpiący z powodu oddzielenia od Boga. Jednak w przypadku Hioba, jak dowiadujemy się obserwując bieg wypadków, istnieje pewien cel, choć pozostaje on nieznany głównemu bohaterowi. W końcu Bóg objawia Hiobowi swoją moc i wykazuje, że nie jest on w stanie określić, jak powinien działać wszechświat. Hiob żałuje i przyznaje, że się zagalopował.

Księga Hioba zawiera także nawiązania do zmartwychwstania. Hiob otrzymuje zapewnienie, że podobnie jak drzewo kiełkuje ponownie, nawet gdy zostaje ścięte, podobnie człowiek powstanie z martwych (Hi 14,7.14). Pragnie spojrzeć na swego Wybawcę własnymi oczami nawet po tym, gdy jego ciało ulegnie rozkładowi (Hi 19,25-27).

Historycznie rzecz biorąc, księga Hioba jest jedną z najstarszych ksiąg biblijnych; datuje się prawdopodobnie na czasy Abrahama. Jobab, wymieniony w Rdz 10,29, to przypuszczalnie inna wersja imienia Hiob.

 

KSIĘGA PRZYSŁÓW

 

Księga ta przynosi wsparcie tzw. konserwatywnych wartości. Uczy, że co do zasady istnieją podstawowe postawy i wzorce zachowań, które pomagają człowiekowi osiągnąć odpowiedzialną dorosłość. Należy również zdawać sobie sprawę, że księga ta przekazuje ogólną zasadę, że Bóg w końcu (choć niekoniecznie natychmiast) naprawi krzywdy na tym świecie, upokorzy krnąbrnych i nagrodzi tych, którzy cierpieli niesłusznie.

Księga ta rysuje ostry kontrast między życiem w głupocie, a życiem w mądrości. Głupota charakteryzuje się: przemocą (1,10-19; 4,14-19), czynieniem nieostrożnych obietnic albo zastawów (6,1-5), lenistwem (6, 6-11), złośliwą nieuczciwością (6,12-15) i nieczystością seksualną (2,16-19; 5,3-20; 6,23-25; 7,4-27; 9,13-18; 23,26-28). Życie w mądrości charakteryzuje się natomiast: troską o ubogich (22,22.27), szacunkiem dla rządzących (23,1-3; 24,21-22), wychowywaniem dzieci w dyscyplinie (23,13-14), umiarem w spożywaniu alkoholu (23,19-21,29-35) oraz poszanowaniem rodziców (23,22-25). Nauka ta zakłada, że korzyści, błogosławieństwa i możliwości są prawdopodobne, jeśli człowiek postępuje zgodnie z wymogami mądrości, ale nigdzie nie gwarantuje automatycznego powodzenia. Ponadto samo powodzenie rozumiane jest z Bożej perspektywy, a nie zgodnie z definicją świata.

Księga Przysłów zawiera nie tylko przysłowia samego Salomona, ale również mędrców, którzy żyli przed nim. Osoby, które są wymienione w Biblii to Etan, Heman, Kalkol i Darda (1 Krl 5,11). Ci czterej mieszkali w Egipcie za czasów Józefa, który sam też zaliczany jest do mędrców (Rdz 41). Inni pochodzili z Arabii i Edomu (Ab 8), skąd wywodził się Hiob. W ten sposób Księga Przypowieści stanowi wybitną kolekcję starożytnej literatury mądrościowej.

Możliwe, że autorem pierwszej części księgi (1,7–9,18) jest Józef, namiestnik Egiptu (Rdz 41). Wsławił się szacunkiem dla rodziców oraz oporem wobec zasadzek niemoralnych kobiet. Ta część księgi zawiera wiele wzmianek na ten temat.

Autorem drugiej części jest Salomon (10,1–22,16). Reszta przysłów została zgromadzona przez niego lub dodana później.

Autorami trzeciej części (22,17–24,22) są prawdopodobnie mędrcy egipscy, ponieważ zbiór trzydziestu powiedzeń odpowiada egipskiemu dokumentowi zredagowanemu w czasach Józefa (tzw. Napomnienia Amenemopeta).

Czwarta część (24,23-24,34, autorstwa Salomona) skierowana jest przeciwko lenistwu.

Piąta część (25,01–29,27, autorstwa Salomona) opisuje mądre rządy króla. Ten zbiór nauk skompilowany został przez dworzan Ezechiasza.

Szósta część (rozdz. 30) to dzieło Agura, który najwyraźniej był agnostykiem.

Siódma część (rozdz. 31) jest dziełem Lemuela (pseudonim Salomona?), a opisuje idealną żonę, której nie udało się znaleźć Salomonowi (por. Koh 7,26-29).

Krótko mówiąc, księga Przysłów została skomponowana z myślą o władcach, aby mogli rządzić mądrze i ustrzec się błędów popełnionych przez Salomona. Zarówno w księdze Przysłów, jak i Koheleta, król zachęca nas, byśmy uczyli się na jego błędach.

Księga Przysłów, choć ma formę precyzyjnych zaleceń, wskazuje na ogólne zasady. Jeśli nie będziemy mieć tego w pamięci, możemy je niewłaściwie stosować. Niektóre przysłowia należy przełożyć na współczesne odpowiedniki, aby móc je należycie zrozumieć. Niestety, literatura tego rodzaju często bywa błędnie stosowana przez chrześcijan, a w szczególności:

1. Ignorowany jest kontekst. W ten sposób ogólny przekaz autora zostaje pominięty.

2. Źle rozumiane są konkretne terminy: na przykład, głupiec nie oznacza osoby pozbawionej sprytu, ale buntownika. Podobnie mądrość nie jest równoznaczna z gromadzeniem wiedzy, lecz raczej prowadzeniem życia miłego Bogu. Jest to teologia praktyczna. Strach to nie przerażenie, ale zdrowy szacunek Boga, który przekłada się na właściwe postępowanie.

3. Pomijana jest argumentacja autora. Dany fragment może mieć na przykład charakter ironiczny. Znaczna część wypowiedzi przyjaciół Hioba jest nieprawdą, o czym dowiadujemy się na końcu.

Wreszcie warto wspomnieć o Prz 8,22-31, ponieważ ten fragment prawdopodobnie należy tłumaczyć następująco:

22 Pan mnie posiadał, zanim rozpoczął dzieło stworzenia, zanim uczynił wszystko inne.

23 Byłam wyznaczona od najdawniejszych czasów, na początku, nim ziemia powstała.

24 Przed oceanem zostałam wezwana do działania, przed źródłami pełnymi wody.

25 zanim góry zostały założone, przed pagórkami zostałam uruchomiona;

26 Nim ziemię i pola uczynił, początek pyłu na ziemi.

27 Gdy niebo umacniał, z Nim byłam, gdy kreślił sklepienie nad bezmiarem wód,

28 Gdy w górze utwierdzał obłoki, gdy źródła wielkiej otchłani umacniał,

29 Gdy morzu stawiał granice, by wody z brzegów nie wyszły, gdy kreślił fundamenty pod ziemię.

30 Ja byłam przy Nim mistrzynią, rozkoszą Jego dzień po dniu, cały czas igrając przed Nim,

31 igrając na okręgu ziemi, znajdując radość przy synach ludzkich.

Boski komentarz na ten temat znajdujemy w Prologu Ewangelii Jana (1,1-3), gdzie Słowo jest nowotestamentowym odpowiednikiem starotestamentowej mądrości, które musi określić, w jaki sposób tłumaczymy w. 22. Na początku było Słowo (nie zostało ono stworzone, ani nie było emanacją Ojca – patrz Orygenes).

Czasownik w Prz 8,22 może oznaczać „kupić”, „utworzyć” (LXX, BT, BW) „posiadać”, „zdobywać” albo „mieć” (zob MT i BG), ale w świetle J 1,1-3 należy go rozumieć jako „posiadać” lub „mieć”. Nigdy nie istniał czas, w którym Bóg nie posiadał mądrości, ale nadszedł czas, gdy uruchomił ją, jeszcze przed aktem stworzenia.

 

KSIĘGA PSALMÓW

 

Psalmy to zbiór hymnów starożytnego Izraela, które śpiewano w świątyni z okazji:

1. uroczystości państwowych,

2. świąt ludowych,

3. indywidualnych nabożeństw (np. towarzyszących ofiarom dziękczynienia, ślubom, modlitwom, aktom wstawiennictwa).

Niektóre zostały skomponowane na chór, co wyjaśnia szczególną strukturę antyfoniczną.

Zaliczają się do poezji hebrajskiej, która, w przeciwieństwie do naszej, nie stosuje rymów, ale rozmaite paralelizmy (powtórzenia, kontrasty, syntezy, kulminacje).

Ponieważ nie zawierają one poleceń, nakazów ani narracji związanych z historią boską, główną funkcją Psalmów nie jest szerzenie doktryny ani moralnego postępowania. Jednak są one korzystne, jeśli służą zamierzonym przez Boga celom; Bóg natchnął ich autorów, byśmy za ich pomocą mogli znaleźć właściwy wyraz naszej wiary i rozmyślać nad Bożymi drogami.. Psalmy przynoszą zatem ogromną korzyść ludziom wierzącym, który szukają w Biblii wskazówek na temat wyrażania radości i smutku, przeżywania sukcesów i porażek, odczuwania nadziei i żalu.

Psalmy dzielą się na pięć części odpowiadających pięciu księgom Tory:

Księga 1, Ps 1-41 – Psalmy Dawida. Temat: Pascha

Księga 2, Ps 42-72 – Psalmy Dawida. Temat: Pięćdziesiątnica

Księga 3, Ps 73-89 – Temat: Zniszczenie Izraela

Księga 4, Ps 90-106 – Temat: ponowne zgromadzenie Izraela (Millenium)

Księga 5, Ps 107-150 – Temat: Wyzwolenie Izraela

 

Księgi te odzwierciedlają prawdopodobnie oddzielne zbiory psalmów, które początkowo krążyły osobno, ale z czasem zostały zebrane w jeden tom. To wyjaśniałoby, dlaczego niektóre psalmy powtarzają się. Nagłówki psalmów odzwierciedlają prawdopodobnie melodie, do których były śpiewane lub okoliczności kompozycji; adnotacje w tekście (np. sela) prawdopodobnie wskazują punkty, w których miała nastąpić zmiana tonacji lub zawierają wskazówki podobne do stosowanych we współczesnej notacji muzycznej (np. fortissimo).

Niektóre Psalmy mają formę akrostychu, co znaczy, że każda linia zaczyna się od innej litery alfabetu hebrajskiego. Są to psalmy 9-10, 25, 34, 37, 111, 112, 119, 145. W Ps 119 każda część zawiera synonim słowa prawo. Wszystkie cechy formalne służyły ułatwieniu zapamiętywania.

Psalmy można podzielić na określone rodzaje lub gatunki: hymny pochwalne, lementy narodowe, psalmy królewskie, lamenty indywidualne, psalmy osobistej wdzięczności, psalmy pielgrzymkowe, psalmy dziękczynienia narodowego, poematy mądrościowe, liturgie Tory, oraz gatunki mieszane.

W końcu, Psalmy niosą często ważną treść proroczą. Psalmista mógł niekiedy rozpocząć pieśń na dobrze znany temat, ale pod wpływem Ducha Bożego zdarzało się mu wypowiadać proroctwa o przyszłych wydarzeniach.

 

Mesjasz w Psalmach: liczne cytaty, które znajdujemy w NT, wskazują na to, że Psalmy były bardzo bogatym źródłem mesjańskich proroctw. Można je pogrupować następująco:

1) namaszczony król, który jest zarówno Mesjaszem, jak i Bogiem (co podkreśla List do Hebrajczyków; por. Ps 110 i 45), oraz

2) Sługa: Większość wzmianek o Jezusie w Psalmach należy do tej kategorii: jego reformatorski zapał (69:9a), złożenie samego siebie w ofierze (40,6-8), doświadczenie izolacji (69,8), doświadczenie zdrady, nienawiści i odrzucenia (41,9; 69,4; 35,19; 118,22), cierpienie z powodu zarzutów (69, 9), kpin (22,7; 69,21), nagości (22,18) oraz wbijania gwoździ (22,16). Ostatnie słowa Jezusa były cytatem z Psalmów (22,1; 31,5).

3) Chrystus jest również postrzegany jako modelowy człowiek (8,4), król będący zarazem arcykapłanem (110,4), kamień, który odrzucili budujący (118,22), kamień, o który ludzie potykają się i rozbijają (zob. Iz 8,13-15), oraz kamień, który ściera światowe mocarstwa na proch (Dn 2,34).

Większość psalmów to hymny świątynne śpiewane podczas nabożeństw. Wiele z nich jest stylizowanych. Są wśród nich lamenty, psalmy dziękczynne, hymny pochwalne, psalmy historii zbawienia, psalmy celebracji i afirmacji, psalmy mądrości (wychwalające zalety mądrości i roztropnego życia) oraz pieśni zaufania. Istnieje ponad 60 psalmów o charakterze lamentu: przykłady lamentu indywidualnego to Ps 3, 22, 31, 39, 42, 57, 71, 120, 139 i 142. Przykłady lamentu zbiorowego to Ps 12, 44, 80, 94, i 137. Przykłady psalmów dziękczynnych to Ps 65, 67, 75, 107, 124 i 136 (wspólne dziękczynienie) oraz 18, 30, 32, 34, 40, 66, 116, 118, 138 (indywidualne dziękczynienie). Przykłady hymnów pochwalnych: Bóg wielbiony jest jako władca wszechświata (8, 19, 104 i 148), jako opiekun i dobroczyńca Izraela (66, 100, 111, 114 i 149), jako Pan historii (33, 103, 113, 117, 145-7). Przykłady historii zbawienia: Psalmy 78, 105, 106, 135, 136.

Psalmy celebracyjne i i afirmacyjne dzielą się na kilka kategorii: narodowa liturgia odnowienia przymierza (50, 81), Dawidowe psalmy przymierzowe (89, 132), psalmy królewskie (2, 18, 20, 21, 45, 72, 101, 110 i 144). Królowie byli uważani za Bożych pośredników zapewniających stabilność i ochronę. Następnie mamy psalmy intronizacyjne (24, 29, 47, 93, 95-99), wykonywane podczas dorocznych uroczystości upamiętniających intronizację. Kolejna grupa to pieśni Syjonu lub pieśni Jerozolimy (46, 48, 76, 84, 87 i 122). Jerozolima jako siedziba świątyni oraz królewskiej dynastii Dawida cieszyła się szczególną uwagą, prawdopodobnie ze względu na jej rolę podczas nadchodzącego millennium. W końcu mamy również psalmy mądrości (36, 37, 49, 73, 112, 127, 128 i 133) oraz psalmy zaufania (11, 16, 23, 27, 62, 63, 91, 121, 125 i 131), które zachęcają nas do ufności Bogu w trudnych czasach.

 

KSIĘGA ESTERY

 

Pod zakończeniu okresu wygnania, zaledwie około 50 tysięcy Żydów powróciło do Izraela. Inni zostali w Babilonie z powodów gospodarczych. Jeszcze inni wywędrowali dalej na wschód do Suzy w Persji. Księga Estery opowiada o losach tej kolonii żydowskiej w latach 483–473: o tym, jak Bóg wybawił Żydów od spisku na ich życie. W tym okresie cesarzem był Aswerus (Kserkses).

Księga rozpoczyna się opisem wielkiej uczty, którą cesarz wydał w Suzie. Dziś wiemy, że bankiet ten oraz towarzyszące mu uroczystości związane były ze zbliżającą się kampanią zbrojną przeciwko Grecji. Jednakże w roku 480 p.n.e. flota Kserksesa I została rozbita przez Greków, a wkrótce potem jego armia również została pokonana. Władca wrócił do Persji przygnębiony. Właśnie wtedy próbował znaleźć pociechę w przyjemnościach pałacowych i zajął się poszukiwaniem kandydatki na królową wśród wszystkich pięknych dziewcząt swego imperium.

Wybrał Esterę i ożenił się z nią. Estera była Żydówką, która potrafiła wpłynąć na męża, dzięki czemu zdołała ocalić swój naród przed zagładą. W ten sposób Bóg cudownie ocalił swój lud i pobił wroga jego własną bronią, tzn. doprowadził do stracenia spiskowców. Żydzi do dziś wspominają to niezwykłe ocalenie w święto Purim. Księga ta niesie zatem ostrzeżenie dla antysemitów: Zostaw w spokoju mój lud, bo inaczej krzywda, którą chciałeś im wyrządzić, spadnie na ciebie (Es 9,1).

 

KSIĘGI EZDRASZA I NEHEMIASZA

 

Księga Ezdrasza zaczyna się po niewoli babilońskiej. Babilon został właśnie podbity przez Persów, poznajemy zatem króla perskiego, Cyrusa, który pozwolił Żydom powrócić do ojczyzny. Księga opisuje losy dwóch grup, które wróciły do Jerozolimy: pierwsza w 538 r. p.n.e. pod przewodnictwem Zorobabela, a druga, prowadzona przez Ezdrasza, w 457 r.

Rozdziały 1-6 opisują powrót około 6-7 tysięcy Żydów prowadzonych przez Zorobabela.

Rozdziały 7-10 opisują powrót dalszych 6-7 tysięcy, osiemdziesiąt jeden lat później, pod przewodnictwem kapłana Ezdrasza. Pierwszy powrót miał miejsce za panowania Cyrusa (538-530), a drugi za rządów Artakserksesa (464-423).

Wydarzenia opisane w księdze Estery plasują się między 6. a 7. rozdziałem księgi Ezdrasza.

Pierwsza grupa prowadzona przez Zorobabela rozpoczęła odbudowę, kładąc podwaliny nowej świątyni w Jerozolimie (3,7-13), jednak sprzeciw ze strony miejscowych osadników spowodował wstrzymanie prac w latach 534–520. Prorocy Aggeusz i Zachariasz zdołali nakłonić lud do wznowienia prac, co doprowadziło do ukończenia odbudowy świątyni w 515 r. (rozdziały 5-6).

Szesnaście lat po pierwszym święcie Purim Ezdrasz zorganizował drugą wyprawę do Jerozolimy. Kilka lat później Kserkses I zmarł, a w 465 r. p.n.e. na tron wstąpił Artakserkses I Długoręki. Na ten sam okres przypada śmierć Buddy i Konfucjusza.

W 445 r. Artakserkses I wydał edykt zezwalający na odbudowę murów Jerozolimy i przywrócenie Izraelowi państwowości. Nehemiasz został mianowany przez cesarza (trzecim) gubernatorem Judy i wysłany do Jerozolimy, aby nadzorować wdrożenie edyktu. Przeszkody zostały pokonane, a mury odbudowano w ciągu zaledwie 52 dni. Po około 150 latach od zniszczenia miasta przez Babilończyków, Jerozolima stała się na powrót miastem warownym. Kilka lat później Nehemiasz udał się do Jerozolimy z drugą misją, aby wesprzeć Ezdrasza. Uchwalono ustawy mające zapewnić kontynuację kultu świątynnego, a Ezdrasz przywrócił należyte miejsce Prawu Mojżeszowemu, którego ścisłe przestrzeganie stało się obowiązkiem każdego Żyda.

Księga ta podkreśla, że to Bóg posługując się pogańskimi narodami doprowadził do powrotu swojego ludu z wygnania. Pomimo wielorakich przeszkód, świątynia została odbudowana, a wspólnota Izraela przywrócona. Jednak lud nie przestał być krnąbrny, a autor oczekuje chwili, gdy Izrael odrodzi się na odnowionej ziemi pod panowaniem Mesjasza.

 

KSIĘGI KRONIK

 

Jeśli weźmiemy pod uwagę łącznie 1 i 2 Krn (które pierwotnie stanowiły jedną księgę), obejmują one ten sam okres historii Żydów, co 2 Sm i 2 Krl. Księgi Kronik napisane zostały dla zachęty i ku zbudowaniu powracających wygnańców, którzy zaczęli zastanawiać się, jaką przyszłość przewiduje dla nich Boży plan.

Spośród wszystkich ksiąg ST, Kroniki przedstawiają najbardziej selektywną wersję historii, a ich autor wyciąga duchowe i moralne lekcje z historii Izraela. Księgi te koncentrują się w szczególności na panowaniu dwóch królów: Dawida i Salomona. Opisane wydarzenia zawierają lekcje odnośnie tego, jak postępować i czego się wystrzegać (Dawid, Salomon, Jozjasz i Ezechiasz stanowią wzór do naśladowania dla Judy w okresie powygnaniowym, ponieważ władcy ci strzegli kultu świątyni ludu Bożego). Na szczególną uwagę zasługują punkty zwrotne w historii Izraela. Kronikarz dzieli historię Izraela na dwie epoki: erę dawnego przymierza mojżeszowego oraz erę nowego, królewskiego przymierza, w którym ważną rolę pełnią monarchia i świątynia. Świątynia była nie tylko ośrodkiem kultu, ale miejscem, w którym zanoszono modlitwy (zwłaszcza pokutne) i uzyskiwano odpowiedzi. Samo położenie świątyni upamiętało odpuszczenie grzechu Dawida polegającego na zarządzeniu spisu ludności. Jego romans z Batszebą nie jest tu wspomniany, ponieważ nie miał nic wspólnego ze świątynią. W 2 Krn 30 czytamy o zgromadzeniu ludu z północy i południa, by wspólnie czcić Boga w świątyni, co wskazuje na ostateczną integrację i pojednanie obu dawnych królestw. Kronikarz wielokrotnie podkreśla, że znaczna liczba uchodźców z północy schroniła się na południu. Jego ostatnie słowo nie dotyczy Tory (której przepisy tak często łamano), ale przebaczenia i miłosierdzia ucieleśnionych w świątyni.

2 Krn 36,14-21 podaje dwa powody, dla których naród poszedł do niewoli babilońskiej. Po pierwsze, dlatego, że odwrócił się od Boga wielbiąc bożków i ignorując Jego proroków; po drugie, ponieważ nie przestrzegał prawa, które wymagało, aby ziemia leżała odłogiem co siedem lat. Zaniedbywano ten obowiązek przez 490 lat, a zatem ziemia zasłużyła sobie na siedemdziesiąt lat odpoczynku, co ściśle odpowiada długości niewoli babilońskiej.

Kroniki przedstawiają perspektywę eschatologiczną, której brakuje w księgach Samuela i Królewskich.

Kronikarz (prawdopodobnie Ezdrasz) wybiera te historyczne wydarzenia i słowa z okresu panowania Dawida i Salomona, które mogą naświetlić przewidywane eschatologiczne spełnienie obietnicy przez nowego Dawida (Mesjasza). Jego przyszłe panowanie będzie kulminacją dawnej obietnicy, a oczekiwanie tego wydarzenia ma na nowo rozpalać nadzieję wśród ludu ogarniętego przygnębieniem w okresie powygnaniowym.

Kronikarz miał wizję ponownego zjednoczenia Izraela ze stolicą w Jerozolimie, przywodzącego na myśl chwalebne dni Dawida i Salomona, choć jeszcze wspanialsze, bo pod panowaniem Mesjasza. Umieszczenie przez Ezdrasza ksiąg Kronik na końcu hebrajskiego kanonu stanowi świadectwo oczekiwania nowego tysiąclecia, w którym kult świątynny oraz monarchia zostaną odnowione za rządów Mesjasza. Inną perspektywę przyjmuje Kościół: zmiana układu ksiąg i umieszczenie księgi Malachiasza na końcu Starego Testamentu daje wyraz oczekiwaniu na pierwsze przyjście Mesjasza.

Analiza 1 Krn

Wszystko skupia się wokół Dawida. Rozdziały 1-9 zawierają najbardziej obszerny materiał genealogiczny w Starym Testamencie. Jednak genealogie te często są selektywne lub stylizowane. Podkreślają znaczenie linii Dawida (z którego pochodził Mesjasz) oraz plemienia Lewiego (z którego pochodzili kapłani).

Rozdziały 10-29 opisują panowanie króla Dawida:

Wstąpienie na tron po śmierci Saula (10-12).

Panowanie Dawida (13-29), w tym sprowadzenie arki przymierza do Jerozolimy (15-16), zawarte z nim przez Boga przymierze (17), grzech polegający na zarządzeniu spisu ludności, wskutek czego zmarło siedemdziesiąt tysięcy osób (21), przygotowania do budowy świątyni przez Salomona (22).

Śmierć Dawida i objęcie tronu przez Salomona (29, 22-30).

 

Analiza 2 Krn

Rozdziały 1-9 opisują chwalebne panowanie króla Salomona:

Modlitwę o mądrość w chwili wstąpienia na tron (1).

Świątynię (2-7).

Jego rządy (8-9).

Rozdziały 10-36,21 koncentrują się na królach judzkich od podziału królestwa wskutek wojny domowej po śmierci Salomona, aż do czasu deportacji do Babilonu. Choć historia tego okresu to zapis pogłębiającego się kryzysu wskutek nieposłuszeństwa prawu mojżeszowemu, większość materiału skupia się na losach ośmiu pobożnych władców, którzy próbowali odnowić życie duchowe ludu. Królowie, którzy próbowali doprowadzić Judę z powrotem do Boga to m.in.:

Asa (14-15).

Jozafat (17-20).

Joasz (23,16-24,16).

Ezechiasz (29-32).

Jozjasz (34-35).

Pomimo ich wysiłków, reformy nigdy nie trwały dłużej niż jedno pokolenie, po czym naród znów odwracał się od Boga. 2 Krn 36,22-23 przytacza dekret Cyrusa, króla perskiego, na mocy którego Żydzi mogli powrócić do Palestyny pod zakończeniu niewoli. Nawiązuje to bezpośrednio do księgi Ezdrasza, która opowiada o tym powrocie.

PROBLEM WIELKICH LICZB W STARYM TESTAMENCIE

 

Sporo liczb w ST, które odnoszą się do spisów, liczebności wojsk oraz poległych, brzmi dość nieprawdopodobnie, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę fakt, że duża asyryjska armia rzadko obejmowała więcej niż 120 tysięcy żołnierzy, a łączna liczebność sił koalicyjnych walczących z Asyryjczykami w bitwie pod Karkar sięgała co najwyżej 70 tysięcy. Asyryjski generał oceniał liczbę poległych nieprzyjaciół na 14 tysięcy (zob. Les Assyriens, Maurice Vieyra, Editions du Seuil, Paris 1961). Proponowano tę kwestię rozwikłać na wiele sposobów, lecz trzeba przyznać, że wszystkie opierają się na spekulacjach.

1. Czy istniał styl epicki automatycznie dający autorowi przyzwolenie na dziesięciokrotne wyolbrzymienie liczb w spisie lub relacji z bitwy? Była to powszechna konwencja w Egipcie. Przyjęcie takiej hipotezy pozwala nam rozwikłać tajemnicę Atlantydy Platona. Platon uzyskał od egipskich kapłanów to, co jak dziś wiemy, było szczegółową relacją z losów kultury minojskiej i jej nagłego końca. Ponieważ jednak wszystkie liczby były mnożone przez dziesięć, uzyskana powierzchnia okazała się zbyt wielka, by móc leżeć w rejonie Morza Śródziemnego, więc Platon umieścił ją na Atlantyku, podając datę sięgającą odległej starożytności, tysiące lat za wcześnie.

Możliwe, że autorzy biblijny cytowali dokumenty źródłowe spisane stylem epickim, ale nie wprowadzali poprawek do liczb, ponieważ ich czytelnicy doskonale orientowali się w obowiązujących konwencjach.

Dane spisu wymienionego w 2 Sm 24 (800 tys. w Izraelu i 500 tys. w Judzie) oraz w 1 Krn 21,1 (1,1 mln w Izraelu i 470 tys. w Judzie) również wydają się przeczyć sobie nawzajem. Można to jednak wyjaśnić. W przypadku liczb wymienionych w 1 Krn należy wziąć pod uwagę następujące czynniki:

a) Liczba 1,1 mln dotyczy całego Izraela, nie tylko królestwa północnego.

b) Liczba ta nie obejmuje 200 tys. osób z plemion Beniamina i Lewiego, których, jak czytamy, nie objęto spisem. W ten sposób ogółem otrzymujemy 1,3 mln. Z kolei 500 tys. podane w 2 Sm 21 jako liczba mieszkańców Judy obejmuje 470 tys. oraz 30 tys. z plemienia Beniamina, co po dodaniu do 800 tys. Izraelitów w królestwie północnym również daje 1,3 mln.

Tak czy inaczej, liczby te są bardzo duże jak na tak niewielki kraj i można się zastanawiać, czy nie należałoby ich podzielić przez dziesięć (patrz niżej).

Wj 12,27 podaje, że Izraelici przeprawili się pieszo z miejscowości Ramzes do Sukkot. Ich liczba wynosiła 600 tys. mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci. Wypływa z tego wniosek, że razem stanowić mogli liczbę ponad 2 mln ludzi (mężczyzn, kobiet i dzieci). Jednakże poprawną jest prawdopodobnie liczba 60 tys. mężczyzn, co dawałoby łączną populację ok. 200 tys. 

Jeśli supermocarstwo asyryjskie normalnie było w stanie zgromadzić armię liczącą 120 tys. wojowników, wydaje się zgoła niemożliwym, aby Izrael wystawić armię liczącą 600 tys. 

Według niektórych archeologów cała populacja Egiptu w czasach Exodusu liczyła ok. 4 mln. Relacja Wyjścia z niewoli egipskiej z pewnością nie daje podstaw, aby sądzić, że połowa populacji Egiptu opuściła jego granice!

2) Czy słowo zazwyczaj tłumaczone jako tysiąc (elef) mogło w istocie oznaczać oddział wojska o różnej liczebności (aluf)? Czy to samo słowo w niektórych kontekstach można było tłumaczyć jako „dowódca lub wódz plemienny”?

Np. W 1 Krn 12,23-40 łączna liczba gości uczestniczących w uczcie koronacyjnej Dawida wynosi aż 340.800. Większość z tych wyrażeń odnosi się jednak do wojskowych szarż, a nie liczby żołnierzy (np. tysiąc = dowódca oddziału złożonego z tysiąca żołnierzy). W takim przypadku łączna liczba gości to około dwa tysiące „sławnych mężów”, co brzmi zupełnie prawdopodobnie.

Np. w Iz 37,36 (tekst paralelny wobec 2 Krl 19,35) 185 tys. zabitych brzmi jak ogromna liczba, jeśli jednak słowo tłumaczone jako „tysiąc” oznacza dowódcę, wówczas mowa jest o tym, że zabito sztab oficerski w liczbie 185 (wszyscy dowódcy obozowali razem), pozbawiając w ten sposób armię dowództwa. Alternatywnie faktyczna liczba zabitych mogła wynosić 18,5 tys. Zamiast 10 tys. Edomitów zrzuconych ze skały może chodzić o dziesięciu przywódców plemiennych (2 Krn 25,11; Ps 141,6: „Popadli w moc Skały ich sędziowie i usłyszeli, jak łagodne były moje słowa”). Zarazem jednak liczba 10 tys. pojawia się zdumiewająco często, co może prowadzić do wniosku, że używano jej po prostu w odniesieniu do różnych liczebnie oddziałów wojska. Również relacja o murach miejskich, które zawaliły się zabijając 27 tys. żołnierzy może w istocie dotyczyć 27 dowódców lub 2,7 tys. żołnierzy, choć i wówczas byłaby to ogromna liczba – mamy tu więc prawdopodobnie do czynienia z błędem kopisty albo z nieznaną nam konwencją prezentowania historii militarnej (1 Krl 20,30). Autorzy biblijni mają zwyczaj wybierania niezbędnego minimum informacji z wielu źródeł, ponieważ ich celem jest spisanie historii z boskiego punktu widzenia. Np. Joz 8,3 należałoby tłumaczyć następująco: „Wybrał Jozue trzy tysiące i wysłał (pięciuset z nich) nocą”, zaś 8,12: „Jozue wziął (wcześniej) pięciuset ludzi i umieścił ich jako zasadzkę między Betel a Aj” – w języku hebrajskim nie ma czasu zaprzeszłego, więc poprawny czas gramatyczny należy wnioskować na podstawie kontekstu.

Liczby w 2 Krn wydają się bardzo wyolbrzymione, jeśli jednak podzielimy je przez dziesięć, wszystko zaczyna brzmieć znacznie bardziej prawdopodobnie. Na przykład Achaz z Judy zostaje pokonany i traci 120 tys. spośród swych najlepszych ludzi. Mogło to oznaczać 120 dowódców lub 12 tys. żołnierzy (2 Krn 28,5-6).

Mówiąc wprost, nie znamy odpowiedzi na te pytania. Jest to zasadniczo problem językowy, a nie próba pogodzenia ze sobą pozornych rozbieżności w Piśmie Świętym. Nie wpływa to oczywiście na bezbłędność Pisma Świętego, lecz wykazuje poziom naszej lingwistycznej niewiedzy oraz nieznajomości konwencji literackich obowiązujących przy spisywaniu wojskowej historii w starożytnym Izraelu.

 

OKRES MIĘDZYTESTAMENTALNY

 

Stary Testament kończy się w okresie, gdy imperium perskie trzyma w żelaznym uścisku Azję Zachodnią. Ostatnim król perski wymieniony w ST to Dariusz II (423-404), o którym wspomina księga Nehemiasza. Jest to okres działalności Platona w Grecji, a niedługo po nim, Arystotelesa. Otwierając natomiast Nowy Testament, przenosimy się do świata opanowanego przez imperium rzymskie. Co działo wydarzyło między jednym a drugim Testamentem? Okres ten zdominowany jest przez greckie imperium Aleksandra Wielkiego i jego następców, a nawiązują do niego proroctwa Daniela oraz kilka innych ksiąg ST. Ze względu na ograniczenia musimy ograniczyć się do zbadania aspektów tego okresu, które są przedmiotem zainteresowania autorów biblijnych. Oznacza to, że skupimy się na tym:

1. W jaki sposób Bóg cudownie zachował swój lud.

2. Jak Żydzi skutecznie stawiali opór kompromisom oraz wchłonięciu przez grecką kulturę tego okresu, oraz

3. W jaki sposób wydarzenia tego okresu pozwalają lepiej zrozumieć świat, w którym urodził się Jezus z Nazaretu.

Pod koniec okresu perskiego rządy w Judzie sprawowali arcykapłani, którzy ponosili odpowiedzialność przed władzami perskimi. Niestety, władza polityczna często ich korumpowała. Samarytanie, którzy przetrwali rozpad dawnego królestwa północnego (Izraela), wznieśli własne miejsce kultu mające konkurować ze świątynią w Jerozolimie. W V wieku p.n.e. istniała kolonia żydowska na wyspie Elefantynie, niedaleko pierwszej katarakty Nilu, na obszarze dzisiejszego Asuanu. Z korespondencji z Judeą i Samarią wynika, że Żydzi z Elefantyny skłaniali się ku synkretyzmowi. Byli to potomkowie Żydów, którzy uciekli do Egiptu (zabierając ze sobą proroka Jeremiasza), by uciec przed gniewem Babilończyków po zamachu na gubernatora Godoliasza.

W 333 r. p.n.e. Aleksander Wielki pokonał armię perską w Azji Mniejszej i kontynuował swój marsz przez Syrię i Palestynę. Legenda mówi, że zbliżając się do Jerozolimy spotkał się ze żydowskim arcykapłanem, który przekazał mu proroctwo Daniela o zwycięstwie greckiej armii (Dn. 8). Pewne jest natomiast, że Aleksander potraktował Żydów łagodnie. Pozwolił im przestrzegać ich praw i przyznał zwolnienie z opodatkowania podczas lat szabatnich. Gdy w Egipcie w 331 r. zbudowano Aleksandrię (jedno z wielu miast w jego imperium, które nazwał swoim imieniem), zaprosił Żydów do osiedlania się w niej i udzielił im takich samych przywilejów, jak swoim greckim poddanym. Po śmierci Aleksandra w 323 r., Juda trafiła pod rządy jednego z jego dowódców, Antygona. Został on jednak odsunięty od władzy, gdy inny dowódca, Ptolemeusz I, ogłosił się władcą Egiptu i pomaszerował na północ, by podporządkować sobie Judę. Był on również łaskawy dla Żydów, podobnie jak jego następca, Ptolomeusz II, za którego rządów hebrajska Tora została przetłumaczona na język grecki w Aleksandrii. Nazwano ją Septuagintą („siedemdziesiąt”), bo przekładu dokonało siedemdziesięciu tłumaczy. Tłumaczenie to stało się „Biblią” żydowskiej diaspory, a ponieważ znało je wielu nie-Żydów, byli oni otwarci na ewangelię chrześcijańską, która nadeszła około trzystu lat później.

Po okresie około stu lat, inny dowódca, Antioch III (którego imieniem została nazwana Antiochia), który rządził syryjską częścią dawnego imperium Aleksandra, przejął kontrolę nad Palestyną w 198 r. p.n.e. Z początku był łaskawy dla Żydów, ale jego następca, Antioch IV Epifanes, zakazał im praktykowania ich religii i starał się narzucić im grecką religię i cywilizację. Kierowały nim motywy polityczne, ponieważ chciał narzucić Izraelowi odpowiednią ideologię, mając nadzieję uczynić z niego państwo buforowe między sobą (tj. Syrią) a Rzymem, który przejął kontrolę nad Egiptem. Był to swoista „rewolucja kulturalna”.

Następnie armia Antiocha Epifanesa pomaszerowała do Jerozolimy, splądrowała świątynię i zabiła wielu Żydów. Swobody obywatelskie i religijne zostały zawieszone, codzienne ofiary w świątyni zakazane, a na miejscu dawnego ołtarza całopalenia wzniesiono ołtarz poświęcony pogańskiemu bogu Jowiszowi. Spalono zwoje Pisma, a Żydzi zostali zmuszeni do jedzenia wieprzowiny, co było sprzeczne z przepisami prawa. Złożono w ofierze maciorę, by obrazić Żydów. Wszelkie przejawy religii żydowskiej zostały stłumione. Spowodowało to powstanie ruchu oporu oraz rozpoczęcie walk partyzanckich, dowodzonych przez trzech braci Machabeuszy pod wodzą Judy. Słowo Makabe znaczy „młot”. Syryjczycy wysłali kolejne oddziały wojska, lecz wszystkie zostały pokonane przez żydowskich partyzantów. Juda odzyskał pełną kontrolę nad Izraelem w 164 r. p.n.e. i na nowo poświęcił Bogu świątynię. Pamiątkę tego wydarzenia Żydzi obchodzą do dziś jako Chanuka (Święto Świateł). Jakiś czas później Juda zginął w walce, lecz wcześniej zdołał zawrzeć ważny sojusz z Rzymianami. Oznaczało to, że od tej pory Rzymianie mieli pretekst do interwencji.

Właśnie w tym okresie ukształtowały się frakcje, które miały odegrać bardzo ważną rolę w Izraelu w czasach Jezusa. Faryzeusze byli skrajnie religijną grupą Żydów, którzy nie chcieli pójść na kompromis z Grekami i poddać się ich „rewolucji kulturalnej”. Popierali powstanie Machabeuszy, ale sami nie brali w nim udziału. Po drugiej stronie plasowali się Saduceusze: dawni arystokraci, którzy kolaborowali z okupantem. Arcykapłan Menelaos (prototyp antychrysta) czynnie propagował politykę Antiocha Epifanesa. Prawdziwymi spadkobiercami Machabeuszy byli zeloci (fanatycy): rewolucjoniści gotowi uciekać się do przemocy i terroru. Do tej grupy należał Barabasz, a także jeden z uczniów Jezusa, Szymon.

Po śmierci Judy Machabeusza (Młota), zastąpił go jego brat Jonatan. Z początku wydawał się interesować wyłącznie polityką, ale kiedy mianował się arcykapłanem oraz władcą, wielu pobożnych Żydów w proteście wycofało się z życia publicznego tworząc hermetyczne wspólnoty (podobne do esseńczyków w Qumran); możliwe, że Jan Chrzciciel przez pewien czas należał do jednej z nich. Po śmierci Jonatana na tron wstąpił jego brat Szymon, który jednak wkrótce zginął w zamachu. Następnie do władzy doszedł jego syn Hirkan, założyciel dynastii Hasmoneuszy (od Haszmon – jednego z imion Judy Machabeusza). Gdy Syryjczycy zostali ostatecznie pokonani przez Partów, dało to Żydom możliwość ekspansji.

Pod rządami Hirkana królestwo żydowskie osiągnęło rozkwit nieznany od czasów Salomona. Król narzucił religię żydowską Edomitom (w tym ojcu Heroda, Antypaterowi) oraz Galilejczykom. Rządził w latach 134–104 p.n.e. Z braku miejsca, opisując kolejny okres musimy ograniczyć się do najważniejszych faktów. Jakiś czas później wybuchła wojna domowa między rywalizującymi ze sobą pretendentami do tronu żydowskiego. Rzym, popierający jednego z kandydatów, postanowił zainterweniować, by położyć kres wojnie, a Antypater (ojciec Heroda) otrzymał bardzo ważne stanowisko. W kolejnym okresie niepokojów, gdy Izrael zmagał się z najazdem Partów, Herod zdołał zaskarbić sobie zaufanie Rzymu. W ten sposób w końcu został królem.

O powstaniu Machabeuszy wspomina List do Hebrajczyków mówiąc o bohaterach wiary, którzy nie chcieli poddać się „rewolucji kulturalnej” pod rządami Antiocha Epifanesa mimo tortur i złego traktowania. „Stali się bohaterami w wojnie i do ucieczki zmusili nieprzyjacielskie szyki. Dzięki dokonanym przez nich wskrzeszeniom niewiasty otrzymały swoich zmarłych. Jedni ponieśli katusze, nie przyjąwszy uwolnienia, aby otrzymać lepsze zmartwychwstanie. Inni zaś doznali zelżywości i biczowania, a nadto kajdan i więzienia. Kamienowano ich, przerzynano piłą, przebijano mieczem; tułali się w skórach owczych, kozich, w nędzy, w utrapieniu, w ucisku – świat nie był ich wart – i błąkali się po pustyniach i górach, po jaskiniach i rozpadlinach ziemi. A ci wszyscy, choć ze względu na swą wiarę stali się godni pochwały, nie otrzymali przyrzeczonej obietnicy, gdyż Bóg, który nam lepszy los zgotował, nie chciał, aby oni doszli do doskonałości bez nas” (Hbr 11:34-40).

Czas prześladowań w okresie Machabeuszy jest interpretowany jako zapowiedź przyszłych prześladowań, które zainicjuje ktoś w rodzaju Antiocha Epifanesa, kto będzie próbował narzucić Żydom obcą religię, korzystając z poparcia zdradliwego arcykapłana (Antychrysta) w Izraelu.

Metody datowania stosowane przez archeologów biblijnych

Znaleziska archeologiczne, w tym ceramika i inne starożytne przedmioty, mogą wskazać jedynie przybliżone daty.

Podobnie margines błędu przy datowaniu materiałów organicznych metodą izotopu węgla, znaną jako radiochronometria, wynosi około 10%. Nie można jej skutecznie stosować do czasu przekraczającego okres połowicznego rozpadu węgla 14C, który wynosi 5700 lat.

Inne metoda to termoluminescencja pozwalająca określać wiek przedmiotów, które zostały poddane wysokiej temperaturze. Po podgrzaniu w laboratorium materiały te emitują światło, które zmienia intensywność w zależności od ilości substancji radioaktywnych, na działanie których zostały wystawione od czasu poprzedniego ogrzania. Metoda ta jest powszechnie stosowana do datowania ceramiki i odłamków krzemienia.

Najdokładniejsze metody obejmują analizę dat podanych w dokumentach sporządzonych przez Asyryjczyków, którzy prowadzili bardzo dokładne rejestry.

 

 

NOWY TESTAMENT

 

Okres Nowego Testamentu to w zasadzie początek wypełniania się Starego Testamentu. Zawarta w nim nauka opiera się na tezie, że Mesjasz przyszedł do nas i umarł, aby zbawić nas od skutków naszych grzechów, a obiecany Duch Święty został dany, umożliwiając w ten sposób życie na wyższym poziomie (Etyka, część 2). Powiązania pomiędzy ST i NT tworzą Jan Chrzciciel, jego ojciec Zachariasz, Dziewica Maryja, starzec Symeon i prorokini Anna. Wszyscy oni, podobnie jak autorzy Nowego Testamentu, byli wierni Bożej obietnicy, która uosabia wszystko, co Bóg zaczął czynić i głosić w Starym Testamencie, a co kontynuował w ich własnych czasach. Wśród rozlicznych aspektów jednej Bożej obietnicy było słowo błogosławieństwa ewangelii dla pogan (Ga 3,8.14.29; Ef 1,13; 2,12; 3, 6-7); doktryna zmartwychwstania (Dz 26,6-8; 2 Tm 1,1; Hbr 9,15; 10,36; 2 Pt 3,4.9; 1 J 2,24-25); obietnica nowej pełni Ducha Świętego (Łk 24,49; Dz 2,33-39; Ga 3,14); doktryna wyzwolenia z grzechu i jego konsekwencji (Rz 4,2-5,9-10; Jk 2,21-23); oraz największa ze wszystkich, obietnica o przyjściu (Jezusa) Mesjasza (Łk 1,69-70.72-73; Dz 2,38-39; 3,25-26; 7,2.17-18; 13,23.32-33; Ga 3,12).

NT ukazuje również pierwszy poważny etap spełniania się Bożych celów wobec pogan. Jest to jeden z głównych tematów poruszanych przez apostoła Pawła w jego listach.

Ewangelie opisują życie i nauczanie Jezusa, obiecanego Mesjasza, który ma doprowadzić swój lud do określonego przez Boga przeznaczenia. Mesjasz przedstawiony jest jako prorok podobny do Mojżesza (Pwt 18,15), który ma zakończyć Boże objawienie, a którego nadejścia oczekiwał sam Mojżesz.

Głównym wątek Ewangelii to realizacja misji Jezusa jako Syna Człowieczego (czyli Sługi Pańskiego). Jezus w chwili chrztu objął funkcję Sługi Pańskiego, a po wniebowstąpieniu zaczął swoje mesjańskie panowanie. On, który zawsze był Synem Bożym z natury, stał się „synem” w sensie Mesjasza (Syn Boży to inny synonim Mesjasza).

Autorzy Ewangelii pisali z różnych punktów widzenia i kierowali swoje posłanie do różnych odbiorców. Mateusz i Jan byli apostołami w przeciwieństwie do Marka i Łukasza (którzy spisali świadectwo ap. Piotra i ap. Pawła). Ważne jest, aby znać układ materiału i rozumieć, co stara się on przekazać.

Charakter poszczególnych Ewangelii pozwala zrozumieć fakt, że były one kierowane w pierwszej kolejności do Żydów.

Mateusz był lewitą (z plemienia Lewiego) i możliwe, że korzystał ze świadectwa Jakuba.

Marek (świadectwo Piotra, Żyda z Galilei i apostoła do Żydów).

Łukasz (świadectwo Pawła, Żyda, który był apostołem pogan).

Ewangelia Jana została napisana z myślą o tych Żydach z diaspory, których nie przekonała lektura pozostałych Ewangelii. Jan daje im ostatnią szansę, by uwierzyli, albo zostali potępieni na zawsze.

Autorzy listów podejmują wątki przerwane przez Ewangelistów, rozwijając pod natchnieniem Ducha Świętego nauczanie Jezusa, zgodnie z Jego obietnicą. Mimo że listy były kierowane głównie do Kościołów borykających się z konkretnymi problemami, co najmniej dwa z nich wyróżniają się jako traktaty teologiczne: List do Rzymian i List do Hebrajczyków.

 

Struktura NT: Podobnie jak w przypadku starotestamentowego Pięcioksięgu, struktura Nowego Testamentu (Ewangelie + Dzieje Apostolskie) odpowiada pięciu księgom Tory. Dzieje Apostolskie można określić mianem Ewangelii Ducha Świętego, który kontynuował dzieło Chrystusa. Księga na opisuje proces rozprzestrzenienia się ewangelii z Galilei do Jerozolimy, a następnie z Jerozolimy do Rzymu, ukazując w ten sposób, że ewangelia była głoszona całemu (rzymskiemu) światu. W ten sposób chrześcijańska Tora obecnie zajmuje kluczową pozycję między 22 księgami ST (zgodnie z podziałem żydowskim) a 22 księgami NT, które następują po czterech Ewangeliach i Dziejach. Tym samym cała Biblia liczy 49 świętych ksiąg (7 x 7).

 Listy dzielą się następująco: siedem ogólnych listów żydowskich (list Jakuba, dwa listy Piotra, trzy listy Jana, list Judy) oraz czternaście listów apostoła Pawła, misjonarza posłanego do pogan. NT zawiera też Apokalipsę, która odpowiada księdze Daniela.

 

Kanon Nowego Testamentu został ustalony przez samych apostołów. Apostoł Jan (oraz jego pomocnicy) wprowadzili ostatnie poprawki, prawdopodobnie odziedziczywszy inne pisma NT po śmierci Piotra w Rzymie. W tym sensie Apostoł Jan jest typem Ezdrasza nowej ery. Podobnie jak Ezdrasz, Jan napisał ostatnie księgi Nowego Testamentu i zamknął kanon. Człowiek odpowiedzialny za zamknięcie kanonu musiał działać pod tym samym natchnieniem, co autorzy pozostałych pism Nowego Testamentu. Natchnienie to nie może wykraczać poza okres apostolski, a więc decyzja o tym, które księgi należą do kanonu, nie leżała w gestii Kościoła, lecz apostołów. Świadczy o tym m.in. oryginalny, typowo żydowski układ ksiąg NT. Po śmierci Piotra i Pawła główny ośrodek chrześcijaństwa przesunął się do Efezu, gdzie żył i nauczał ostatni z apostołów. Oznacza to, że kanon został zamknięty pod koniec pierwszego wieku, kiedy Kościół żydowski przestał pełnić naczelną rolę. Późniejsze sobory kościelne tylko potwierdziły zakres kanonu.

Po Ewangeliach i Dziejach Apostolskich następuje List Jakuba, najstarszego z apostołów i brata Pańskiego; następnie pisma Jana wywodzącego się z rodu kapłańskiego, potem Piotra jako przywódcy apostołów, następnie Judy, brata Pańskiego, a w końcu Pawła, ostatniego z apostołów.

Dwaj spośród autorów NT, Jakub i Juda, byli braćmi Jezusa (pochodzącymi z tej samej linii Dawida), Jan wywodził się z kapłańskiego rodu Aarona, a Piotr z pokolenia Symeona. Paweł należał do najmniej znaczącego pokolenia Beniamina. Paweł jest w pewnym zakresie pośrednikiem między Izraelem i poganami. Nie dziwi zatem, że pojednanie Żydów i pogan w kontekście Kościoła to jeden z głównych motywów jego pism.

 

Listy Pawła ułożone są w tej samej kolejności, którą znamy, za wyjątkiem Hbr, który umieszczony jest między 2 Tes, a listami pasterskimi. Mimo tego, że został napisany przez Pawła lub jego sekretarza, Kościół zachodni umieścił go na końcu tego zbioru, uznając, że Paweł jako misjonarz wysłany do pogan nie mógł go napisać. Czternaście listów Pawła dzieli się na trzy grupy:

a) Listy skierowane do konkretnych Kościołów (dziewięć listów do siedmiu Kościołów)

b) Jeden list ogólny, do Hebrajczyków

c) cztery listy pasterskie.

 

EWANGELIE I ICH ROLA

 

EWANGELIA WEDŁUG MATEUSZA

 

Księga ta została napisana przez Mateusza, poborcę podatkowego, który był jednym z apostołów. Jako człowiek piśmienny pełnił najprawdopodobniej funkcję sekretarza grupy apostołów. Możliwe, że niektóre wypowiedzi Jezusa zanotował na bieżąco posługując się techniką stenografii.

Ewangelia ta została skierowana początkowo przede wszystkim do odbiorców żydowskich i palestyńskich. Oznacza to, że materiał występujący wyłącznie w tej Ewangelii prawdopodobnie odnosi się przede wszystkim do narodu żydowskiego. Gdy zabrzmi trąba, Żydzi z diaspory zostaną sprowadzeni do Izraela z czterech krańców ziemi, aby stanąć przed sądem: tylko ci, którzy uwierzyli w Mesjasza, będą mogli wejść do millenium.

Ewangelia Mateusza ma również charakter apologetyczny, dążąc do obalenia żydowskich oszczerstw na temat Jezusa. W szczególności Żydzi nie potrafili zaakceptować:

1) jego narodzin z dziewicy,

2) pojęcia ukrzyżowanego Mesjasza,

3) skandalu zmartwychwstania

 - dlatego właśnie Mateusz poświęca tak wiele uwagi tym kwestiom. Skoro Jezus urodził się w Betlejem, dlaczego większość życia spędził w Galilei? Skąd wiadomo, że nie był nieślubnym dzieckiem Maryi? Jeśli chodzi o jego „zmartwychwstanie”, czyż to nie Jego uczniowie wykradli ciało? W miarę upływu czasu, coraz większe zainteresowanie w Kościele chrześcijańskim zaczęły budzić postaci drugoplanowe. Ludzie zaczęli pytania w rodzaju:

a) Dlaczego Judasz zdradził swego Pana?

b) Dlaczego Piłat skazał Jezusa na śmierć?

Dużo miejsca Mateusz poświęca nauczaniu Jezusa, bo Żydów szczególnie interesowało, jakie zajmował stanowisko w rozmaitych debatach o szczegółach prawa żydowskiego. Jezus wdał się w spór z żydowskimi elitami właśnie w sprawie interpretacji prawa, które odnosił do samego siebie jako Mesjasza, co stało w sprzeczności z dominującą interpretacją, która nawet nie dopuszczała myśli o Mesjaszu.

Jezus ukazany jest wyraźnie jako Mesjasz Izraela: jest królem z linii Dawida, a zatem następcą tronu Izraela (co podkreśla genealogia umieszczona na początku Ewangelii); jest drugim Mojżeszem, który przynosi Boże prawo i reinterpretuje je w kategoriach obiecanego Ducha Świętego, który zostanie zesłany przez Mesjasza i umożliwi prowadzenie życia spełniającego znacznie wyższe normy moralne.

Mateusz starannie układa nauczanie Jezusa w pięć bloków, które mają odpowiadać pięciu księgom Tory. Jezus przyszedł, aby dać nową Torę, co jest możliwe w świetle daru Ducha i w konsekwencji odrodzenia.

1. Część etyczna: Kazanie na Górze (5,1–7,27) Manifest Większego Mojżesza; królestwo niebieskie wnosi element eschatologiczny (patrz Iz 65,13). „Ubodzy w duchu” to ludzie pobożni, „ziemia” to ziemia obiecana. Obrazuje to żydowską perspektywę błogosławieństw. Widać ją również w odmiennej od faryzeuszy interpretacji prawa: ci, „którzy wprowadzają pokój,” sprawiają, że inni mogą znaleźć pokój z Bogiem.

Druga część etyczna: krytyka faryzeuszów i ostrzeżenie przed antynomizmem.

2. Część misyjna: Misja Dwunastu (10,1-42). Głoszenie ewangelii Żydom obecnie / w czasie wielkiego ucisku.

3. Część kerygmatyczna: Przypowieści o królestwie (13,1-52). Rozpatrywane są różne aspekty królestwa. Tutaj znajduje się oś całej Ewangelii.

4. Część kościelna: relacje w obrębie królestwa (18,1-35). Kwestie autorytetu, przebaczenia, rozstrzygania sporów.

5. Część eschatologiczna: Powrót Jezusa (24,1-25,46).

Materiał ten jest oczywiście organizowany w sposób mający ułatwić zapamiętywanie:

Genealogia: 14 x 14 x 14

Osiem Błogosławieństw

Sześć antytez (Mt 5,21-48) Słyszeliście, że … ale …

Trzy rodzaje praktyk religijnych

Siedem razy „biada” dla nauczycieli prawa

Zbiór dziesięciu cudów

Dyskurs paraboliczny: osiem przypowieści

 

Mateusz ma skłonność do ograniczania opisów wszystkich aspektów pobocznych (w przeciwieństwie do Piotra w Ewangelii Marka), skupiając się głównie na treści nauczania.

Wykładając prawo, Jezus koryguje również błędne egzegezy uczonych w Piśmie i faryzeuszów, którzy przystosowali prawo do ludzkich norm. Jezus jest Sługą Pańskim (por. Iz 53), który umarł za grzechy swego ludu, aby doprowadzić go do wyznaczonego przez Boga celu. Ponieważ Żydzi jako naród odrzucili Go, założył mesjańską wspólnotę składającą się z Żydów i pogan, korzystającą z dzieła Jego śmierci i zmartwychwstania, dopóki jego naród nie przyjmie Go jako Mesjasza. Jezus naucza o życiu w tej wspólnocie. W końcu ukazany jest jako Mesjasz, który wróci pod koniec tej ery, by sądzić naród żydowski i postanowić o tym, kto wejdzie do Jego królestwa, a kto nie. Ci, którzy Go odrzucili, zostaną wykluczeni.

Mateusz skupia się na wykazaniu, że życie Jezusa przyniosło spełnienie wielu mesjańskich proroctw ze Starego Testamentu. W tym celu w pewnych przypadkach posługuje się typologią.

Bloki nauczania przeplatane są relacjami o cudach. Mają one utożsamić Jezusa z obiecanym Mesjaszem. Jest On tą samą osobą, która podczas millenium na większą skalę dokona tego samego, co czyni obecnie. Ponadto skoro może dokonywać cudów zewnętrznych, to znaczy, że ma pełne prawo dokonywania cudów wewnętrznych, w tym odpuszczania grzechów i udzielania Ducha.

 

Spełnienie proroctw to kolejny ważny wątek tej Ewangelii. Misją Jezusa było wypełnienie Prawa i Proroków. Ewangelista szczegółowo pokazuje, co to oznacza.

Bardzo wyeksponowany jest również motyw sądu. U Mateusza znajdujemy znacznie więcej zmianek o „zewnętrznej ciemności” oraz „płaczu i zgrzytaniu zębów”, niż w jakiejkolwiek innej Ewangelii. Jezus jest ukazany jako sędzia Izraela, który powróci, aby ogłosić, kto (zwłaszcza wśród Żydów) wejdzie do królestwa, a kto nie. Wszystko zależy od stosunku wobec Niego jako Mesjasza.

 

Ewangelia Mateusza wyraża silne akcenty żydowskie, do których należą:

1. Waga spełnienia proroctw;

2. Odwołania do spraw będących przedmiotem rabinicznych sporów;

3. Wyrażenie „królestwo niebieskie” (zamiast „królestwo Boże”);

4. Brak objaśnień żydowskich obrzędów i terminów;

5. Rozumienie misji Jezusa jako ograniczonej wyłącznie do Izraela;

6. Poważne uwzględnienie autorytetu nauczycieli żydowskich;

7. Ostre potępienie narodu żydowskiego, a zwłaszcza jego przywódców;

8. Nacisk na resztę żydowską (tzn. święci, Kościół), który ma zostać poszerzona i objąć również pogan;

9. Eschatologiczny stosunek danej osoby do Jezusa jako króla, co rozstrzyga o jej wstępie do królestwa (przedstawianego jako uczta);

10. Jest to Ewangelia króla (Mesjasza), o czym świadczy:

a) spełnienie ideałów monarchicznych

b) postać króla wszechświata

c) pokusy i drwiny podważające ten status.

d) formuła Bóg z nami + Ja jestem z wami przez wszystkie dni.

11. Eschatologiczny materiał typowy dla Mateusza prawdopodobnie dotyczy przede wszystkim narodu żydowskiego. Świadczy o tym:

a) perspektywa mieszkańca Izraela.

b) Perspektywa proroctwa Daniela o siedemdziesięciu tygodniach albo siedmioletnich okresach.

 

Eschatologia: Ważne jest, aby zrozumieć, ze wszystkie proroctwa Jezusa są zgodne z szablonem Daniela 9. Dużym błędem popełnianym przez wielu egzegetów jest założenie, że eschatologiczny dyskurs Jezusa (który zawiera także odniesienia do upadku Jerozolimy w 70 r. n.e.) dotyczy okresu pomiędzy pierwszym a drugim przyjściem, podczas gdy jest o wiele bardziej prawdopodobne, że odpowiada on ostatniemu siedmioletniemu okresowi (lub tygodniowi) w proroctwie Daniela. Zdarzenia, o których mowa, a które nie poprzedzają bezpośrednio drugiego przyjścia, mają miejsce w pierwszej połowie siedmioletniego okresu: drugą połowę zajmuje wielki ucisk. Podczas tej pierwszej części świat wpada w szał, a ewangelia jest głoszona Żydom, co daje im ostatnią szansę na pokutę. Są więc pierwszą i ostatnią grupą, która usłyszy ewangelię.

Innym zastosowaniem szablonu Daniela 9 przy czym wiek kościoła pominięcia się, widać to Mt 10,17-23, gdzie są przewozone bezpośrednio z wydarzeniami z pierwszego wieku (w. 16-20) do wydarzeń z wielkiego ucisku (w. 21-23):

17Miejcie się na baczności przed ludźmi! Będą was wydawać sądom i w swych synagogach będą was biczować. 18Nawet przed namiestników i królów będą was wodzić z mego powodu, na świadectwo im i poganom. 19Kiedy was wydadzą, nie martwcie się o to, jak ani co macie mówić. W owej bowiem godzinie będzie wam poddane, co macie mówić, 20gdyż nie wy będziecie mówili, lecz Duch Ojca waszego będzie mówił przez was. 

21Brat wyda brata na śmierć i ojciec syna; dzieci powstaną przeciw rodzicom i o śmierć ich przyprawią. 22Będziecie w nienawiści u wszystkich z powodu mego imienia. Lecz kto wytrwa do końca, ten będzie zbawiony. 23Gdy was prześladować będą w tym mieście, uciekajcie do innego. Zaprawdę, powiadam wam: Nie zdążycie obejść miast Izraela, nim przyjdzie Syn Człowieczy.

 

Tożsamość „wybranych”: Istnieją spory dotyczące tożsamości „wybranych” w Mt 24. Wydaje się, że określenie to nie odnosi się do Izraela jako całości, lecz do wierzących, ponieważ całość Izraela zwiedzie Antychryst (zob. 2 Tes 2,11). Iz 65,8-9 również prawdopodobnie sygnalizuje to rozróżnienie. Wynika z tego, że „wybrani” w Mt 24,31, których gromadzą aniołowie, to wierzący, a nie Izrael jako całość. Ostateczny powrót Izraela na jego kraj opisano w zupełnie odmiennych terminach (Is 60,8-9: Co to są te statki, które chowają się jak chmury, jak gołębie wracające do domu? Są to statki pochodzące z odległych krajów, przynoszące lud Boży do domu. Przynoszą ze sobą srebro i złoto, aby oddać cześć imieniu Pana, świętym Bogu Izraelskiemu).

 

Miejsce spisania: Prawdopodobnie Antiochia. Biskup Antiochii, Ignacy, wspomina o niej jako pierwszy. Możliwe jednak, że niektóre części tej Ewangelii w języku aramejskim (np. lista spełnionych proroctw o narodzeniu i zmartwychwstaniu Jezusa) już wcześniej znajdowały się obiegu w Palestynie. To o nich prawdopodobnie wspomina Papiasz, gdy pisze: „Mateusz zebrał Wypowiedzi [Jezusa] w języku hebrajskim, a każdy tłumaczył je jak umiał”.

Możliwe również, że cała Ewangelia Mateusza została napisana po hebrajsku, a następnie przetłumaczona na język grecki. Istnieją dwa teksty hebrajskie tej Ewangelii (Szem Tow i Crawford), które krążyły wśród Żydów aż do średniowiecza.

 

EWANGELIA WEDŁUG MARKA

 

Ewangelia ta została napisana przez Jana Marka, młodszego towarzysza Pawła, Barnaby, a później Piotra. Anty-marcjoński prolog określa go mianem „krótkopalcego”. Nosił imię Jochanan (w skrócie Jan) i łacińskie nazwisko Markus. Jego matka, Maria, była krewną Barnaby (bogatego ziemianina z Cypru), który posiadał duży dom w Jerozolimie, gdzie miały miejsce zgromadzenia wczesnego Kościoła. Maria była kobietą majętną i powszechnie szanowaną. Marek przybył do Antiochii wraz z Barnabą i Pawłem (Dz 12,25) wracającymi z misji charytatywnej na rzecz Kościoła w Jerozolimie. Później towarzyszył Pawłowi i Barnabie w ich pierwszej podróży misyjnej, ale ogarnięty tęsknotą za domem wrócił do Jerozolimy. Barnaba, jego wuj, stanął w jego obronie i wziął go pod swoje skrzydła. W późniejszych latach Marek załatwiał rozmaite sprawy w imieniu apostoła Pawła, a następnie stał się nieodłącznym towarzyszem Piotra. Nieustannie przebywał w towarzystwie Łukasza, Piotra i Pawła, przywódców rodzącego się Kościoła.

Papiasz (cytowany przez Euzebiusza) wspomina, że: „Marek, który był tłumaczem Piotra, spisał dokładnie wszystko, co pamiętał, zarówno słowa, jak i czyny Chrystusa, ale nie po kolei. Nie był on ani słuchaczem (uczniem), ani towarzyszem (tzn. apostołem) Pana; później jednak, jak wspomniałem, towarzyszył Piotrowi i kształtował jego nauczanie stosownie do wymogów”. Po męczeńskiej śmierci apostoła Piotra w Rzymie, Marek wykorzystał zebrany materiał do spisania swojej Ewangelii.

Ireneusz mówi nam, że: „po ich (tzn. Piotra i Pawła) odejściu, Marek, uczeń Piotra, dostarczył nam na piśmie treść kazań Piotra.” Piotr ma przypuszczalnie na myśli Ewangelię Marka, gdy mówi: „Starać się zaś będę, abyście zawsze mieli sposobność po moim odejściu o tym sobie przypominać” (2 Pt 1,15).

Potwierdza to uważna analiza tej Ewangelii. Zaczyna się ona w chwili, gdy Piotr zostaje uczniem Jezusa. Koncentruje się na posłudze Jezusa w Galilei, ojczyźnie Piotra. Ewangelia ta nosi wszelkie znamiona relacji naocznego świadka. Brakuje uwag mogących przedstawić Piotra w dobrym świetle, natomiast podkreślone zostały wydarzenia, które stawiają go w niekorzystnym świetle (np. wyparcie się przez niego Jezusa).

Materiał uporządkowany jest nie tyle chronologicznie, ile tematycznie, i pomija wiele szczegółów, które można znaleźć w innych Ewangeliach. Jest tak dlatego, że stanowi on w zasadzie podręcznik dla nauczyciela katechumenów napisany przez apostoła Piotra. Krótko mówiąc, zawiera absolutne minimum.

W tekście występują liczne wyrazy aramejskie, co dodatkowo świadczy o autorstwie Piotra. Zarazem nie ma jednak wątpliwości, że Ewangelia ta skierowana jest do odbiorców mieszkających poza Palestyną (czyli w Rzymie). Autor dokładnie wyjaśnia użyte aramejskie wyrażenia oraz także żydowskie zwyczaje (np. korban, co znaczy: oddzielony dla Boga, Golgota, co znaczy miejsce czaszki). Pojawiają się również latynizmy zapisane po grecku (np. praetoriumi, flagellosas, kenturion). Nauka podana jest w łatwej do zapamiętania (przez katechumenów) formie. Na przykład, między poszczególnymi sekcjami nauczania występują łączniki wyrazowe (9,41-50 ... w imię moje... powód do grzechu ... ogień... sól).

Ewangelia Marka zawiera długie fragmenty poświęcone uczniostwu. Mając na uwadze ważne dla Piotra tematy, łatwiej zrozumieć jego sposób wykorzystania materiału. Na przykład w Mk 8, gdzie mowa jest o duchowej ślepocie uczniów, incydent z uzdrowieniem niewidomego przy sadzawce Betsaida ma stanowić ilustrację (uczniowie są jak ten niewidomy). Pierwsze wersety Mk 9, choć być może wypowiedziane zostały w innym kontekście, zostały tu umieszczone przez Marka w konkretnym celu, niczym barwne elementy mozaiki. Zanim przystąpimy do interpretacji fragmentu, powinniśmy zadać sobie pytanie, co jest przedmiotem dyskusji.

Główna myśl, którą stara się przekazać autor, brzmi, że Jezus, który został odrzucony i ukrzyżowany przez swój lud, najprawdopodobniej jest Mesjaszem. Było to pytanie, które jak wiemy, szczególnie zaprzątało Piotra.

Ewangelia Marka była propagowana przez potężny Kościół rzymski i bardzo szybko zyskała szeroką akceptację

Aż do XIX w. panowała niemal powszechna zgoda co do tego, że Ewangelia Mateusza została spisana najwcześniej (stąd jej pierwsze miejsce wśród ksiąg NT). Później jednak nastąpiły gwałtowne zmiany w stanowisku badaczy, z których większość w drugiej połowie XIX w. była zgodna, że to Ewangelia Marka, najkrótsza i w pewnym sensie najprostsza, powstała najwcześniej. Pogląd ten podziela większość współczesnych uczonych, choć od lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku znów pojawiają się głosy na poparcie pierwszeństwa Ewangelii Mateusza. Choć jest to pogląd mniejszościowy, chronologiczny priorytet Ewangelii Marka nie jest już tak bezdyskusyjny, jak w połowie XX w.

 

EWANGELIA WEDŁUG ŁUKASZA.

 

Autor Ewangelii Łukasza napisał również Dzieje Apostolskie. Łukasz pochodził z Antiochii Syryjskiej, był z zawodu lekarzem, i uczniem apostołów. Później towarzyszył apostołowi Pawłowi do chwili jego męczeńskiej śmierci, „służąc Panu bez wahania, gdyż nie miał ani żony, ani dzieci. Zmarł w Tebach, w środkowej Grecji, w wieku osiemdziesięciu czterech lat, pełen Ducha Świętego. A zatem, gdy dwie Ewangelie zostały już spisane – Mateusza w Judei, a Marka w Italii – trzecią spisał Łukasz w okręgu Achai z natchnienia Ducha Świętego” (Euzebiusz). Anty-marcjoński prolog podaje, że Łukasz pochodził z Antiochii, możliwe więc, że tam właśnie spisał swoją Ewangelię, mając dostęp do tych samych dokumentów, z których korzystał Mateusz. Był stałym towarzyszem apostoła Pawła i kilkakrotnie odwiedził Jerozolimę, gdzie prawdopodobnie rozmawiał z osobami związanych z historią narodzenia Jezusa. Jego szczególny wkład polega na opisie ostatniej drogi Jezusa do Jerozolimy. Mimo, że nie był apostołem, jego bliski i nieustanny kontakt z Pawłem (jak również dar proroctwa) kwalifikował go jako Ewangelistę. Według jednej z teorii, był jednym z dwóch uczniów, których Jezus spotkał na drodze do Emaus, a którzy mogli uczestniczyć w ostatniej wieczerzy.

W swojej Ewangelii kładzie szczególny nacisk na okoliczności narodzin Jezusa. Czyni tak z trzech powodów: przeciwstawienia się kłamstwom szerzonym przez niektórych Żydów, podkreślenia kontynuacji Starego Testamentu, a także walki z gnostycyzmem.

Opinie są podzielone co do tego, czy z pochodzenia był Żydem z diaspory, czy też poganinem. Jeżeli, jak twierdzi Klemens Aleksandryjski, Łukasz przetłumaczył List do Hebrajczyków z hebrajskiego na grecki (aby dotrzeć do szerokiej grupy odbiorców pochodzenia pogańskiego), musiał być zapewne Żydem z Antiochii. Oznaczałoby to, że wszyscy autorzy NT byli Żydami, co potwierdza starotestamentową zasadę, że Żydzi są wyznaczonymi Boga strażnikami jego wyroczni (por. Rz 3,2 „Na czym więc polega wyższość Żyda? I jaki pożytek z obrzezania? Wielki pod każdym względem. Najpierw ten, ze zostały im powierzone słowa Boże” [wzrocznie Boże, tzn. Pisma natchnione przez Boga]).

 

Szczególne akcenty w Ewangelii Łukasza to:

1. Uniwersalizm – ewangelia jest dla wszystkich.

2. Historyczność – Łukasz odnosi życie Jezusa do proroków ST, a także do wczesnego Kościoła. Wszystko jest starannie osadzone w ramach historycznych.

3. Jezus jako Pan – Ojciec działa przez Jezusa, swojego Syna, drugą Osobę Trójcy.

4. Rola Ducha Świętego – tak jak Jezus był zależny od Niego, podobnie i wczesny Kościół.

5. Ewangelia głoszona jest biednym i uciśnionym.

6. Wspaniałomyślność i współczucie Jezusa okazywane zwłaszcza wyrzutkom społecznym, Samarytanom, kobietom i poganom.

7. Ostrzeżenia kierowane do bogatych i potężnych.

8. Znaczenie modlitwy (motyw ważny również w Dziejach Apostolskich).

9. Ewangelia rozpoczyna się i kończy w świątyni. Rozbrzmiewa w niej nuta ogromnej wdzięczności: Bóg dotrzymał słowa i otworzył Ewangelię dla pogan. Jednocześnie pozostaje ona mocno zakorzeniona w religii żydowskiej.

10. Widoczny w życiu Jezusa boski przymus: Jezus musi być w domu Ojca (2,49), musi głosić Królestwo (4,43), pewne znaki muszą poprzedzać koniec ery (21,9). Syn Człowieczy lub Mesjasz musi cierpieć (9,22) Niektóry badacze zwracają jednak uwagę, że jest to być może typowa dla hebrajszczyzny konstrukcja gramatyczna, która wyraża po prostu czas przyszły.

 

Wymiar apologetyczny: Prolog tej Ewangelii można interpretować na dwa możliwe sposoby: Łukasz albo pisze do tych, którzy już stali się chrześcijanami, aby wykazać historyczność ich wiary, albo też kieruje swoją relację do tych, którzy słyszeli oszczercze pogłoski na temat chrześcijaństwa, chcąc skorygować ich opinie. Ten drugi cel wydaje się bardziej prawdopodobny. Ewangelia Łukasza jest zasadniczo traktatem apologetycznym skierowanym do odbiorców pogańskich. Jego celem było przekazanie Teofilowi (i zapewne innym Rzymianom) prawdziwej relacji na temat niesłusznie oczernianego ruchu religijnego. Czy chrześcijanie zasługują na potępienie jako przestępcy, którzy podążali za skazanym na śmierć kryminalistą? Łukasz dowodzi, że Jezus i jego uczniowie byli słusznie uniewinnieni przez funkcjonariuszy rzymskiego prawa. Czy chrześcijaństwo zasługuje na pogardę jako wybryk obcego zabobonu? Łukasz udowadnia, że przynosi ono raczej prawdziwe spełnienie religijnych aspiracji Starego Testamentu; że zasługuje na taką samą tolerancję, jaką Rzym okazał Żydom, i że w przeciwieństwie do nacjonalistycznego wyznania Żydów, chrześcijaństwo jest religią globalną, która może sprostać duchowym potrzebom światowego imperium. To wyjaśniałoby, dlaczego autor poświęca tyle miejsca historii poprzedzającej narodziny Jana Chrzciciela i Jezusa. Czy chrześcijanie została uznani za rewolucjonistów, którzy wywracają świat do góry nogami? Łukasz pokazuje, że Jezus odparł pokusę wywołania rewolucji politycznej, dokonując w zamian głębszego przewrotu w sferze idei i wartości. Czy chrześcijanie są słusznie podejrzewani o postawy antyspołeczne? Ewangelista przedstawia autora ich wiary jako postać pełną szlachetności, wspaniałomyślności i uroku, pragnącą ukształtować te same cechy w życiu swoich zwolenników i dać poczucie godności i przyzwoitości nawet wyrzutkom społecznym.

 

Problem spisu ludności Łk 2,2: Problem rzekomej nieścisłości historycznej próbowano rozwiązywać na różne sposoby:

1. Zamiast Kwiryniusza chodzi o Saturninusa.

2. Spis ten miał służyć jako podstawa do późniejszego opodatkowania, co nastąpiło jednak dopiero za rządów Kwiryniusza (Dz 5,37), więc można go uznać za część tego samego procesu.

3. Łukasz nie twierdzi, że był to pierwszy spis, lecz że miał on miejsce przed spisem Kwiryniusza.

 

Data narodzin Chrystusa. Biblijne opisy wskazują na jesień jako najbardziej prawdopodobny czas narodzin Jezusa, w oparciu o termin poczęcia i narodzin Jana Chrzciciela.

Ponieważ Elżbieta (matka Jana) była w szóstym miesiącu ciąży, gdy Jezus został poczęty (Łk 1,24-36), znając datę narodzin Jana można określić przybliżony czas narodzenia Jezusa przypadający pół roku później. Ojciec Jana, Zachariasz, był kapłanem służącym w świątyni jerozolimskiej w oddziale Abjasza (Łk 1,5). Obliczenia historyczne wskazują, że oddział ten pełnił służbę w okresie 13-19 czerwca tego roku (Companion Bible, 1974; dodatek 179, str. 200).

Właśnie podczas pełnienia służby świątynnej Zachariasz dowiedział się, że jego żona Elżbieta urodzi dziecko (Łk 1 8-13). Po zakończeniu służby udał się do domu, a Elżbieta poczęła (Łk 1,23-24). Zakładając, że poczęcie Jana miało miejsce pod koniec czerwca, po dodaniu dziewięciu miesięcy otrzymujemy koniec marca (okres święta Paschy) jako najbardziej prawdopodobny czas narodzin Jana. Dodanie kolejnych sześciu miesięcy (różnica wieku między Janem a Jezusem) plasuje prawdopodobną datę narodzin Jezusa pod koniec września.

Ponieważ Jezus został poczęty sześć miesięcy później niż Jan Chrzciciel, a narodziny Jana wypadają w święto Paschy, dodanie do nich sześciu miesięcy w kalendarzu żydowskim powinno nam wskazać prawdopodobną datę narodzin Jezusa. Od piętnastego dnia pierwszego miesiąca Nisan przechodzimy zatem do piętnastego dnia siódmego miesiąca Tiszri. Właśnie w tym dniu przypada święto Szałasów! Piętnastego dnia Tiszri rozpoczyna się trzecie i ostatnie święto w roku, na które wszyscy Izraelici gromadzili się w Jerozolimie na uroczystości świątynne (Kpł 23,34).

„Gwiazda” może oznaczać bardzo jasne światło spowodowane potrójną koniunkcją Jowisza (gwiazda królewska) i Saturna (gwiazda Żydów) w gwiazdozbiorze Lwa w 7 r. p.n.e.

 

Data spisania: Dzieje Apostolskie (które następują chronologicznie po Ewangelii Łukasza) nie wymieniają żadnych wydarzeń historycznych po 62 r. n.e. Łukasz zapewne napisał swoją Ewangelię podczas dwuletniego pobytu w Cezarei (57-59), podczas gdy Paweł przebywał w więzieniu. Znamienne jest, że nie wspomina ani wielkiego pożaru w Rzymie (64 r.) ani upadku Jerozolimy (70 r.). Możliwe jednak, że wzmianki o tych wydarzeniach nie pasowały do przyświecającego mu apologetycznego celu. Poza tym, Euzebiusz podaje, że Łukasz następuje po Mateuszu i Marku. Materiał wspólny dla tych dwóch Ewangelii pochodzi być może z tego samego źródła. Większość uczonych twierdzi, że Ewangelia Marka została spisana jako pierwsza, co jednak przeczy dowodom patrystycznym, zgodnie z którymi pierwszeństwo należy do Mateusza.

 

Czas Paschy: Jeśli chodzi o święto Paschy, które Jezus obchodził ze swoimi uczniami, zarówno Łukasz, jak i Marek stosują rzymską rachubę czasu (od północy do północy), a nie żydowską (od wieczora do wieczora). Stąd wynika rozbieżność między relacjami dwóch pierwszych Ewangelistów, a materiałem Łukasza.

 

KSIĘGA DZIEJÓW APOSTOLSKICH

 

W Dziejach Apostolskich Łukasz stara się pokazać, w jaki sposób Kościół, będący z początku judaistyczną sektą skupioną w Jerozolimie, wyłania się stopniowo jako ciało globalne skupiające głównie wierzących pochodzenia pogańskiego, i jak Duch Święty ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za to zjawisko powszechnego zbawienia opartego na łasce. Jest to Kościół zgodny z Bożymi zamysłami: ewangelizacyjny, radosny i czerpiący z mocy Ducha Świętego. Jeśli ta interpretacja jest poprawna, potwierdzają ją niewątpliwie pisma Pawła, których znaczna część służyć ma działalności misyjnej wśród pogan. Brzmi to prawie tak, jak gdyby obaj autorzy próbowali usprawiedliwić nieżydowski Kościół w oczach żydowskich władz wymagających odpowiedniej perswazji. Wynika z tego, że to, niektóre wydarzenia opisane w Dziejach Apostolskich mają charakter incydentalny, a nie normatywny. Na przykład, nie jest jasne, czy Dz 6,1-7 ma stanowić normę przy wyborze diakonów.

Księgę tę można również interpretować jako apologię (objaśnienie) chrześcijaństwa skierowaną do rzymskich władz. To prawie tak, jak gdyby Łukasz próbował odpowiadać na pytania, które pojawiły się podczas procesu wytoczonego Pawłowi.

Czym jest chrześcijaństwo? Jeśli żydowską sektą, dlaczego sprzeciwia się jej tak wielu Żydów, a należy od niej tak wielu pogan?

Jeśli chrześcijaństwo to raczej ruch religijny niż polityczny, dlaczego Jezus nazywany jest „królem”, a jego ruch „królestwem”? – i dlaczego rodzi ono zamieszki i niepokoje społeczne?

 

EWANGELIA WEDŁUG JANA

 

Ewangelia ta została napisana przez apostoła Jana prawdopodobnie po tym, jak przeniósł się do Efezu w 66 r. n.e., choć być może jej pierwszy szkic powstał jeszcze podczas pobytu w Palestynie. Zarówno Ireneusz (130-208), jak i Klemens z Aleksandrii (155-220) twierdzą, że Jan pisał swoją Ewangelię w Efezie. Samego siebie nazywa „uczniem, którego Jezus miłował”, co być może oznacza, że byli kuzynami. Księga ta realizuje ściśle ewangelizacyjny cel; stara się udowodnić za pomocą ośmiu wybranych mesjańskich znaków, że Jezus jest Mesjaszem i że przez wiarę w Niego i poddanie się Jego woli, można dostąpić zbawienia. Ewangelia ta była prawdopodobnie pisana z myślą o Żydach żyjących w diasporze. Tło teologiczne, które dzieli ona z tekstami z Qumran, oraz związki z lekcjonarzem synagogi palestyńskiej świadczą o tym, że ma swoje korzenie w żydowskiej Palestynie. Większość z kluczowych motywów tej Ewangelii pochodzi prosto ze Starego Testamentu (np. słowo, życie, światłość, pasterz, Duch, chleb, wino, miłość, świadectwo). Jezus ukazany jest nie tylko jako wypełnienie całości Starego Testamentu, ale konkretnie jako Słowo, Wykonawca planu Ojca dotyczącego stworzenia i zbawienia, oraz Światłość (tj. źródło Bożego objawienia). Ewangelia ta, w sposób bardziej bezpośredni niż pozostałe, ukazuje Go jako Mesjasza, Syna Bożego i Syna Człowieczego, Proroka, JESTEM.

 

Ewangelii Jana przyświeca także cel polemiczny. W 1,19-28 Jan odrzuca pogląd, jakoby Jan Chrzciciel miał być Mesjaszem: ideę tę głosili niektórzy z jego uczniów, z których część przypuszczalnie wciąż mieszkała w okolicy Efezu (Dz 19,1-7).

Przeciwstawia się także rozmaitym ideom gnostyckim. Podkreśla, że Boga nikt nigdy nie widział (1,18), podczas gdy gnostycy twierdzili, że można dostąpić bezpośredniej wizji Boga w ekstazie. J 2,11 stwierdza, że wydarzenia w Kanie Galilejskiej to pierwszy cud Jezusa, podczas gdy gnostycy twierdzili, że dokonywał On cudów już jako dziecko. W 19,34-35 Jan nie pozostawia wątpliwości, że Jezus naprawdę umarł: tymczasem niektórzy gnostycy utrzymywali, że Jezus nie umarł na krzyżu, lecz przeniósł się do Indii, gdzie ostatecznie zmarł śmiercią naturalną. Inni gnostycy uważali, że boski duch Jezusa opuścił Go przed śmiercią i że osoba, która umarła na krzyżu, była tylko człowiekiem (por. także 1 J 5,7-8). Jan stwierdza wyraźnie, że Jezus był zarówno w pełni Bogiem, jak i człowiekiem, dzięki czemu mógł złożyć ofiarę przebłagalną za grzechy całego świata. Jeszcze inni gnostycy uważali, że Szymon Cyrenejczyk został ukrzyżowany zamiast Jezusa (ideę tę później przejął islam). Co istotne, opisując scenę ukrzyżowania Jan nawet nie wspomina o Szymonie Cyrenejczyku.

 

Wnioski: Jak widać, Ewangelie nie są wytworem końca II wieku, ale pozostają mocno zakotwiczone w pierwszowiecznym kontekście żydowskim, wraz z jego językiem (aramejskim). Autorzy Ewangelii albo sami znali Jezusa osobiście albo opierali swoją relację na świadectwie tych, którzy Go znali. Nie są to mity, ale precyzyjne przekazy historyczne.

 

Wieczerza Pańska: Ewangelia Jana wydaje się sugerować, że Ostatnia Wieczerza odbyła się nie samo święto Paschy, lecz na dzień wcześniej. Nie ma tu sprzeczności o tyle, że nie wszystkie frakcje w judaizmie obchodziły Paschę w tym samym czasie. Zwoje znad Morza Martwego wskazują, że heterodoksyjny judaizm posługiwał się kilkoma rozbieżnymi kalendarzami. Na przykład faryzeusze obchodzili uroczystą wieczerzę w dniu Paschy, podczas gdy saduceusze i prawdopodobnie wspólnota z Qumran (Jezus zapewne obchodził ten posiłek w domu jednego z jej członków) czynili to poprzedniego dnia. Znamienne jest, że w opisie wieczerzy nie ma mowy o baranku; został on zapewne zabity następnego dnia – tym samym, w którym ukrzyżowano Jezusa.

 

Problem pozornych różnic chronologicznych. Jest oczywiste, że autorzy Ewangelii synoptycznych i apostoł Jan stosują dwie różne rachuby czasu. Na przykład Marek stosuje system rzymski (w którym dzień trwa od rana do rana), podczas gdy Jan korzysta z systemu anadolskiego (dzień trwa od północy do południa). To wyjaśniałoby pozorną niezgodność między Ew. Marka i Ew. Jana w sprawie czasie Ostatniej Wieczerzy. Kiedy Jan mówi, że zdarzenie to miało miejsce o godzinie szóstej, można to rozumieć jako 6.00 lub 18.00. Oznacza to również oznaczać, że zgodnie z Ewangelią Jana Samarytanka przyszła do studni około 18.00, a syn urzędnika królewskiego został uzdrowiony o 19.00.

 

PISMA APOSTOLSKIE

 

Oprócz Ewangelii apostołowie pisali również listy. Były one kierowane do Kościołów założonych przez apostołów lub do tych, które mieli nadzieję odwiedzić, a także do osób o szczególnym znaczeniu (apostolskich wysłanników takich jak Tymoteusz i Tytus). Często listy powstawały w reakcji na problem w danym Kościele, nad którym apostoł (Paweł, Piotr czy Jan) roztaczał opiekę i za który czuł się odpowiedzialny. W wielu przypadkach chodziło o herezje rozwijające się pod wpływem filozofii obcej chrześcijaństwu. Czasami w grę wchodziła organizacja życia kościelnego; innym razem apostoł chciał przekazać swoje nauczanie na piśmie, nie mogąc odwiedzić Kościoła osobiście. To sprawia, że listy zawierają nauczanie wiążące odbiorców, ponieważ zostały napisane przez przedstawicieli Jezusa, pod natchnieniem Ducha Świętego. Apostołowie byli jednak grupą szczególną, a ich wyjątkowy autorytet (bezpośrednie upoważnienie przez Jezusa, którego zmartwychwstania byli naocznymi świadkami) odcisnął się w pozostawionych przez nich pismach. Apostolskie autorstwo tych pism zdecydowało o tym, że zostały one zebrane przez Piotra, a następnie Jana, tworząc nowotestamentowy kanon. Odtąd wszelkie twierdzenia o apostolskim charakterze świadectw podlegały sprawdzeniu pod kątem nauczania zawartego w tym wyjątkowym zbiorze pism. Paweł na przykład wymagał, by wszystkie proroctwa poddawane były ocenie tego autorytetu. Kanon jest zamknięty, nie można go poszerzać ani zawężać; przedstawia on pełne i wiążące stanowisko w sprawach wiary i postępowania.

Listy prezentują nauczanie na temat osoby i dzieła Chrystusa, które pod natchnieniem Ducha Świętego stanowi dopowiedzenie i uzupełnienie nauki głoszonej przez Jezusa podczas Jego ziemskiej służby. W tym sensie stanowią one kontynuację i podsumowanie objawienia. W wielu przypadkach listy zawierają część doktrynalną, wyjaśniającą praktyczny sposób stosowania nauki apostolskiej. Dwa główne problemy, z którymi borykali się pierwsi chrześcijanie pogańskiego pochodzenia, dotyczyły niedopuszczalnych moralnie praktyk oraz wewnętrznych konfliktów i sporów. Nic dziwnego zatem, że tym dwóm kwestiom poświęca się w listach wiele uwagi. Wydaje się, że w niektórych Kościołach ścierały się trzy frakcje: gnostycka, ortodoksyjna i judaizująca.

Listy obszernie prezentują również naukę o Kościele. Nie trudno zrozumieć dlaczego: była to zupełnie nowa koncepcja zarówno dla Żydów, jak i pogan. Paweł przedstawia zarys doktryny o Kościele w Liście do Efezjan. W innych listach, zwłaszcza duszpasterskich, często poruszany jest temat porządku w Kościele. 1 Kor sporo uwagi poświęca związkowi między małżeństwem a chrześcijańską służbą, należytemu sprawowaniu Wieczerzy Pańskiej, a także korzystaniu z duchowych darów w Kościele.

Listy umieszczone na końcu NT (ułożone w porządku chronologicznym) w coraz większym stopniu podejmują temat prześladowań. Apostoł Piotr jest autorem dwóch listów, które zawierają sporo praktycznych nauk i porad dla wierzących doświadczających trudności i prześladowań. List do Hebrajczyków skierowany jest do nawróconych na chrześcijaństwo Żydów, którzy prawdopodobnie tworzyli odrębną wspólnotę w Rzymie, gdzie doświadczali prześladowań oraz nacisków, by wrócić na łono judaizmu. Również Apokalipsa (Objawienie) skierowana jest do tych, którzy doświadczyli prześladowań i spodziewali się dalszych trudności.

Niektóre listy powstały w odpowiedzi na bezpośrednie pytania przesłane przez Kościoły, które zostały założone przez apostołów. Błędne przekonania wymagały odpowiedzi doktrynalnej, a niewłaściwe postępowanie – praktycznej korekty na podstawie Pisma.

Jak widać, znaczna część materiału zawartego w nowotestamentowych listach powstała w reakcji na herezje. Wynikały one z błędnych przekonań, które pierwsi chrześcijanie odziedziczyli po swoim pogańskim pochodzeniu lub przejęli od fałszywych nauczycieli (zob. zwłaszcza 2 Pt i Jud), którzy z premedytacją zakradli się do wspólnot i podawali za prawowiernych chrześcijan. Do herezji tych zalicza się gnostycyzm oraz tendencje judaizujące (cechujące się skrajnym legalizmem). Przyjrzyjmy się im kolejno, aby przekonać się, jak walczyli z nimi apostołowie.

 

1. Gnostycyzm łączył w sobie idee wywodzące się z platonizmu, zhellenizowanego zaratusztrianizmu oraz odstępczego judaizmu. Trzeba pamiętać, że filozofia grecka była sitem, przez które rozmaite wschodnie pojęcia przedostawały się na Zachód. Gnostycyzm był pogańskim synkretyzmem z domieszką magii i astrologii, przypominającym współczesną teozofię (ruch New Age). A zatem: w co wierzyli gnostycy?

Stworzenie: Istota najwyższa wydała z siebie (nie stworzyła!) szereg duchowych istot, ale później jedna z nich (demiurg = rzemieślnik; gnostycki odpowiednik logosu), znacznie niższa rangą od Istoty Najwyższej, popełniła błąd tworząc świat materialny. Stworzenie było więc wynikiem grzesznej niezależności (próby zniszczenia duchowej jedności wszechświata – por. hinduizm). Wielu gnostyków widziało w wężu symbol sprzeciwu wobec złego boga stworzenia. Diabeł uważany był zatem za istotę zasadniczo dobrą, działającą na rzecz zbawienia ludzkości (tj. powrotu do czystego stanu duchowego)!

Gnostycy wierzyli, że ciało jest złe, ponieważ powstało wskutek stworzenia przez Boga ST, któremu przeciwstawiano Boga NT. Chrześcijanie wierzą, że stworzenie jest dobre, chociaż obecnie nękane przez grzech. Wierzą także, że nie ma sprzeczności między Bogiem ST i Bogiem NT.

Gnostycy nie wierzyli we wcielenie, uznając, że ciało jest złe. Z tego samego powodu odrzucali także zmartwychwstanie. Chrześcijanie natomiast wierzą zarówno we wcielenie, jak i w cielesne zmartwychwstanie.

Gnostycy uważali, że problem bierze się z cielesności człowieka. W związku z tym zbawienie polega na zdobywaniu pewnych tajnych informacji (rzekomo przekazanych przez Jezusa grupie wtajemniczonych), które umożliwią ucieczkę z ciała i połączenie się w jedno z Bogiem w stanie niestworzonym. Biblia natomiast mówi, że problemem człowieka jest jego grzech, czyli zniszczona przez bunt więź z Bogiem, która jednak dzięki ofierze Jezusa i wierze w Niego może zostać trwale odbudowana, przynosząc wieczne dziedzictwo w nowym stworzeniu.

W sferze postępowania można wyróżnić dwie główne grupy gnostyków:

1. Niektórzy uważali, że czyny dokonane w ciele (które jest z natury złe) nie wpływają na ducha, a zatem nie poczuwali się do żadnego grzechu i folgowali zachciankom cielesnym (wyrażającym się przeważnie w niemoralności).

2. Inni odmawiali ciału jakiegokolwiek wyrazu, oddając się ascezie (joga, itp.). Odrzucali małżeństwo, uważając kobiety za źródło zła ze względu na ich rolę w prokreacji, która w ich przekonaniu służyła jedynie sprowadzaniu na świat czystych dusz, by więzić je w ciele.

 

W 1 Liście do Koryntian Paweł przeciwstawia się: (a) gnostyckim ideom o przetrwaniu duszy; (b) przekonaniu o istnieniu specjalnej klasy pneumatikoi (szczególnie duchowych chrześcijan), którzy spierali się o prymat niektórych darów duchowych; a także poglądom głoszącym, że (c) to, co odbywa się w ciele, nie wpływa na duszę; oraz że (d) że celibat przewyższa duchowo stan małżeński. Demaskując te fałszywe poglądy, Paweł kładzie nacisk na zmartwychwstanie ciała, duchową dojrzałość rozumianą w kategoriach owoców Ducha (niekoniecznie duchownych darów), oraz psychosomatyczną spójność człowieka stworzonego w każdym aspekcie na obraz Boga. Paweł ustawia również we właściwej perspektywie kwestie celibatu i małżeństwa.

W liście do Kolosan Paweł przeciwstawia wystarczalność Chrystusa ascetycznym praktykom, żydowskiemu legalizmowi oraz kultowi pośredników.

Apostoł Jan, zarówno w swojej Ewangelii, jak i Pierwszym Liście, obala gnostyckie wątpliwości na temat wcielenia. 1 J sprzeciwia się idei bezgrzesznej doskonałości duszy, rzekomo nieskalanej tym, co dokonuje się w sferze cielesnej. Atakuje gnostyków za twierdzenie, że „nie mają grzechu” oraz za absolutny brak troski o swoich współbraci chrześcijan. Oskarża ich, mówiąc, że nigdy nie byli prawdziwymi chrześcijanami, a zatem są winni śmiertelnego grzechu, gdyż nieustannie sprzeciwiają się Duchowi Świętemu odrzucając Chrystusa. To pozwala nam ujrzeć gnostyków wspomnianych wymienionych w 1 Pt oraz Jud we właściwym świetle: pomimo początkowych pozorów, nigdy nie byli prawdziwymi chrześcijanami. Świadczą o tym ich czyny.

Zarówno Juda, jak i Piotr (w swoim Drugim Liście) potępiają niemoralność gnostyków, którzy próbowali zniszczyć chrześcijańską wspólnotę. Apokalipsa również potępia niemoralną gnostycką sektę nikolaitów oraz gnostycką prorokinię Jezabel.

 

2. Odstępczy judaizm to druga główna herezja zwalczana przez Pawła i innych autorów NT. Obejmował on idee obce nauczaniu ST, które jednak zostały wchłonięte przez judaizm i stały się częścią tradycji żydowskiej, skutkując poglądami o zbawieniu przez uczynki lub dzięki zasługom przodków. Jezus powiedział: „Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo obchodzicie morze i ziemie, żeby pozyskać jednego współwyznawcę. A gdy się nim stanie, czynicie go dwakroć bardziej winnym piekła niż wy sami” (Mt 23,15). Można sądzić, że ci, którzy wyznają podobną doktrynę (o zbawieniu przez uczynki) zamierzają w tę samą stronę.

Rabiniczny judaizm nie pozwalał traktować ST jako zapowiedzi nadejścia Mesjasza oraz wykluczał wylanie Ducha Świętego w nowy sposób. Nie chciał uznać, że era ST miała charakter tymczasowy i nadawał Prawu status absolutny, w rezultacie ucząc o zbawieniu przez wiarę oraz uczynki. Paweł napisał List do Galatów w geście sprzeciwu wobec tego rodzaju nauk. W Liście do Rzymian podejmuje ten sam temat, ale w sposób bardziej szczegółowy i systematyczny. Podkreśla, że wszyscy Żydzi i poganie zgrzeszyli i nie dostają do obrazu Boga. Ponieważ na wszystkich ciąży wyrok śmierci, nikt nie jest w stanie zasłużyć na zbawienie. Jedynym rozwiązaniem jest przyjęcie Bożego zbawienia przez Mesjasza (Jego odkupieńczą śmierć za grzechy) i otrzymanie Ducha Bożego, który umożliwia prowadzenie nowego życia miłego Bogu. List do Hebrajczyków również podkreśla prymat Mesjasza i Jego ofiary w obrębie Bożego planu zbawienia, oraz ostrzega przed odstępstwem i żydowskim legalizmem.

List Jakuba na pierwszy rzut oka wydaje się przeczyć temu, co pisze Paweł w listach do Rzymian i do Galatów. Bliższa analiza jednak pozwala dostrzec, że słusznie sprzeciwia się czysto intelektualnej wierze, której nie towarzyszą oznaki nowego narodzenia (tj. uczynki). Dla Jakuba uczynki są owocem Ducha, czyli wynikiem zbawienia, ale nie przyczyniają się do niego w żaden sposób.

To krótkie zestawienie dowodzi, że wiele tak zwanych Kościołów chrześcijańskich odeszło od wiary apostolskiej, przyjmując w skład swej nauki i praktyki te same herezje, które zostały potępione przez apostołów w NT. Dlatego ważne jest, aby podkreślić, że wszystkie chrześcijańskie doktryny i praktyki muszą podlegać weryfikacji Biblii, czyli Słowa Bożego, a nie tradycji czy rozumu.

 

LIST DO RZYMIAN

 

Paweł list ten napisał Kościoła w Rzymie, którego nie założył ani nigdy nie odwiedził. Jego celem jest:

1. Przedstawić się i dokonać obrony (apologii) ewangelii, ponieważ chce stworzyć w Rzymie swoistą bazę dla dalszej pracy misyjnej w Hiszpanii i przekonać rzymskich chrześcijan, by wsparli go finansowo w tym przedsięwzięciu;

2. Uprzedzić działalność judaizujących sekt i odeprzeć pogłoski, jakoby głosił antynomiczną ewangelię;

3. Propagować jedność między Żydami i wierzącymi pochodzenia pogańskiego, nakłaniając obie strony do pewnych ustępstw. Poganie zasługują na naganę: muszą zrozumieć, że bez Żydów nie byłoby ewangelii; Żydzi natomiast muszą zdać sobie sprawę, że nie powinni narzucać rabinicznego legalizmu wierzącym z innym narodów. W 49 r. wszyscy Żydzi (w tym ci, którzy przyjęli chrześcijaństwo) zostali wypędzeni z Rzymu, co sprawiło, że Kościół rzymski obejmował głównie wierzących innych narodowości.

List do Rzymian nie jest oczywiście traktatem teologicznym zawieszonym w próżni. Nawet części teoretyczne mają wyraźne odniesienie do Kościoła w Rzymie. Apostoł Paweł był wyraźnie zaniepokojony pewnymi wydarzeniami mającymi tam miejsce, ale ponieważ nie był założycielem tego Kościoła, starał się traktować go z pewną dozą dyplomacji.

Pierwsze osiem rozdziałów, po powitaniu, wykłada doktrynalne podstawy ewangelii. „Sprawiedliwy z wiary żyć będzie” to główny motyw tej części. Traktuje ona zarówno o grzechu i śmierci, które charakteryzują świat religijny i pogański, jak i o powszechnej ofercie Bożego usprawiedliwienia i życia wiecznego w Chrystusie przez Jego Ducha. Szczególnie wiele uwagi poświęca Paweł doktrynie usprawiedliwienia przez wiarę, ponieważ została ona wypaczona przez jego przeciwników, którzy upatrywali w niej zgody na libertarianizm. Podkreśla, że przypisanie sprawiedliwości jest równoznacznie z nieprzypisaniem grzechu. Na poparcie tego stanowiska cytuje dwa przykłady ze ST: Abrahama i Dawida. Omawia również doktrynę uświęcenia. Rozdz. 7 opisuje jego doświadczenia jako pobożnego Żyda, który starał się bezskutecznie zadowolić Boga. Rozdz. 8 natomiast ukazuje natomiast chrześcijańskie doświadczenie Pawła po nawróceniu, gdy narodził się na nowo z Ducha.

W rozdziałach 9–11, na podstawie Pisma Świętego oraz własnego doświadczenia misyjnego, Paweł omawia obecne i przyszłe plany Boga dla Żydów i pogan. W dalszej części listu skupia się na skutkach i następstwach ewangelii w chrześcijańskiej wspólnocie oraz w pogańskim społeczeństwie.

 

Data i miejsce powstania: Prawdopodobnie zima 56-57 r. n.e., gdy apostoł Paweł przebywał w domu w Koryncie. Pod koniec swojej trzeciej wyprawy misyjnej przez trzy miesiące był gościem Gajusza (por. Dz. 20, 3). List dyktował swojemu sekretarzowi Tercjuszowi.

1 i 2 LIST DO KORYNTIAN

 

Paweł napisał kilka listów do Koryntian, z których jednak zachowały się tylko dwa. Korespondencja ta przeplatana była osobistymi wizytami. Po zestawieniu wszystkich dostępnych informacji, wyłania się z nich następujący obraz:

1. Pierwsza wizyta w Koryncie, wskutek której z dużej synagogi pod nazwą „Gwiazda morza” wyłonił się Kościół chrześcijański (Dz 18,1-7).

2. Pierwszy list (zob. 1 Kor 5,9).

3. Drugi list, który znamy jako 1 Kor.

4. Bolesna wizyta, podczas której Paweł musiał odpierać liczne ataki.

5. Trzeci list utrzymany w surowym tonie (zob. 2 Kor 2,4; 7,8), żądający ukarania przeciwników apostoła.

6. Czwarty list, który znamy jako 2 Kor.

7. Trzecia wizyta.

 

Data i miejsce powstania: Efez (1 Kor 16,8), podczas trzeciej podróży misyjnej Pawła, prawdopodobnie około 55 r. Jego pierwsza wizyta miała miejsce prawdopodobnie około 52 r., gdy Gallio był prokonsulem Achai (zgodnie z zapisami znalezionymi w Delfach).

 

Powód napisania:

1. Przekazane przez Chloe wieści o rozłamach w Kościele domowym (1 Kor 1,11).

2. List z Koryntu dostarczony przez Stefanasa, Fortunata i Achaika (1 Kor 16,17), zawierający prośbę o wskazówki wobec rozmaitych pytań: o małżeństwo, ofiary składane bożkom, duchowe dary, zbiórkę dla żydowskich chrześcijan w Jerozolimie, oraz prośbę o powrót Apollosa (1 Kor 7,1.25; 8,1; 12,1; 16,1.12).

Paweł dowiedział się również, że Kościół koryncki nękały problemy związane z rozłamami, kazirodztwem, sporami cywilnymi, niemoralnością, prorokowaniem przez kobiety niezakrywające włosów, nadużyciami podczas Wieczerzy Pańskiej oraz podważaniem wiary w cielesne zmartwychwstanie.

1 Kor to najdłuższy list duszpasterski w NT, choć zawiera on również najbardziej szczegółowe nauczanie na temat zmartwychwstania.

Gdy Paweł opuścił Korynt, jego dzieło kontynuował Apollos, zdolny mówca żydowski z Aleksandrii, a następnie z Efezu. Możliwe, że Piotr spędził trochę czasu w Koryncie (1 Kor 1,12), bo wkrótce powstała tam frakcja propagująca chrześcijaństwo w formie bardziej zbliżonej do judaizmu.

 

DRUGI LIST DO KORYNTIAN jest wyraźnie podzielony na dwie części (1-9 i 10-13); druga część została prawdopodobnie dodana później, ale przed wysłaniem przez Pawła.

W pierwszej części (rozdz. 1-9) Paweł gratuluje chrześcijanom w Koryncie wytrwałości w stosowaniu jego zaleceń. Następnie bardzo szczegółowo wyjaśnia, dlaczego zmienił plan podróży i tłumaczy naturę swojej służby, co obejmuje sprzeciw wobec rabinicznego judaizmu. Udziela również szczegółowych wytycznych na temat zbiórki na rzecz ubogich chrześcijan w Judei, którzy w 46 r. n.e. cierpieli głód. Wygląda na to, że napisawszy połowę listu, Paweł otrzymał z Koryntu złe wieści o spustoszeniu wywołanym przez samozwańczych posłańców (fałszywych apostołów) z Jerozolimy. Ludzie ci nie tylko zaatakowali Pawła, ale również sprowadzili koryncki Kościół na manowce.

Sprzeciw wobec Pawła w korynckim Kościele miał dwa źródła. Pierwszym był człowiek winny niemoralnego postępowania, którego Paweł zalecił wykluczyć ze wspólnoty, licząc na jego upamiętanie. Człowiek ten jednak uważał, że jako arystokrata ma prawo praktykować niemoralność, przeczuwając, że najlepszą formą obrony jest atak, wystąpił przeciwko osobie Pawła, jak można było oczekiwać od poganina.

Drugie źródło opozycji stanowiła grupa ludzi uważających się za apostołów, którzy przybyli do Koryntu już po wyjeździe Pawła, próbując wnieść poprawki do jego nauczania o usprawiedliwieniu przez wiarę. Ludzie ci byli prawdopodobnie judaizującymi członkami Kościoła w Jerozolimie, którzy przyjęli niektóre błędne poglądy koryntian, chcąc nastawić ich przeciwko Pawłowi. Gdyby nie przedstawili się jako posłańcy z Jerozolimy, trudno byłoby wyjaśnić posłuch, jaki udało im się zdobyć wśród wierzących w Koryncie. Są powody, aby sądzić, że nawet pod soborze jerozolimskim w tamtejszym Kościele zachowała się grupa mącicieli, których Jakub nie zdołał ujarzmić. Paweł wzywa tych „apostołów” by udowodnili swoje apostolstwo. On sam może pochwalić się powstaniem Kościoła w Koryncie jako owocem swoich wysiłków, natomiast dziełem fałszywych apostołów jest wyłącznie destrukcja: przybyli do Koryntu w celu unieważnienia jego dzieła i to w dodatku nieuczciwymi metodami: sądzili oni Pawła według świeckich norm, o których wiedzieli, że przypadną do gustu zeświecczonym koryntianom. Ile jednak sami wycierpieli dla ewangelii? Nie musieli cierpieć wcale, ponieważ nie głosili prawdziwej ewangelii. Głosili innego Jezusa (2 Kor 11,4), który nie był Synem Bożym, i inną ewangelię (Ga 1,6): zbawienie przez wiarę oraz uczynki. Po ich owocach poznacie ich, powiada Paweł. Możliwe, że ci fałszywi apostołowie reprezentowali frakcję Kościoła jerozolimskiego, który odłączyła się od niego jako heretycki ruch ebiontów. Ebionici w II wieku nie wierzyli już w boskość Chrystusa ani w jego narodziny z dziewicy. Oto dokąd ostatecznie prowadzi doktryna o zbawieniu przez wiarę i uczynki. Jeśli uczynki przyczyniają się do naszego zbawienia, znaczy to, że Jezus nie zdołał zapłacić pełnej ceny, a zatem musi być kimś mniejszym od Boga. W istocie uczynki potwierdzają nasze odrodzenie, ale nie przynoszą nam usprawiedliwienia (uniewinnienia) – może tego dokonać jedynie ofiara przebłagalna.

 

LIST DO GALATÓW

 

Paweł, wracając do Antiochii po swojej pierwszej podróży misyjnej, wdał się w spór z jerozolimskimi judaistami, którzy (jak dowiadujemy się z Dz 15,1), przybyli wówczas do tego miasta (zob. także Ga 2,12). Podczas gdy próbuje się z nimi rozprawić, docierają do niego wieści, że podobni zwodziciele zaraz po jego wyjeździe zaczęli objeżdżać nowopowstałe Kościoły w południowej Galacji (Dz 13-14), dążąc do unieważnienia jego nauki. W rezultacie Paweł w wielkim pośpiechu pisze i wysyła List do Galatów. Zaledwie kilka tygodni później zbiera się sobór jerozolimski, aby rozstrzygnąć sporne kwestie. Wizyta w Jerozolimie, o której Paweł wspomina w swoim liście, miała miejsce wcześniej; Paweł udał się tam prywatnie, chcąc naradzić się z Jakubem, Piotrem i Janem. Była to pierwsza wizyta po jego nawróceniu (Dz 9,26-29), które musiało mieć miejsce w roku 33. Ucieczka Pawła z Damaszku datuje się zatem na 35 lub 36 rok. W tej sytuacji list do Galatów – pierwsze zachowane pismo Pawła – musi datować się a rok 48 lub 49.

Północna Galacja wydaje się mało prawdopodobnym adresatem tego listu z kilku powodów:

1. Nie wiadomo, czy Paweł odwiedził ten okręg – tamtejsze Kościoły założył raczej Piotr (zob. 1 Pt 1,1).

2. Leżała na uboczu, poza głównymi szlakami komunikacyjnymi. Paweł w swojej strategii misyjnej nie skupiał się na takich obszarach.

3. Na jej terenach panowała celtycka subkultura, stosunkowo mało ekspansywna i nieutrzymująca zbyt wielu zewnętrznych kontaktów.

Południową Galację natomiast przecinało wiele strategicznych szlaków; ponadto spora społeczność żydowska osiedliła się tam za zgodą Seleucydów (następców Aleksandra), a później rzymskich władców.

 

Treść: Główne zagadnienie dotyczy ewangelii. Nie chodzi tylko o to, czy poganie powinni przestrzegać prawa i obrzędów żydowskich, ale o to, czy zbawienie zależy od wiary i uczynków.

Ponieważ Galatowie ulegli w tej sprawie zwodniczej nauce samozwańczych wysłanników Kościoła w Jerozolimie i porzucili Dobrą Nowinę na rzecz złej (zgodnie z którą zbawienie zależy od ludzkich starań), Paweł musi przede wszystkim odbudować swój autorytet. Jego przeciwnicy zarzucali mu zapewne, że jest indywidualistą działającym niezależnie od Kościoła macierzystego w Jerozolimie, na podstawie własnego nawrócenia. Nie potrafili sobie wyobrazić, aby mógł zostać powołany bezpośrednio przez Chrystusa, stając się tym samym prawdziwym apostołem. Paweł odpowiada, że w istocie powołał go sam Chrystus i dlatego nie potrzeba mu upoważnienia od Kościoła jerozolimskiego, aby prowadzić pełnoprawną działalność misyjną. Swoich przeciwników oskarża o głoszenie wypaczonej ewangelii, która nie zasługuje nawet na to miano.

Na soborze jerozolimskim apostoł Jakub stwierdził, że nigdy nie udzielił tym ludziom upoważnienia. W tej sytuacji musimy uznać, że albo mija się z prawdą (krótko mówiąc: kłamie), albo też nie miał pełnej kontroli nad wszystkimi chrześcijanami w Jerozolimie.

Następnie Paweł szczegółowo objaśnia Ewangelię (na wypadek, gdyby został źle zrozumiany przez Galatów). Na końcu tłumaczy doktrynę uświęcenia, ponieważ przeciwnicy zapewne oskarżali go o antynomianizm (zgodnie z którym usprawiedliwienie sprawia, że można grzeszyć do woli).

 

LIST DO EFEZJAN

 

Paweł napisał list do Efezjan podczas pobytu w rzymskim więzieniu w oczekiwaniu na proces (między 60 a 62 r.). W tym czasie na pewno myślał o Kościołach, które założył w Azji Mniejszej. Jako ich apostoł i założyciel poczuwał się do odpowiedzialności wobec nich. W pewnym momencie pojawiła się nieoczekiwana okazja, aby przesłać im list.

Niewolnik imieniem Onezym został chrześcijaninem dzięki świadectwu Pawła, który poradził mu, aby powrócił do swojego dawnego pana mieszkającego w Kolosach. Poza polecającym go Listem do Filemona, Onezym miał przekazać także ogólny list adresowany do Kościołów rozsianych między Kolosami z Efezem, który w tym czasie był stolicą kościelną. O ogólnym charakterze listu świadczy między innymi fakt, że nie zawiera on na końcu zwyczajowej listy pozdrowień. Styl listu jest niezwykle skomplikowany, ponieważ dotyczy on kwestii trudnych do zrozumienia dla chrześcijan pochodzenia pogańskiego. Nie ma wątpliwości, że jego autorem jest Paweł, typowy żydowski rabin.

 

Główne tematy:

1. Powszechne pojednanie z Bogiem przez ofiarę Mesjasza, który żyje przez Ducha Świętego w tych, którzy Go przyjęli. W tym, co dzieje się w Kościele Paweł dostrzega część szerszego celu, który Bóg zamierza zrealizować w przyszłości. Zaznacza, że w końcu Bóg chce pojednać wszystko ze sobą przez Chrystusa. Należy tu wyjaśnić dwie sprawy. Paweł nie mówi o pojednaniu „każdego człowieka”, ale „wszystkiego” – to znaczy każdego aspektu Bożego stworzenia. Bóg zamierza podporządkować wszystko jednej głowie (Mesjaszowi), to znaczy doprowadzić wszystko do poddania się Mu. Oznacza to, że ci, którzy odmawiają tego poddania, zostaną oddzieleni od nowego stworzenia i wrzuceni do piekła. Tłem dla tego wyroku jest fakt, że wskutek upadku człowieka stworzenie uległo wyobcowaniu. Jednym z aspektów tej alienacji była separacja między Izraelem a innymi narodami. Symbolizował ją mur wzniesiony w kompleksie świątynnym w Jerozolimie. Poganie nie mogli, pod karą śmierci, wyjść poza wyznaczony dla nich obszar, a Żydzi nie mogli wstąpić do domu poganina. Sam Izrael również nie był doskonały – w ramach narodu wybranego istniały podziały na faryzeuszy, saduceuszy, zelotów, Żydów z Palestyny i z diaspory. Teraz, dzięki dziełu Mesjasza wszystkie te rozłamy przestają istnieć. Stare bariery upadają i powstaje jedna nowa ludzkość składająca się od Żydów i pogan: obie grupy mogą teraz czcić Boga tworząc wspólną duchową świątynię. Dlatego fizyczna świątynia wraz z obrzędowością zaczyna tracić sens.

2. Wierzący w Chrystusa mają udział w zwycięstwie nad mocami ciemności, które trzymają pogański świat w niewoli. Praktyki związane z tymi mocami (okultyzm, czarna magia, czary, itp.) były bardzo rozpowszechnione w Efezie i prawdopodobnie na całym terenie Azji Mniejszej. Wierzący, którzy należą do Chrystusa, dzięki Jego zmartwychwstaniu już zwyciężyli moce ciemności, które rządziły światem oddzielonym od Boga i zniewolonym przez grzech. Dlatego Paweł wzywa wiernych, aby w pełni zrozumieli swoje powołanie, którym jest całkowite odkupienie ciała przy zmartwychwstaniu, gdy Chrystus powróci.

3. Głównym tematem listu jest niewątpliwie eklezjologia, to znaczy związek między Chrystusem i Kościołem. Jednak nie należy interpretować tej doktryny w sposób grecki, przedstawiając Chrystusa jako kosmicznego buddę rozciągniętego na całe niebiosa, a Kościół jako jego „mistyczne” ciało na ziemi. Paweł naucza, że Chrystus po zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu nie podlega już ograniczeniom czasu i przestrzeni. Przez Ducha Świętego, Boża moc, które w okresie ST skupiała się w świątyni, teraz skupiona jest w Kościele, który składa się z wierzących. Kościół jest teraz ciałem Chrystusa w tym sensie, że posługuje się On wierzącymi do realizacji swoich celów.

Dotyczy to także jedności między Chrystusem a Jego Kościołem, która opiera na się starotestamentowej idei solidarności przymierza. Jest to tajemnica jedynie w tym sensie, że nie istniała w ST, ale teraz została objawiona i stała się rzeczywistością, choć nasze skończone umysły nie są w stanie jej w pełni pojąć.

 

LIST DO FILIPIAN

 

Paweł prawdopodobnie napisał List do Filipian w Rzymie, około roku 62, oczekując w więzieniu na proces, który ostatecznie skończył się jego uniewinnieniem.

Filippi było ważnym miastem w Macedonii i rzymską kolonią, w której mieli osiedlać się emerytowani legioniści. Byłą to miniatura Rzymu; rzymska kolonia w każdym znaczeniu tego słowa. Paweł przybył do niej z ewangelią w trakcie swojej drugiej podróży misyjnej w 50 r. n.e. (Dz 16,12-40). Później odwiedził tamtejszy Kościół jeszcze dwukrotnie: jesienią 57 r. (Dz 20,1-2) oraz na Wielkanoc w 58 r. (Dz 20, 3-6). Wierzący z Filippi zawsze mieli do niego bardzo serdeczny stosunek i wysłali mu dary, gdy przebywał w Salonikach (Flp 4,16), a później w Koryncie (2 Kor 11,9). Wysłany przez Filipian Epafrodyt przywiózł Pawłowi ich dar do Rzymu, i miał mu dotrzymywać towarzystwa w więzieniu.

List ten nie zawiera wiele treści doktrynalnej. Paweł dzieli się w nim raczej swoimi doświadczeniami, przekazuje wiadomości oraz ostrzega, aby wierzący mieli się na baczności przed judaizującymi nauczycielami, którzy starali się zniweczyć dzieło Pawła w innych miastach, a wkrótce mogą dotrzeć do Filippi.

Najważniejszy fragment doktrynalny (Flp 2,6-11) dotyczy wcielenia, ale pojawia się w kontekście wezwania do pokory. Jest to prawdopodobnie hymn – możliwe, że skomponowany pierwotnie w języku aramejskim. Mówi, że Jezus zrezygnował z boskich przywilejów (ale nie atrybutów) i zrzekł się możliwości korzystania ze swych praw. Prawa te zostały Mu teraz przywrócone, a ponadto jest On teraz – kim nie był wcześniej – Bogiem-Człowiekiem, boskim pośrednikiem swojego ludu, Kościoła.

Oprócz szczegółów dotyczących wcielenia, Paweł podkreśla w kilku różnych fragmentach centralne miejsce krzyża (3,18), dzieło Ducha (1,19) i drugie przyjście Chrystusa (1,6.10; 3,20). Wyjaśnia, że usprawiedliwienie (sprawiedliwy status przed Bogiem) dokonuje się wyłącznie przez wiarę w Mesjasza, który złożył ofiarę za nasz grzech, a nie przez zasługi i uczynki.

Jest to w istocie bardzo praktyczny list, który podkreśla jedność w ewangelii i osobiste oddanie Jezusowi Mesjaszowi.

W końcu Paweł wzywa wierzących, aby radowali się razem z nim. Radość stanowi główny temat jego listu (wzmianka o niej pojawia się 16 razy), pomimo niełatwych okoliczności oraz niepewnego wyniku procesu Pawła. W tym okresie już nie wierzy, że Jezus powróci za jego życia.

 

LIST DO KOLOSAN

 

List do Kolosan, który powstał w tym samym czasie, co listy do Filemona i do Efezjan, skierowany jest przeciwko konkretnej herezji, które zaczęła ogarniać Kościół w Kolosach. Było to połączenie legalistycznego judaizmu i gnostycyzmu, przypominające tradycję kabalistyczną we współczesnym judaizmie.

Paweł przebywa w więzieniu (prawdopodobnie w 59 r.),a towarzyszą mu Marek, Łukasz i Onezym. W krótkich odstępach czasu komponuje trzy listy: do Filemona, Kolosan i Efezjan.

Chociaż Kościół w Kolosach założony został przez zespół misjonarzy, Paweł czuł się za niego osobiście odpowiedzialny i dlatego zareagował natychmiast na pojawiającą się fałszywą doktrynę zagrażającą życiu wspólnoty. Przeciwstawia jej bardzo mocną chrystologię, zgodnie z którą Mesjasz przynosi kulminację Bożych zamysłów i rozpoczyna nową erę. Dążąc do obalenia idei gnostyków posługuje się ich własnym słownictwem, które odwraca przeciwko nim. Na przykład, słowo pleroma (pełnia) oznaczało wszystkich pośredników między Najwyższym Bogiem a Jego stworzeniem. Kiedy Paweł mówi, że wierzący mają pleromę w Chrystusie, ma na myśli to, że Chrystus jest jedynym, wystarczającym pośrednikiem między Bogiem a ludźmi (2,9.15). W pewnym sensie list do Efezjan jest bardziej systematyczną wersją listu do Kolosan.

Paweł porusza również kwestię anielskich pośredników, działających zarówno w Izraelu (jako strażnicy należytego stosowania Prawa), jak i wśród innych narodów, gdzie funkcjonowali oni jako słudzy szatana, którzy nie zadowalając się upokarzaniem Kolosan, pragnęli sami stać się przedmiotem czci i zaprowadzić wszystkich na zatracenie. Jest to wyraźny dowód na to, że przekroczyli swoje uprawnienia. Kolosanie nie rozumieli, że zostali wyzwoleni od tego całego systemu poprzez Mesjasza, dzięki któremu znajdują się teraz pod bezpośrednim Bożym panowaniem i Bożą opieką. Bóg miał zająć miejsce szatańskich aniołów panujących nad poganami.

 

PIERWSZY LIST DO TESALONICZAN

 

Paweł napisał ten list prawdopodobnie podczas swojej drugiej podróży misyjnej w 50 r. n.e. Założywszy Kościół w Tesalonikach (Salonikach) udał się do Koryntu i tam zapewne napisał ten list podczas następnej zimy, przebywając w towarzystwie Sylasa i Tymoteusza.

Paweł wspomina czas, który spędził wśród Tesaloniczan. Następnie udziela im szeregu praktycznych wskazówek dotyczących chrześcijańskiego życia, kładąc główny nacisk na kwestie eschatologiczne. Tesaloniczanie zapewne obawiali się, że ci, którzy umarli, nie będą świadkami powrotu Chrystusa i zmartwychwstania. Paweł uspokaja ich, mówiąc, że Chrystus w chwili swojego powrotu wzbudzi z martwych wierzących, którzy już zmarli, aby i oni mogli uczestniczyć w tych chwalebnych wydarzeniach: zmartwychwstaniu, wielkim spotkaniu z wierzącymi wszystkich wieków oraz pojawieniu się na niebie wraz z Mesjaszem. Wydarzenia te nastąpią nagle i niespodziewane, więc wierzący muszą być na nie gotowi. Jednak nie oznacza to, że należy porzucić pracę i pogrążyć się w bezczynnym oczekiwaniu.

 

DRUGI LIST DO TESALONICZAN

 

List ten został napisany wkrótce potem w celu wyeliminowania ewentualnego niezrozumienia słów Pawła: nie chodzi o to, że powrót Chrystusa może nastąpić w każdej chwili, ale o to, że kiedy powróci, odbędzie się do błyskawicznie. Paweł podkreśla, że zanim do tego dojdzie, muszą najpierw nastąpić pewne zdarzenia, przede wszystkim nadejście Antychrysta (fałszywego Mesjasza) w Izraelu, a następnie wielki ucisk, którego oś stanowić będzie Izrael. Mówi też, że wydarzenia te nie nadejdą, dopóki nie ustąpi ten, kto stoi im na przeszkodzie – co prawdopodobnie odnosi się do imperium rzymskiego i jego cesarza. Paweł musiał starannie ważyć słowa, ponieważ groziło mu aresztowanie za zdradę. Najwyraźniej sugeruje, że powrót Chrystusa będzie poprzedzony załamaniem się porządku publicznego, którego gwarantem było w tamtym okresie cesarstwo rzymskie. Jest mało prawdopodobne, aby słowa te odnosiły się do Ducha Świętego i Kościoła. Tesaloniczanie zapewne uznali, że ponieważ nastał już Dzień Pański, widocznie nie załapali się na pochwycenie (przybycie wraz z Chrystusem, 2 Tes 2,1).

Oba listy stanowczo potępiają Żydów, którzy robili wszystko, aby zniweczyć pracę Pawła. Apostoł przepowiada ich los: wstąpili na ścieżkę wojenną z Rzymianami, co miało skończyć się klęską i wygnaniem narodu. 2 Tes 2,10 praktycznie oznacza, że sprzeciwiając się głoszeniu ewangelii Żydzi przypieczętowali swoją zgubę. W 2 Tes opisuje los Żydów w czasach ostatecznych, którzy pójdą za tym samym tokiem myślenia: zostaną zwiedzeni przez oszusta (Antychrysta) i podzielą jego los. Paweł nie pozostawia żadnych wątpliwości co do tych Żydów, którzy sprzeciwiali się ewangelii – zmierzali oni na wieczne potępienie.

 

LISTY DUSZPASTERSKIE

 

Listy Pawła do Tymoteusza oraz do Tytusa są ze sobą ściśle powiązane pod względem tła, postaci i sytuacji historycznej. Dwa z nich powstały najprawdopodobniej w Macedonii: jeden, skierowany do Tymoteusza przebywającego w Efezie (1 Tm 1-3), gdzie Paweł zamierzał się z nim wkrótce spotkać (3,14; 4,13), a drugi adresowany do Tytusa, który został na Krecie (Tt 1,5). Paweł zamierzał spędzić zimę w Nikopolis (w prowincji Epir), gdzie Tytus (który prowadził działalność ewangelizacyjną w Dalmację, a zwłaszcza w jej stolicy Solun, nieopodal dzisiejszego Splitu) miał się z nim spotkać (Tt 3,12). Później, kiedy Paweł pisze Drugi List do Tymoteusza, przebywa w rzymskim więzieniu (1,8,16; 2,9) odwiedziwszy wcześniej Troadę (4,13) i Milet (4,20). Jego sytuacja jest poważna (4,16) i przeczuwa, że wkrótce umrze (4,6-8.18). Wzywa Tymoteusza, aby przybył do niego jak najszybciej (4,9.16.21). Oczywiste jest, że sytuacja, w której się znajduje, nie odpowiada okolicznościom jego pierwszego uwięzienia (w latach 61-63), ani podróży, która je poprzedziła.

Zakładając, że został uniewinniony po pierwszym uwięzieniu, musiał udał się do Hiszpanii, jak pierwotnie zamierzał, a także na wschód (Flm 22). Zatem zarówno Pierwszy List do Tymoteusza jak i List do Tytusa pasują do r. 65, gdy Paweł podróżował po Krecie, Azji Mniejszej, Macedonii i Grecji. Drugi List do Tymoteusza wspomina jednak o późniejszym uwięzieniu Pawła, które miało się zakończyć jego straceniem w 67 r., bowiem chrześcijaństwo zostało oficjalnie zakazane.

Listy te skierowane do dwóch z najsłynniejszych uczniów i pomocników Pawła, którzy działali jako pośrednicy między nim a Kościołami. Pełnili służbę apostolską w tym sensie, że wiernie przekazywali to, co powierzył im Paweł. Podkreśla on, że muszą mieć się na baczności przed postępującym synkretyzmem łączącym odstępczy judaizm z grecką spekulacją; synkretyzm ten przyjęło wielu Żydów w diasporze, którzy wręcz zarabiali na głoszeniu tych idei.

W 1 Tm 1 Paweł atakuje judaizujących nauczycieli z powodu ich błędnej teorii uświęcenia: rozwój duchowy możliwy jest nie tyle dzięki ślepemu stosowaniu litery prawa, ile dzięki mocy nowej relacji z Bogiem umożliwionej przez zamieszkującego w wierzących Mesjasza, a którym wspomina Jr 31,33-34 i Ez 11,19-20.

Listy duszpasterskie ukazują początek zmiany struktury kościelnej. Wraz ze śmiercią apostołów, którzy wcześniej sprawowali nadzór nad młodymi Kościołami zarządzanymi przez radę starszych pod przywództwem jednego z nich, teraz więcej uprawnień przechodzi w ręce tego przywódcy, który przejmuje rolę pastora we współczesnym znaczeniu tego słowa. Dopiero później pojawili się biskupi (słowo to oznacza przełożonego), którzy mieli sprawować pieczę nie nad jedną, ale kilkoma wspólnotami kościelnymi.

Paweł nie chce, aby wierzący byli nadmiernie uzależnieni od Kościoła w sprawach bytowych. Stąd zasada „kto nie chce pracować, niech też nie je!” (2 Tes 3,10).

Enigmatyczne fragmenty:

1) 1 Tm 3,16: Ten, który objawił się w ciele,

usprawiedliwiony został w Duchu,

ukazał się aniołom,

ogłoszony został poganom,

znalazł wiarę w świecie,

wzięty został w chwale.

Pierwsze wyrażenie nawiązuje do wcielenia Chrystusa, drugie do Jego działalności na ziemi, prowadzonej w mocy Ducha Świętego, trzecie do Jego zmartwychwstania, a ostatnie do wniebowstąpienia.

2) 1 Tm 4,9-10 Nauka to zasługująca na wiarę i godna całkowitego uznania. Właśnie o to trudzimy się i walczymy, ponieważ złożyliśmy nadzieję w Bogu żywym, który jest Zbawcą wszystkich ludzi, zwłaszcza wierzących.

Zaproponowano dwie interpretacje tych słów:

a) śmierć Chrystusa jest wystarczająca dla wszystkich, ale skuteczna tylko dla tych, którzy wierzą.

b) Chrystus jest Zbawicielem w sensie tego, kto utrzymuje przy życiu – rozwiązanie to jednak nie oddaje paralelizmu, w którym obie części zdania muszą mieć ten sam sens.

 

LIST DO FILEMONA

 

Jak wspomnieliśmy wcześniej, List do Filemona został napisany w tym samym czasie, co Listy do Kolosan i Efezjan, podczas gdy Paweł przebywał w więzieniu w Rzymie. To pozwala datować go około roku 62. List ten kreśli szczególnie osobisty obraz Pawła. Nawet podczas pobytu w więzieniu jest on zapalonym ewangelistą: zachowuje się jak ojciec wobec zbiegłego niewolnika Onezyma, którego zdobył dla Chrystusa. Podobnie wcześniej zdobył Filemona. Teraz, gdy zarówno pan, jak i jego dawny niewolnik są chrześcijanami, Paweł redefiniuje ich relację: odtąd są braćmi w Chrystusie. Jest to początek zmian zmierzających do zniesienia niewolnictwa – nie za sprawą rewolucji, ale raczej wpływu, jaki chrześcijaństwo wywiera na społeczeństwo. Wpływ ten umocni się za rządów cesarza Konstantyna wraz z uchwaleniem nowych, korzystniejszych dla niewolników praw, a swój szczyt osiągnie w XIX wieku w Anglii, podczas przebudzenia religijnego, wskutek którego niewolnictwo zostanie ostatecznie zniesione.

 

LIST DO HEBRAJCZYKÓW

 

Chociaż Pawłowe autorstwo tego listu wykluczają niemal wszyscy współcześni komentatorzy, nie sposób zignorować świadectwa Klemensa z Aleksandrii (155-220). Według niego Paweł napisał ten list po hebrajsku wyłącznie do adresatów pochodzenia żydowskiego, a następnie, gdy stało się jasne, że może z niego skorzystać znacznie szersza grupa odbiorców, Łukasz przetłumaczył go na elegancką grekę. Oznaczałoby to, że Łukasz był Żydem z diaspory, ponieważ musiał doskonale znać język hebrajski. Wyjaśniałoby to również, dlaczego ten list różni się stylistycznie od innych pism Pawła. Oryginalna kolejność ksiąg NT, zachowana przez Kościół Prawosławny, także świadczyłaby na korzyść autorstwa Pawła.

Jeśli jednak ten list nie został napisany przez Pawła, najlepszym kandydatem na jego autora byłby Barnaba, wykształcony Żyd i stały towarzysz Pawła w jego podróżach oraz członek kręgu apostołów. Był znany z daru napominania (Dz 4,36; Hbr 13,22). Tertulian sugeruje, że w północnej Afryce powszechnie uważano, że Barnaba jest autorem Listu do Hebrajczyków.

List ten prawdopodobnie skierowany jest do judeochrześcijańskiego Kościoła domowego w Rzymie – co potwierdza fakt, że jako pierwszy wspomina o nim Klemens Rzymski. Ponadto prześladowania chrześcijan, o których mowa w Liście, są typowe dla tego miasta. Zanim doszło do wielkiego pożaru Rzymu w 64 r., zaczęła narastać wobec chrześcijan wrogość (o której wspomina również 1 Pt), co doprowadziło do fali prześladowań, które kosztowały życie wielu rzymskich chrześcijan. List ten zatem musiał powstać niedługo przed 64 r. Wspomina on o ceremoniach świątynnych, co każe go datować przed 70 r. n.e., tj. przed zburzeniem świątyni. Jeżeli został napisany przez Pawła, było to zapewne przed jego uwięzieniem w Rzymie (lata 61-63). Żydzi (w tym chrześcijanie żydowskiego pochodzenia) zostali wypędzeni z Rzymu przez Klaudiusza w 49 r. i mogli powrócić dopiero po objęciu tronu przez Nerona w 54 r. List do Hebrajczyków musiał więc powstać później. Można przypuszczać, że „bracia z Italii”, o których mowa w ostatnim rozdziale, to Żydzi, którzy jeszcze nie powrócili do Rzymu.

List ten zawiera ekspozycję doktryny arcykapłaństwa Chrystusa, która obejmuje dwa aspekty. Po pierwsze, Chrystus składa samego siebie w ostatecznej ofierze, która zastępuje wszystkie poprzednie, a po drugie pełni służbę wstawienniczą w imieniu wierzących, co prawdopodobnie należy rozumieć jako wstawiennictwo bierne (Chrystus jest ofiarą przebłagalną za nasze grzechy, a zarazem naszym orędownikiem). Końcowa część listu przedstawia wierzących jako kapłanów służących pod rządami Mesjasza, wielkiego arcykapłana (rozdz. 10).

Motywy te omówione są w następujący sposób:

a) Wyższość Jezusa Mesjasza nad aniołami (1-2), a następnie nad Mojżeszem, poprzednim pośrednikiem przymierza (3)

b) Wyższość kapłaństwa Mesjasza (Melchizedeka) nad służbą żydowskiego arcykapłana (5-7) i kapłaństwem Aarona.

c) Wyższość świątyni niebiańskiej (do której wstąpił Chrystus jako nasz reprezentant) nad ziemską (świątynią jerozolimską) (8-9)

d) Wyższość jednorazowej ofiary Mesjasza nad regularnymi ofiarami starotestamentowego systemu (10).

W NT mamy lepsze (skuteczniejsze) przymierze i lepszego pośrednika przymierza, co gwarantuje nam doskonałą relację przymierzową i bezpieczne miejsce w niebie (niebiańskim Jeruzalem).

List do Hebrajczyków zawiera wiele ostrzeżeń, które na pierwszy rzut oka wydają się uczyć, że chrześcijanin może utracić zbawienie. Pierwszy fragment pojawia się w 6,1-12. Człowiek może sprawiać wszelkie pozory osoby wierzącej, jeśli jednak w jego życiu brak owoców, to znak, że jest chrześcijaninem nominalnym. Alternatywnie fragment ten może odnosić się do odrzucenia ewangelii przez naród żydowski, nawet po tym, gdy był świadkiem posługi Mesjasza. W drugim fragmencie 10,26-30 znajdujemy ostrzeżenie skierowane do Żydów w ogólności. W w. 26 wyrażenie „grzeszyć”* prawdopodobnie oznacza „nadal odrzucać ewangelię”. Jeśli jednak chodzi o grzech apostazji (jak uważa wielu komentatorów), ten, kto odstępuje od wiary, dowodzi, że nigdy nie był prawdziwym wierzącym.

*Jeśli bowiem dobrowolnie grzeszymy po otrzymaniu pełnego poznania prawdy, to już nie ma dla nas ofiary przebłagalnej za grzechy...

Istotą przesłania tego Listu jest zachęta do wytrwania w wierze i nie poddawania się pokusie powrotu do judaizmu. Ponieważ Mesjasz przyszedł i wypełnił postanowienia ST oraz wprowadził nowe, lepsze przymierze, jego wartość jest znacznie wyższa. Dlatego apostazja jest równoznaczna z katastrofą. W rozdziale 11 autor wymienia listę bohaterów wiary, którzy wzięli Boga za słowo i nie poddali się, lecz wytrwali do końca, choć w niektórych przypadkach oznaczało to prześladowanie, a nawet śmierć.

W przeciwieństwie do innych pism Pawła, w których praktyczne zastosowanie i wyzwania znajdują się na końcu, tutaj znajdujemy je na końcu każdego większego fragmentu. Jest tak prawdopodobnie ze względu na wagę i pilność napomnień autora.

 

LIST JAKUBA

 

Autorem jest Jakub, brat Pański, który, jak się wydaje, uwierzył dopiero po zmartwychwstaniu, i któremu Jezus ukazał się osobiście (1 Kor 15,7). Później został głową Kościoła w Jerozolimie, być może dlatego, że jako brat Jezusa był w pewnym sensie uważany za Jego następcę; w 62 r. zginął męczeńską śmiercią. Jego pobożność podziwiali nawet niewierzący Żydzi; zdobył przydomek „człowieka o kolanach wielbłąda” ze względu na swoje częste modlitwy w świątyni.

List ten nie jest traktatem teologicznym (w stylu Pawła), lecz zbiorem wezwań moralnych, które wiąże wspólny temat, a niekiedy także gra słów. Pod tym względem List Jakuba przywodzi na myśl styl i treść Księgi Przysłów. Listy Piotra również naśladują ten wzorzec, chociaż w mniejszym stopniu. Odzwierciedla to fakt, że w przeciwieństwie do Pawła, Jakub oraz Piotr nie mieli rabinicznego wykształcenia. Teologiczne akcenty zarówno u Jakuba, jak i Piotra, palestyńskich Żydów, są zadziwiająco podobne: ich pisma sprawiają wrażenie bardziej arminiańskich i „katolickich” niż listy Pawła (por. Lepiej bowiem byłoby im nie znać drogi sprawiedliwości, aniżeli poznawszy ją odwrócić się od podanego im świętego przykazania [2 Pt 2,21]; ratuje was … we chrzcie [1 Pt 3,21], ale to tylko pozór.

Ponadto list ten niekiedy wydaje się być adresowany do szerokiej społeczności żydowskiej, nie tylko do chrześcijańskich wiernych. Trudno zrozumieć, jak chrześcijanie mogliby ponosić odpowiedzialność za skrajną niesprawiedliwość społeczną, a nawet morderstwo (czyli powodowanie śmierci innych).

Zbawcze dzieło Chrystusa nie jest nawet wspomniane, a sam Chrystus wzmiankowany jest zaledwie dwukrotnie (1,1; 2,1). Z tego powodu Marcin Luter uważał List Jakuba za „list słomiany”. Chociaż nie ma w nim bezpośrednich cytatów z Ewangelii, pojawiają się liczne aluzje do nauczania Jezusa. Zdaniem Lutra list ten również niewystarczająco popierał doktrynę usprawiedliwienia przez wiarę. Jednak należy zdawać sobie sprawę, że prawdopodobnie został on napisany między innymi w celu skorygowania antynomicznego niezrozumienia głoszonej przez Pawła ewangelii: „wierz i rób co chcesz”. Jakub podkreśla, że wiara w Mesjasza musi prowadzić do zmiany życia (czynów), w przeciwnym razie nie jest to prawdziwa przemiana. Piotr wyraża podobną troskę, gdy mówi, że pisma Pawła poruszają trudne do zrozumienia sprawy, które niektórzy ludzie przekręcają na własną zgubę (2 Pt 3,16).

Paweł używa wyrażenia „usprawiedliwiać” w znaczeniu „uniewinnić, uwalniać od następstw grzechu, ogłoszyć niewinnym”, podczas gdy Jakub posługuje się tym samym wyrazem w znaczeniu „znajdować potwierdzenie” (hebr. nitsdaq; nifal od czasownika tsadaq). Nifal może wyrażać tutaj to drugie znaczenie, które pojawia się często w ST, głównie w Psalmach. Jest to w pełni zasadne tłumaczenie hebrajskiego tekstu listu Jakuba. Nie twierdzimy tutaj, że tekst grecki jest błędny, ale że zachował dwuznaczności oryginału hebrajskiego, które mógłby poprawnie zinterpretować Żyd, ale nie poganin. Należy też interpretować to wyrażenie w świetle pozostałej części Pisma, a zwłaszcza listów Pawłowych. Abraham na przykład został usprawiedliwiony (uznany za niewinnego) w Rdz 15,5, ale dopiero jego postępowanie w Rdz 22 dowiodło, że jest usprawiedliwiony – to znaczy potwierdziło prawdziwość jego wiary. Jakub nie przeczy nauce Pawła.

 

 

PIERWSZY LIST PIOTRA

 

List ten został napisany przez Piotra w Rzymie, tuż przed wielkim pożarem Rzymu i męczeńską śmiercią apostoła. Niektórzy komentatorzy podnoszą zarzut, że styl literacki jest zbyt elegancki jak na rybaka z Galilei. Należy jednak pamiętać, że Galilejczycy byli przynajmniej dwujęzyczni, a ponadto Piotr mógł z powodzeniem korzystać z pomocy Sylwana (lub Sylasa), swojego sekretarza (1 Pt 5,12). Nie ma wątpliwości, że Babilon to określenie oznaczające Rzym. Chrześcijanie posługiwali się kodem, ponieważ byli otoczeni donosicielami i groziły im prześladowania, a zatem bezpieczeństwo było kwestią wielkiej wagi.

Tradycja przypisuje Piotrowi udział w założeniu Kościoła w Rzymie, choć może to dotyczyć raczej jego odbudowy po wygaśnięciu edyktu Klaudiusza, który wypędził z Rzymu Żydów.

Piotr adresuje swój list do chrześcijan należących do Kościołów, które sam założył w północnej części dzisiejszej Turcji. Zapewne traktował Rzym jako bazę wypadową do ewangelizacji tych okręgów, których Duch Święty nie pozwolił odwiedzić Pawłowi.

List ten, podobnie jak List Jakuba, porusza szereg rozmaitych tematów, co sprawia, że niekiedy trudno jest śledzić rozumowanie jego autora. Przykładem jego wzmianka o tym, że Jezus poszedł ogłosić zbawienie zmarłym, co prawdopodobnie oznacza, że duch Jezusa głosił ewangelię poprzez Noego tym, którzy już nie żyją, a teraz przebywają w Otchłani (1 Pt 3,18-20), czyli w więzieniu, oczekując sądu ostatecznego. Inny fragment (1 Pt 4,6) mówi o ewangelii, która był głoszona zmarłym, co prawdopodobnie oznacza, że była ona głoszona tym, którzy już nie żyją, a którzy są bezpieczni w raju. Przeciwnicy apostoła zapewne argumentowali, że nie ma sensu stawać się chrześcijaninem, skoro każdy i tak musi umrzeć, na co Piotr odpowiada, że wierzący są bezpieczni po śmierci. Alternatywnie ten trudny fragment można interpretować w ten sposób, że Chrystus głosił ewangelię świętym Starego Testamentu, którzy przebywali w raju, a gdy uwierzyli, przyprowadził ich do Ojca. Nawet oni musieli uwierzyć ewangelii, aby być zbawieni.

Szczególnie uwydatniony jest motyw cierpienia w związku z oczekiwanym nasileniem się prześladowań. Piotr uprzedza, że to, co rozpoczęło się w Rzymie, wkrótce rozprzestrzeni się na inne prowincje. Jezus podany jest jako najdoskonalszy wzór cierpienia; są tu również ważne rozmyślania o Jezusie jako Cierpiącym Słudze. Jest rzeczą znamienną, że cierpienia Mesjasza to kwestia, którą było tak trudno zaakceptować Piotrowi wcześniej, gdy był jeszcze uczniem Jezusa.

 

DRUGI LIST PIOTRA

 

List ten, jak się wydaje, został napisany tuż przed wielkim pożarem Rzymu i wybuchem prześladowań za rządów Nerona. Piotr jest wyraźnie jego autorem, ponieważ w słowach powitania podkreśla, że był świadkiem Przemienienia oraz nawiązuje do poprzedniego listu, który napisał do obecnych czytelników.

Cel listu jest zapewne dwojaki:

1. Odpowiedź na pytanie, dlaczego przyjście Pana wydaje się spóźniać.

2. Ostrzeżenie czytelników przed fałszywymi nauczycielami.

Z perspektywy doktrynalnej list ten zawiera wiele cennych uwag.

Piotr mówi o powołaniu chrześcijan do udziału w boskiej naturze, co nie oznacza, że staną się bogami, ale otrzymają życie wieczne, które ma swoje źródło w Bogu (1,4).

Przez nie zostały nam udzielone drogocenne i największe obietnice, abyście się przez nie stali uczestnikami Boskiej natury, gdy już wyrwaliście się z zepsucia [wywołanego] żądzą na świecie (2 Pt 1,4).

Piotr również mówi o natchnieniu Pisma (1,20). Druga wzmianka na ten temat nie oznacza, że tylko Kościół ma prawo do interpretacji Pisma, ale że żadne prawdziwe proroctwo ma nie ma źródła w ludziach. Piotr mówi to, aby przeciwstawić Pismo poglądom fałszywych nauczycieli, przypuszczalnie w odniesieniu do przyjścia Pana.

Piotr mówi również o pewności przyjścia Pana, pomimo pozornej zwłoki. Nawiązuje także do pożaru, który zniszczy cywilizację w momencie przyjścia Pana: ten grzeszny świat musi zostać spalony i oczyszczony, zanim Bogiem zaprowadzi w nim swoje królestwo – nowy świat, w którym zamieszka sprawiedliwość (oczywista aluzja do tysiąclecia). Piotr widzi w Przemienieniu zapowiedź i gwarancję powtórnego przyjścia, gdyż wówczas Jezus ukazał się dokładnie tak samo, jak pojawi się w chwili swego powrotu. Fakt, że tak wiele proroctw ST spełniło się podczas pierwszego przyjścia Chrystusa, daje nam dodatkową pewność, że pozostałe proroctwa wypełnią się wraz z Jego powtórnym przyjściem.

Piotr przestrzega przed fałszywymi nauczycielami, którzy kiedyś znali drogę prawdy, ale później odstąpili od niej. Czy utracili oni swoje zbawienie, czy też nigdy nie byli prawdziwie wierzący i dopiero później ujawnili swoje prawdziwe oblicze? Uwagi apostoła Jana o tej samej grupie ludzi wydają się popierać tę drugą interpretację (1 J 2,19). Nawet Paweł stwierdził, że tylko Pan zna tych, którzy naprawdę należą do Niego (2 Tm 2,19). Skoro tak, to i Piotr nie może tego wiedzieć; może tylko opierać się na obserwacjach zewnętrznych. Ta sama zasada odnosi się zapewne do Hbr 6,4-8.

 

LIST JUDY

 

Autorem jest jeden z braci Jezusa, który prawdopodobnie przebywa w Syrii. Wiele starożytnych tekstów świadczy o jego wieloletnim związku z tym państwem. Historyk Kościoła Euzebiusz cytuje wcześniejszą kronikę Hegezypa, który podaje, że wnukowie Judy zostali wezwani przez cesarza Domicjana i że ci sami ludzie zostali później biskupami za rządów Trajana.

Istnieje wiele podobieństw do 2 Pt – do tego stopnia, że niektórzy badacze uważają, że jeden list opierał się na drugim. Bardziej prawdopodobne jest jednak to, że oba czerpały ze wspólnego źródła: zbioru tekstów (wykorzystywanych przez kaznodziejów) dotyczących sądu ostatecznego i powtórnego przyjścia Pana.

Większość listu Judy to sprzeciw wobec fałszywych nauczycieli gnostyckich, którzy przeniknęli do wielu Kościołów. Mamy tu listę ludzi, których spotkała Boża kara za ten sam rodzaj duchowej arogancji i łamania moralności. Juda nawiązuje do dwóch ksiąg pozakanonicznych (Wniebowzięcia Mojżesza i Księgi Henocha), co jednak nie znaczy, że zgadza się z całością ich przesłania – przypomina raczej Pawła, który cytuje pogańskich poetów. Juda również wspomina o aniołach, którzy popadli w grzech, co jest oczywistym odniesieniem do Rdz 6,1-5.

 

PIERWSZY LIST JANA

 

List ten wyraźnie wyszedł spod pióra apostoła Jana. W roku 66 opuścił on Palestynę z Maryją, Matką Jezusa, i osiedlił się w Azji Mniejszej. Wkrótce został biskupem Efezu odpowiedzialnym za siedem okolicznych Kościołów wymienionych w Ap 2-3. List ten został prawdopodobnie skierowany do tych Kościołów, które były zagrożone herezją doketyzmu – odmianą gnostycyzmu negującą Wcielenie. Znajomość tej herezji jest kluczem do zrozumienia wielu aluzji zawartych w tym liście.

Doketyści uważali, że ponieważ materia jest zła, niemożliwe, aby czysty Bóg miał z nią kontakt, co wyklucza możliwość wcielenia. Ich zdaniem Jezus był tylko człowiekiem, nad którym (a nie w którym) zamieszkiwał Duch Boży: miał on na Niego zstąpić podczas chrztu i opuścić Go tuż przed ukrzyżowaniem. Zatem ten, kto umarł na krzyżu, był zwykłym człowiekiem. To sprowadza Jezusa do rangi starotestamentowego proroka i uderza w samo serce ewangelii, ponieważ zwykły człowiek nie mógłby przynieść nam odkupienia. Jan przeciwstawia się tej nauce zwłaszcza w rozdziale 5, gdzie mówi, że działalność Chrystusa jako sługi Pana nie tylko rozpoczęła się w chwili, gdy został ochrzczony (przeszedł przez wodę [5,6]), ale trwała w chwili Jego śmierci (przeszedł przez krew), a boski Mesjasz, który został ochrzczony, to ten sam, który później umarł na krzyżu.

Gnostycki myśliciel imieniem Cerynt twierdził również, że zbawienie oznacza uwolnienie od trosk życia na tym świecie, nie ma natomiast nic wspólnego z moralnością ani praktyczną miłością wobec bliźnich. Gdy czytamy 1 J ze świadomością tej herezji, zawarte w nim aluzje stają się znacznie bardziej czytelne.

W rozdziale pierwszym Jan atakuje pogląd, jakoby Jezus był złudzeniem optycznym, a nie wcielonym Bogiem. Dalej przechodzi do ofensywy przeciwko przekonaniu gnostyków o ich bezgrzeszności. Twierdzili oni, że ich duch był jest czysty, a czyny cielesne nie mają na niego żadnego wpływu.

Kilka wersetów w rozdz. 1 jest często błędnie rozumianych i dlatego wymaga wyjaśnienia. Oczyszczenie to żydowskie pojęcie kapłańskie oznaczające przebaczenie.

Jeżeli zaś chodzimy w światłości, tak jak On sam trwa w światłości, wtedy mamy jedni z drugimi współuczestnictwo, a krew Jezusa, Syna Jego, oczyszcza nas z wszelkiego grzechu (1 J 1,7). Jan mówi tu o trwałym stanie, który wynika z usprawiedliwienia. Krew Jezusa nie musi być ponownie przelana ani udzielona nam za każdym razem, gdy zgrzeszymy. Jan mówi tu raczej o nawróceniu, którego gnostycy nie mogli doświadczyć, dopóki negowali potrzebę uzyskania przebaczenia. Alternatywnie słowa Jana można rozumieć w ten sposób, że dzięki ofierze Chrystusa (Jego przelanej krwi) dokonanej raz na zawsze, zostaliśmy wprowadzeni do rodziny Bożej, w której możemy uzyskiwać codziennie przebaczenie grzechów (jeśli je wyznamy), dzięki naszej nowej tożsamości jako Bożych dzieci.

W rozdz. 2 Jan porusza kwestię grzechów popełnionych po przyjęciu chrztu. Ponieważ Jezus jest naszym boskim pośrednikiem i obrońcą, oskarżenia Szatana są za każdym razem automatycznie oddalane. Co więcej, możemy zwrócić się do naszego Arcykapłana po pomoc w czasie prób i pokus.

Podsumowując, Jan atakuje gnostyków za brak troski o współwyznawców, która ukazuje ich brak odrodzenia. Sprzeciwia się im również dlatego, że negują Wcielenie, bez którego odkupienie jest niemożliwe. W końcu atakuje ich za antynomizm niezgodny z prawdziwym chrześcijaństwem.

 

 

 

 

DRUGI I TRZECI LIST JANA

 

Wydaje się, że oba te listy napisane zostały z użyciem swoistego kodu w czasie, gdy Jan pozostawał w ukryciu. Pani, do której jest skierowany ten list, to bez wątpienia hasło oznaczające Kościół, a jej dzieci to członkowie Kościoła. Listy te nawiązują do gnostyckiej herezji oraz do spraw porządku kościelnego. Budują obraz Kościoła rozwijającego się dzięki służbie przyjezdnych zespołów misyjnych, które oczekiwały gościnnego przyjęcia.

 

APOKALIPSA

 

Podobnie jak w całej literaturze apokaliptycznej, głównym celem tej księgi jest udzielenie zachęty chrześcijanom, którzy doświadczają prześladowań lub mają im wkrótce zostać poddani. Kościół potrzebował apokaliptycznej zachęty na następne dwa stulecia, w których miał doświadczyć ciężkich, choć stosunkowo sporadycznych prześladowań ze strony państwa rzymskiego. W księdze tej nietrudno utożsamić Babilon z Rzymem, a nierządnicę z kultem cesarza. Nie wyklucza to bynajmniej innego wypełnienia w czasach ostatecznych: okres Trzeciej Rzeszy należy uznać za próbę generalną. Skąd to wiemy? Proroctwo Daniela mówi nam, że będzie to rozszerzenie Cesarstwa Rzymskiego istniejące tuż przed powrotem Mesjasza. Rozszerzenie to reprezentuje dziesięć palców wielkiego posągu, który Daniel widział w swojej wizji (Dn 2,40-44; 7,19-28), a które odpowiadają dziesięciu narodu (europejskim) konfederacji w księdze Apokalipsy. Stąd Apokalipsa rozpoczyna się w Cesarstwie Rzymskim, a kończy w jego odnowionej formie w dniach ostatecznych. Ignorując ten rzymski kontekst zagubimy wiele z przesłania tej księgi.

Ważne jest, aby pamiętać o sposobie użycia niektórych wyrazów. Słowo tłumaczone jako „ziemia” (hebr. erec) często oznacza terytorium (Izraela), a wyraz tłumaczony jako „świat” (gr. oikumene) najczęściej odnosi się do (rzymskiego) świata, czyli cesarstwa rzymskiego. „Morze” często to przeważnie Morze Śródziemne, którego granicą było oczywiście cesarstwo rzymskie.

Księga ta jest utrzymana w stylu apokaliptycznym, ale zawiera też elementy prorocze, szczególnie w listach do siedmiu Kościołów i rozdziale 22. Najczęstsze interpretacje przyjmują perspektywę symboliczną, historyczną i przyszłościową, z których każda jest do pewnego stopnia uzasadniona. Apokalipsa, podobnie jak Ewangelia Mateusza i List do Hebrajczyków, prawdopodobnie była pierwotnie spisana po hebrajsku.

Księga ta tworzy jedność pod względem nie tyle chronologicznym czy arytmetycznym, ile artystycznym – podobnie jak motyw muzyczny o wielu wariacjach, z których każda dodaje coś nowego do całej kompozycji. Jest to jedyny pogląd, który należycie uwzględnia podwójną obserwację, że każda seria wizji zarówno podsumowuje wcześniejsze motywy, jak i je rozwija. Jan przypomina wytrawnego przewodnika w galerii sztuki, który przedstawia zwiedzającym ogromne malowidło. Najpierw każe im cofnąć się o kilka kroków i wchłonąć ogólne wrażenie, a następnie pokazuje im z bliska każdy szczegół.

 

Egzegeza: Wstępna wizja ma na celu wskazanie mówiącego jako Syna Człowieczego z Księgi Daniela: przybył On wypełnić to, co zapowiedział: ukarać świat za jego bunt, nagrodzić męczenników oraz ustanowić królestwo mesjańskie.

Listy zawarte w rozdz. 2-3 to odpowiedź, którą Jezus daje posłańcom z siedmiu Kościołów, które Jan miał pod swoją opieką. Jak widać, głównym problemem w tych Kościołach była gnostycka herezja, co doprowadziło do kompromisu moralnego z systemem pogańskim, co z kolei spowodowało osłabienie wiary i zachwianie niezłomności podczas prześladowań. Inny niepokojący fakt, na który wskazują te listy, to prześladowania chrześcijan przez lokalne społeczności żydowskie, które Jezus nazywa „synagogą Szatana”. Jezus ostrzega niektóre Kościoły, że jeśli się nie nawrócą i nie powrócą do swojej pierwszej miłości, to znaczy do Niego, porzucając wszelkie kompromisy, ryzykują odstępstwo od wiary podczas kulminacji prześladowań. Jezus kończy każdy list wezwaniem do dochowania Mu wierności bez względu na koszty, gdyż wiernych czeka wielka nagroda.

Rzymska prowincja Azja została zewangelizowana podczas posługi Pawła w latach 52-55 n.e. w Efezie (Dz. 19,10), i wtedy prawdopodobnie zostały założone wszystkie siedem wspólnot. Powodem wyboru tych siedmiu Kościołów są lokalne warunki opisane w poszczególnych listach (2,1-3,22), choć zarazem symboliczne użycie liczby siedem w całej księdze sugeruje również w tym miejscu sens symboliczny; przesłanie skierowane do wierzących w siedmiu wybranych wspólnotach odnosi się także do Kościołów na całym świecie.

 

 Rozdział 1

1,3 Błogosławiony, który odczytuje, i którzy słuchają słów Proroctwa, a strzegą tego, co w nim napisane, bo chwila jest bliska. To podwójne błogosławieństwo wyraża polecenie, aby księga ta była odczytywana publicznie na zebraniach kościelnych – głównie, choć nie wyłącznie, w siedmiu azjatyckich Kościołach wymienionych poniżej – i aby jej odbiorcy wsłuchali się w jej treść i pozwolili jej wywrzeć decydujący wpływ na ich życie.

1,13, i [ujrzałem] pośród świeczników kogoś podobnego do Syna Człowieczego, obleczonego [w szatę] do stóp i przepasanego na piersiach złotym pasem. Przechadzanie się Chrystusa wśród świeczników może oznaczać kontrolę ich jeden po drugim i przycinanie ich knotów.

W tych wstępnych wersetach Apokalipsy Jezus ukazany jest w potrójnej roli jako prorok, król i kapłan – jako odbiorca Bożego objawienia (w. 2), „władca królów ziemi” (w. 5) oraz noszący arcykapłańskie szaty (w. 23). Pełnej długości szaty oraz złota szarfa noszona (po przekątnej) na piersi identyfikują Go jako królewskiego kapłana.

1,14. Głowa Jego i włosy – białe jak biała wełna, jak śnieg, a oczy Jego jak płomień ognia. Opis ten przypomina Dn 7, choć tam opis ten dotyczy Przedwiecznego (Dn 7,9), natomiast tutaj zmartwychwstałego Chrystusa. To przeniesienie boskich atrybutów na Jezusa jest charakterystyczne dla księgi Apokalipsy, ale nie jest ograniczone wyłącznie do niej w NT; poświadcza ono spontaniczne uznanie bóstwa Jezusa przez Kościół czasów apostolskich.

1,17 Jam jest Pierwszy i Ostatni. Tytuły Boga Izraela (por. w. 8) odnoszą się również do Chrystusa, który w chwale otrzymał od Boga „imię, które jest ponad wszelkie imię”. Dlatego też Bóg Go nad wszystko wywyższył i darował Mu imię ponad wszelkie imię (Flp 2,9). Tak mówi Pan, Król Izraela i Odkupiciel jego, Pan Zastępów: Ja jestem pierwszy i Ja ostatni; i nie ma poza Mną boga (Iz 44,6; por. 41,4; 48,12). Nie ma tytułu, którego Bóg nie dzieliłby ze swoim ukrzyżowanym i uwielbionym Synem.

 

Rozdział 2

2,1: To mówi Ten, który trzyma w prawej ręce siedem gwiazd,

Ten, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników.

Oznacza to, że Jezus przycina knoty i dolewa oleju do lamp, aby potrzymać ich światło. Poprzez listy do siedmiu Kościołów, Jezus zachęca je i koryguje ich postępowanie w trosce o utrzymania światła ich świadectwa. J 14 mówi o Jezusie, który przycina winorośl, co wyraża ten sam sens.

2,2: którzy zwą samych siebie apostołami, a nimi nie są, i żeś ich znalazł kłamcami. Prawdopodobnie jest to aluzja do tych, którzy twierdzili, że zostali wysłani przez jerozolimski Kościół macierzysty.

2,4: Ale mam przeciw tobie to, że odstąpiłeś od twej pierwotnej miłości.

Niezależnie od ich godnej pochwały wytrwałości, żar ich pierwotnej miłości przygasł („miłość do wszystkich świętych”, jak ujmuje to Ef. 1,15). Żadna ilość dobrych uczynków i zdrowego nauczania nie może zastąpić agape (miłości) we wspólnocie chrześcijańskiej; jeśli nie nastąpi zmiana postawy serca i powrót do pierwotnych uczynków miłości, dni tego Kościoła są policzone; jego świecznik zostanie usunięty.

2,7: Kto ma uszy, niechaj posłyszy, co mówi Duch do Kościołów. Zwycięzcy dam spożyć owoc z drzewa życia, które jest w raju Boga. Innymi słowy, dam mu życie wieczne. Obraz ten nawiązuje oczywiście do Rdz. 2,8nn; 3,22. Drzewo życia w Edenie opisane w księdze Rodzaju to ziemski odpowiednik drzewa życia w niebiańskim Edenie. Por. Ap 22: Wszystkie obietnice zawarte przy końcu każdego z listów albo odnoszą się do życia wiecznego albo zawierają obietnicę, że wierzący będą królować z Chrystusem.

2,13: Wiem, gdzie mieszkasz: tam, gdzie jest tron szatana. Chodzi tu o siedzibę kultu cesarza, ponieważ najwcześniejsza świątynia w prowincji poświęcona kultowi Rzymu i Augusta, powstała tam w 29 r. p.n.e. To jedna z licznych w Apokalipsie wzmianek o kulcie cesarza.

2,17: Zwycięzcy dam manny ukrytej... Manna ta będzie obfitym zadośćuczynieniem za powstrzymanie się od pokarmu poświęconego bożkom. Tak jak drzewo życia miało swój niebiański archetyp (w. 7), podobnie i manna, którą Izraelici jedli na pustyni. Wśród Żydów istniało rozbudowane nauczanie o mannie ukrytej w niebie, która objawi się na końcu czasów jako pokarm dla wiernych (np. 2 Bar 29,8). Nazywana bywała chlebem aniołów (Ps 78,25) lub „chlebem Bożym” (J 6,33); w świetle nauki o chlebie życia w J 6,27nn możemy uznać, że „manna ukryta” to kolejny opis życia wiecznego. I dam mu biały kamyk, a na kamyku wypisane imię nowe, którego nikt nie zna oprócz tego, kto [je] otrzymuje. Znaczenie tego daru jest niepewne, ale może ono oznaczać kamyk z wyrytym napisem (gr. psefos), służący jako bilet wstępu na niebiańską ucztę. „Nowe imię” według 3,12 dotyczy Chrystusa (por 22,4) i jest znane wyłącznie temu, kto go otrzymuje: Sprzedawcy magicznych amuletów wiedzieli, jak ważne było utrzymywanie w tajemnicy imienia konkretnej mocy; moc imienia Jezusa nie podlega sztukom magicznym, ale objawia się w doświadczeniu Jego sług.

2,20: ...ale mam przeciw tobie to, że pozwalasz działać niewieście Jezabel, która nazywa siebie prorokinią, a naucza i zwodzi moje sługi, by uprawiali rozpustę i spożywali ofiary składane bożkom. Kobieta ta nie musiała wcale nosić tego imienia, ale z powodu ignorowania przez niż apostolskich zaleceń oraz ugodowej postawy wobec pogaństwa (por. w. 14), autor przyrównuje ją do starotestamentowej Jezabel, wyznającej kult Baala cechujący się bałwochwalstwem i rytualną prostytucją.

2,24. Wam zaś, pozostałym w Tiatyrze, mówię, wszystkim, co tej nauki nie mają, tym, co – jak mówią – nie poznali „głębin szatana”: nie nakładam na was nowego brzemienia. Tak jak istnieje niebiańska mądrość, która bada „głębokości Boga samego” (1 Kor 2,10), istnieje również fałszywa mądrość obiecująca dostęp do tak zwanych „głębokości” – istotnie, przyznaje autor, są to głębokości, ale szatana. Chodzi tu zapewne o jakąś formę nauki gnostyckiej.

Nie nakładam na was nowego brzemienia – to znaczy innego, niż uchwalonego przez synod jerozolimski; słychać tu wyraźnie echa Dz 15,28.

2,28 ...i dam mu gwiazdę poranną. Należy te słowa rozumieć w odniesieniu do 22,16, gdzie Jezus nazywa siebie „Gwiazdą świecącą, poranną”, co z kolei prawdopodobnie stanowi aluzję do do królewskiej „Gwiazdy z Jakuba” przepowiedzianej przez Balaama w Lb 24,17. Zwycięscy wierzący będą mieli udział w królewskich rządach swego zwycięskiego Pana (por 3,21).

 

Rozdział 3

3,5: Tak szaty białe przywdzieje zwycięzca, i z księgi życia imienia jego nie wymażę. „Księga życia” w tym fragmencie (choć nie w innych miejscach, w których jest ona wspomniana w Apokalipsie: 13,8; 17,8; 20,12.15; 21,27) wydaje się z początku zawierać imiona wszystkich tych, którzy należą do lokalnego Kościoła na ziemi, ci jednak, którzy są jego członkami jedynie nominalnie, zostają z niej później wykreśleni – tj. Pan oświadcza, że nigdy ich nie znał (Łk 13,25.27). W innych miejscach Apokalipsy ci, których imiona są w księdze życia, to wierzący, którzy zdołali oprzeć się pokusie apostazji i dlatego ostoją się na wielki Boży dzień. W 85 r. n.e. w liturgię synagogalną włączono oficjalną anatemę przeciwko chrześcijanom: „Chrześcijanie i inni heretycy niech będą natychmiast zniszczeni i wymazani z Księgi Życia”. W tym kontekście niektóre fragmenty Apokalipsy nabierają nowego znaczenia (2,9; 3.5): i [znam] obelgę wyrządzoną przez tych, co samych siebie zowią Żydami, a nie są nimi, lecz synagogą szatana... Tak szaty białe przywdzieje zwycięzca, i z księgi życia imienia jego nie wymażę. I wyznam imię jego przed moim Ojcem i Jego aniołami. Kilka lat później Żydzi z Smyrny odegrali niemałą rolę w ataku na Polikarpa, biskupa Smyrny.

3,10: Skoro zachowałeś nakaz mojej wytrwałości i Ja cię zachowam od próby, która ma nadejść na cały obszar zamieszkany. W tym fragmencie mamy grę słów związaną z wyrazem „zachować”, znaczącym odpowiednio „przestrzegać” oraz „ocalić”). Tekst hebrajski nie obiecuje zachowania od ucisku, ale podczas ucisku (hebr. bajom masa). Gdyby w tym wersecie mowa była o pochwyceniu, należałoby raczej oczekiwać przyimka apo, a nie ek.

3,11: Przyjdę niebawem. Jeśli weźmiemy pod uwagę proroctwo o siedemdziesięciu tygodniach w Dn 9, oraz uwzględnimy przerwę na erę Kościoła (okres pomiędzy sześćdziesiątym dziewiątym a siedemdziesiątym tygodniem), jego przyjście rzeczywiście nastąpi niebawem.

3,12. Zwycięzcę uczynię filarem w świątyni Boga mojego i już z niej nie wyjdzie.

Użyta tu metafora najwyraźniej ulega nagłej zmianie; słup podtrzymujący dach lub fronton staje się czcicielem lub sługą w sanktuarium; może tu chodzić o to, że filar ten nigdy nie zostanie oddzielony od swojej podstawy, tak jak stało się w przypadku wielu filarów w Filadelfii dotkniętej trzęsieniem ziemi. I na nim imię Boga mojego napiszę i imię miasta Boga mojego, Nowego Jeruzalem, co z nieba zstępuje od mego Boga. Zwycięzca ma na sobie wypisane potrójne imię: imię Boga, który ma w nim syna; nazwę Bożego miasta, do którego mieszkańców się zalicza; imię Chrystusa swego Pana (por 2,17; 14,1).

 

Rozdział 4 ukazuje daje nam wizję Boga w niebie, gdzie jest czczony.

4,4: Dwudziestu czterech Starców to niebiańska Rada (Dn 7,9-10). Są to anioły, które, podobnie jak dwadzieścia cztery zastępy kapłanów i lewitów, składają Bogu niebiańską cześć (1 Krn 24,5-7; 25,1-3).

4,8: Cztery Zwierzęta to anioły, które można utożsamić z czterema serafinami w Ez 1,18.

4,10: i rzuca przed tronem wieńce swe. Dworska etykieta wymagała, aby podlegli królowie rzucali swoje korony przed „boskim” cesarzem (Por. Tacyt Annały 15,29). Chodzi tu o korony władców (hebrajskie słowo atrot ma szersze znaczenie niż wieniec zwycięzcy). Pozwala do odeprzeć argument dyspensacjonalizmu, że Starcy reprezentują Kościół pochwycony przed wielkim uciskiem.

4,11: „Pan i Bóg” to tytuły, które cesarz Domicjan przyznał samemu sobie.

 

Rozdział 5 to akt powołania Mesjasza ­– otrzymuje On swoje zadanie i rozkazy w zwoju, którego treść tylko On sam jest w stanie wykonać.

5,8. Święci to ci, którzy zostali oddzieleni dla Chrystusa jako Jego własność.

5,9: I taką nową pieśń śpiewają. Jest to nowa pieśń w porównaniu do starodawnej pieśni stworzenia w Ap 4,11 (por. Hi 38,7).

Godzien jesteś: rzymskich cesarzy witano okrzykami takimi jak „Godzien jesteś” i „Godzien jest odziedziczyć królestwo” – ale tylko jeden Władca godzien jest sprawować rządy nad światem, nabywszy to prawo dzięki swemu posłuszeństwu i ofiarnej śmierci.

5,13: Chrystusowi, a nie rzymskiemu cesarzowi, należy się najwyższa władza i boska cześć.

Rozdział 6 to przegląd całego okresu ucisku, aż do przyjścia Mesjasza i ognistej pożogi, która będzie temu towarzyszyć. W obraz ten musimy zatem wpasować wszystkie kolejne serie sądów: wszystkie one dopełnią się w Dniu Pańskim, który bezpośrednio poprzedza przyjście Chrystusa.

6,2: I ujrzałem: oto biały koń, a siedzący na nim miał łuk. I dano mu wieniec, i wyruszył jako zwycięzca, by [jeszcze] zwyciężać.

 Fakt, że jeździec uzbrojony jest w łuk (jak konni łucznicy w armii Partów), sugeruje inwazję zza wschodniej granicy cesarstwa rzymskiego. Słowa te mogą proroczo odnosić się do Iranu.

6,13: I gwiazdy spadły z nieba na ziemię, podobnie jak drzewo figowe wstrząsane silnym wiatrem zrzuca na ziemię swe niedojrzałe owoce.

Por. Mk 13,25: Chodzi tu o upadek ustanowionej władzy. Chodzi tu prawdopodobnie o to samo, co ma na myśli Paweł w 2 Tes 2,6-7 odnosząc się w zawoalowany sposób do rzymskiego cesarza i całego imperium, które w tamtym czasie było gwarantem prawa i ładu.

 6,14. Niebo zostało usunięte jak księga, która się zwija – nawiązanie do Iz 34,4 (Niebiosa zwijają się jak zwój księgi) – a każda góra i wyspa z miejsc swych poruszone. Mowa tu o potężnym wstrząsie ogarniającym niebo i ziemię; tego rodzaju język opisujący przewroty polityczne (lub anielskie) ma ugruntowaną tradycję w biblijnym proroctwie. Por. obraz bezładu w Jr 4,23-26, gdzie mowa o spustoszeniu wywołanym przez obcych najeźdźców.

6,17. bo nadszedł Wielki Dzień Jego gniewu, a któż zdoła się ostać? Por. Jl 2,11. „Gniew” to odpłata, która musi się dokonać w Bożym wszechświecie moralnym; nawet jeśli nazywamy ja „karą” chcąc uniknąć skojarzenia z zapalczywością, która tak często towarzyszy naszemu gniewowi, nie jest to zasada działająca niezależnie od Boga, lecz reakcja Jego świętości na uporczywą, wyzbytą żalu niegodziwość. W istocie dziwne jest to dzieło Pana (Iz 28,21), do którego przystępuje On powoli i niechętnie, w przeciwieństwie do aktów swego miłosierdzia; tam jednak, gdzie Jego miłosierdzie zostało odrzucone, ludzie muszą ponieść konsekwencje swego dobrowolnego wyboru.

Rozdział 7 przenosi nas z powrotem do początku rozdz. 6, ale opowiada o opieczętowaniu sług Bożych przed katastrofą, o której mowa w rozdz. 6. Niektórzy komentatorzy uważają, że 144 tysiące (12 x 12 x 1000) i „tłum, którego nikt nie mógł policzyć” to ta sama grupa, czyli Kościół przedstawiony w kategoriach symbolicznych. W przeciwnym wypadku trudno zrozumieć, dlaczego wczesny Kościół miałby identyfikować się z tą grupą. Inni są zdania, że 144 tysiące reprezentują Izrael, a niezliczony tłum – nie tyle Kościół (który, w ich przekonaniu, został już pochwycony do nieba), ile ludzi zbawionych podczas ucisku. Obrazy te pochodzą z Ez 9,4-6, gdzie sprawiedliwi zostają opieczętowani, zanim rozpętuje się rzeź.

Jednak prawdopodobnie grupa ta przedstawia wybranych (prawdziwych wierzących, resztę Izraela). Chodzi zapewne o to, że 144 tysiące Żydów, fizycznie ocalonych w okresie ucisku, zostanie zbawionych. Reprezentują oni „cały Izrael” (12 x 12 x 1000), który zostaje zbawiony w chwili powrotu Jezusa (zob. Rz 11,26). Wówczas druga grupa to Kościół, który przechodzi przez wielki ucisk. Taka interpretacja wyklucza pochwycenie Kościoła przed wielkim uciskiem.

Na imperium bestii spadają kolejne sądy, ale jej obywatele uparcie odmawiają nawrócenia.

 

Rozdział 8 rozpoczyna się interludium, podczas którego modlitwy Bożego ludu o pomstę gromadzone są i przynoszone Bogu.

8,2 Podobnie jako dźwięk trąby ogłaszał żydowski nowy rok (Kpł 23,24; Lb 29,1), tak i eschatologiczna trąba zwiastuje nadejście dnia Pańskiego (por. Iz 27,13; JI 2 1; Mt 24,31; 1 Kor. 15,52; 1 Tes 4,16).

Rozdz. 8 i 9 opisują plagi będące następstwem trąb, zesłane w odpowiedzi na modlitwy.

 

Rozdział 10 zawiera interludium aż do ogłoszenia siódmej trąby, co przenosi nas na koniec rozdz. 6 (siódma pieczęć), czyli do punktu tuż przed przyjściem Mesjasza.

 

Rozdział 11 przenosi nas do Izraela, po czym następuje siódma trąba (w. 15-19). Po raz pierwszy dowiadujemy się o okresie 3,5 roku, podczas którego do Izraela skierowane jest świadectwo, a lud Boży zostaje oddzielony od tych, którzy Go odrzucili.

 

Rozdział 12 w dalszym ciągu koncentruje się na wydarzeniach w Izraelu. Mówi o postępowaniu pobożnej reszty w Izraelu podczas straszliwego prześladowania wszczętego przez europejskiego dyktatora i jego izraelskiego sprzymierzeńca, antychrysta. Szatan zostaje wtrącony do otchłani, co sprawia, że Izrael może powstać jako naród, który ostatecznie będzie przewodzić światu w kulcie prawdziwego Boga – naród, w którym Mesjasz będzie panował nad całą ziemią.

12,6. Niewiasta zbiegła na pustynię: Chociaż w tym fragmencie chodzi wyraźnie o przyszłość (3,5 roku), coś podobnego spotkało Kościół w Palestynie. Jerozolimski Kościół uciekł na terytorium współczesnej Jordanii, unikając w ten sposób zainteresowania cesarstwa, a zarazem prześladowania chrześcijan, jakie rozpętało się w Rzymie i Azji Mniejszej.

 

W rozdziale 13 występują dwie bestie: europejski dyktator i antychryst, władca Izraela, który wspiera go i wzywa Izrael do czczenia go jako swego dobroczyńcę.

13,1 Żądania boskiej czci przez rzymskiego cesarza w czasów ostatecznych.

 13,18. 666. Popularne wyjaśnienie sensu liczby 666 interpretuje ją jako sumę liter w imieniu „cesarz Neron” zapisanym po hebrajsku lub aramejsku (zapis ten pojawia się w aramejskim dokumencie z Wadi Murabba’at w Jordanii, pochodzącym z czasów panowania Nerona). Inna atrakcyjna interpretacja głosi, że Jan miał na myśli monetę znajdującą się w obiegu w prowincji Azji, umieszczony na której tytuł Domicjana w języku greckim (Imperator Caesar Augustus Germanicus) daje liczbę 666. Nie mamy całkowitej pewności. Ewentualnie liczba ta może to po prostu oznaczać człowieka (6), który twierdzi, że jest Bogiem (x 3).

Rozdział 14 stanowi interludium. W oczekiwaniu tysiącletniego panowania Mesjasza, jest on ukazany jako stojący już na królewskiej górze, otoczony rozradowaną grupą 144 tysięcy zbawionych. Stoją oni na górze Syjon, ponieważ to tam właśnie Mesjasz miał powrócić przed tryumfalnym wjazdem do Jerozolimy (Jl 3,5). Jeśli 144 tysiące z rozdziału 7 to zastępy żydowskich wierzących, wyrażenie „wykupieni z ziemi" (14,3) oznacza „z ziemi Izraela”. W przeciwnym razie grupa ta reprezentuje cały Kościół.

Następnie ogłoszony zostaje upadek Babilonu – panowanie bestii. Rozdział kończy się obrazem dwóch żniw. Oba obejmują zagładę pogańskich mocarstw, które przyszły zniszczyć Izrael (por. Jl 3,13). Walka odbywa się w ziemi Izraela, co odpowiada wymiarom podanym na końcu tego rozdziału (300 km długości).

 

Rozdział 15 zapowiada bezpieczne zgromadzenie ludu Bożego w obecności Boga, po skutecznym odparciu bestii. Potem następują przygotowania do nowych sądów.

15,8 świątynia jest niedostępna, ponieważ czas wstawiennictwa minął.

 

Rozdział 16 opisuje te sądy, które znajdują swą kulminację w tym samym punkcie, co co szereg innych sądów, tj. w ostatecznej bitwie pod Har-Magedon. Trzy końcowe plagi dotyczą detronizacji bestii, najazdu obcych demonicznych hord na jej imperium oraz zniszczenia jej stolicy, Babilonu. Tematem całej serii jest zatem zakończenie prześladowań przez usunięcie prześladowcy. Opis ten poprzedza zapowiedź w w. 15: Oto przychodzę jak złodziej; błogosławiony ten, który czuwa i pilnuje szat swoich, aby nie chodzić nago i aby nie widziano sromoty jego. Może to wskazywać, że pochwycenie Kościoła nastąpi w tym momencie (tzn. między szóstym a siódmym sądem, tuż przed Dniem Pańskim).

16,15 Według Miszny, kapitan straży świątyni jerozolimskiej w nocy obchodził jej teren dokonując przeglądu wart. Jeżeli któryś z wartowników został przyłapany na drzemce, za karę rozbierano go do naga i palono jego odzież, odprawiając go w niełasce. Por. 3,18.

16,16 Harmagedon stał się symbolem upadku wielkich wojsk, takimi jak armia króla Jozjasza.

Wyschnięcie Eufratu umożliwia inwazję Partów.

 

Rozdział 17 opisuje wielką nierządnicę, która reprezentuje rzymski kult cezara i jego odpowiednik w czasach ostatecznych.

17,2 «Chodź, ukażę ci wyrok na Wielką Nierządnicę, która siedzi nad wielu wodami, z którą nierządu się dopuścili królowie ziemi, a mieszkańcy ziemi się upili winem jej nierządu».

Z którą nierządu się dopuścili królowie ziemi: chodzi o zawieranie traktatów politycznych i gospodarczych, które miały również konsekwencje religijne obejmujące przyjęcie kultu cesarza. Mieszkańcy ziemi się upili winem jej nierządu: Por 14,8; aluzja do rzymskiej dominacji w świecie śródziemnomorskim.

17,5 A na jej czole wypisane imię - tajemnica: oznacza to, że jej imienia (podobnie jak imion rzymskich prostytutek wypisanych na ich opaskach) nie należy rozumieć dosłownie, ale alegorycznie: „Wielki Babilon” w istocie oznacza „Rzym” (por wersety 9 i 18). Macierz nierządnic i obrzydliwości ziemi to aluzja do nagromadzenia bałwochwalstwa, zabobonu i niemoralności w cesarskim mieście.

17,9-11 Tu trzeba zrozumienia, o mający mądrość! Siedem głów to jest siedem gór tam (tzn. Rzym), gdzie siedzi na nich Niewiasta (tzn. kult cesarza). I siedmiu jest królów: pięciu (August, Tyberiusz, Gajusz Klaudiusz Neron) upadło, jeden (Wespazjan) istnieje, inny (Tytus) jeszcze nie przyszedł, a kiedy przyjdzie, ma na krótko pozostać. A Bestia, która była i nie ma jej, i ona jest ósmym (nie Domicjan, lecz Tytus ostatnich czasów, tzn. przyszły europejski dyktator, który jest ich ucieleśnieniem), a jest spośród siedmiu i zdąża na zagładę.

Zob. także Dn 9,26-27: A po sześćdziesięciu dwóch tygodniach Pomazaniec zostanie zgładzony i nie będzie dla niego [potomstwa] … Miasto zaś i świątynia zginie wraz z wodzem (Tytus), który nadejdzie. Koniec jego nastąpi wśród powodzi, i do końca wojny potrwają zamierzone spustoszenia. Utrwali on przymierze dla wielu (w Izraelu) przez jeden tydzień (7 lat). A około połowy tygodnia (po 3,5 roku) ustanie ofiara krwawa i ofiara z pokarmów (w świątyni). Na skrzydle zaś świątyni będzie ohyda ziejąca pustką tzn. posąg europejskiego dyktatora) i przetrwa aż do końca, do czasu ustalonego na spustoszenie (tzn. do czasu, gdy antychryst, który postawił tam posag, poniesie los wyznaczony my przez Boga).

 

Rozdział 18 zawiera szczegółowy opis upadku Babilonu, symbolicznego imperium bestii. Kontynuacja motywu upadku wielkiego Babilonu, który teraz ukazany jest wielkie miasto kupieckie. W czasie apostoła Jana Rzym był centrum światowego handlu.

 

Rozdział 19 zapowiada rozpoczęcie ery mesjańskiej, wyobrażonej jako uczta godowa Baranka. Później następuje opis interwencji Mesjasza, który pokonuje pogańskie mocarstwa i przywraca Izraelowi należne mu miejsce w Bożych zamysłach.

 

Rozdział 20 mówi o niebiańskim edykcie, który nakazuje odbudowę Izraela, co obejmuje panowanie Mesjasza wraz z Kościołem, choć w centrum uwagi znajdują się męczennicy. Można stwierdzić, że Apokalipsa szczególnie wiele uwagi poświęca męczennikom – w szczególności żydowskim – którzy doświadczą pełnej skali prześladowań w czasach ostatecznych. Są oni prawdziwymi bohaterami tej księgi; męczeństwo było oczywiście sprawą nader aktualną dla wczesnego Kościoła doświadczającego prześladowań.

Te Deum, wczesny hymn chrześcijański, zawiera aluzję do „szlachetnej armii męczenników”. Ich zmartwychwstanie (w rozdz. 20) nie wyklucza zmartwychwstania innych chrześcijan, jak wiemy z innych fragmentów Nowego Testamentu (na przykład 1 Kor 15). Powodem, dla którego są oni ukazani w niebie, jest przypuszczalnie ich męczeńska śmierć. Ten pozorny ekskluzywizm jest typowy dla idiomatyki hebrajskiej – wyrażenie „to, ale nie tamto” oznacza w rzeczywistości „nie tylko to, ale również tamto”. Zmartwychwstanie i panowanie obejmie nie tylko żydowskich męczenników (motyw obecny już w księdze Daniela), ale także resztę Kościoła.

Opis tysiąclecia musi poczekać do rozdz. 21-22, tymczasem bowiem następuje opis buntu mający miejsce pod koniec tysiąclecia, a następnie Sądu Ostatecznego.

20,7 Gog i Magog to pierwotnie nazwy plemion Scytów.

Rozdziały 21 i część 22 opisują tysiącletnie królestwo ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Jerozolimy, skąd Mesjasz wraz ze swoimi świętymi będzie sprawował władzę nad całą ziemią. Jedynie 21,1-8 zawiera opis tego, co powszechnie określa się mianem „stanu ostatecznego”, gdy nie będzie już śmierci ani nieodrodzonych ludzi.

 

Rozdział 21

21,1 I ujrzałem niebo nowe i ziemię nową, bo pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły, i morza już nie ma.

Morze było dla Żydów symbolem oddzielenia (a nie, jak do Greków, metodą transportu). Ponadto w całej Biblii morze symbolizuje nieujarzmienie (por Hi 38,8-11; Ps 89,9; Iz 57,20).

21,8. A dla tchórzów, niewiernych, obmierzłych, zabójców, rozpustników, guślarzy, bałwochwalców i wszelkich kłamców: udział w jeziorze gorejącym ogniem i siarką.To jest śmierć druga

Znamienne jest to, że listę wykluczonych z dobrodziejstw nowego stworzenia otwierają ci, którzy pod wpływem strachu wyrzekli się wiary w obliczu prześladowań.

21,16 Opisane przez Jana miasto ma kształt sześcianu, podobnie jak miejsce najświętsze w świątyni Salomona (1 Krl 6,20) i niebiańskie Jeruzalem w talmudycznym traktacie Baba Batra (75b).

21,24 Królowie przynoszą swe dary za każdym razem, gdy przybywają do Jerozolimy, aby odnowić śluby wierności Mesjaszowi (zob. Za 14,16-19).

 

Rozdział 22 kończy się ostatecznym wezwaniem do pojednania się z Bogiem teraz, dopóki jest jeszcze czas, bo gdy nagle przyjdzie koniec, będzie już za późno, aby zmienić strony (22,11). Ponieważ czas jest krótki, nie będzie wielu okazji do nawrócenia i zmiany postępowania: bezbożni utwierdzą się w swojej nieprawości, a sprawiedliwi w swojej sprawiedliwości (w. 11; por. Dn 12,10: Wielu ulegnie oczyszczeniu, wybieleniu, wypróbowaniu, ale przewrotni będą postępować przewrotnie i żaden z przewrotnych nie zrozumie tego, lecz roztropni zrozumieją).

Koniec jest bliski w tym sensie, że era Kościoła (między 69. a 70. tygodniem opisanym w Dn 9), nie jest brana pod uwagę. 

 

 

PRZEGLĄD BIBLIJNEJ CHRONOLOGII

(CHRONOLOGIA DŁUGA)

 

Okres dominacji egipskiej

2091 Przybycie Abrahama do Palestyny

1876 ?? Przybycie Jakuba do Egiptu

1446 Wyjście Izraelitów z Egiptu

1406 Podbój ziemi kananejskiej

1375-1051 Okres sędziów w Izraelu

 

Szczyt potęgi Izraelitów pod rządami Dawida i Salomona

1010-970 panowanie Dawida

970-931 panowanie Salomona

966 pierwsza świątynia

931 Podzielone królestwo składające się z dwóch odrębnych państw: Izraela (na północy) i Judy (na południu)

850 Działalność proroka Joela w Judzie, a Eliasza i Elizeusza na północy

883 Początek ekspansji asyryjskiej

 

Okres dominacji asyryjskiej

760 Początek dominacji asyryjskiej

750-700 Działalność proroków: Izajasza, Micheasza, Jonasza, Amosa i Ozeasza

721 Wygnanie królestwa północnego (Izraela) do Asyrii

626 Początek mocarstwa babilońskiego

 

Okres dominacji babilońskiej

640-600 Działalność proroków: Jeremiasza, Habakuka, Sofoniasza, Nahuma i Abdiasza

605 Pierwsza babilońska deportacja królestwa południowego (Juda). Wyjazd Daniela. Początek proroctwa Jeremiasza o siedemdziesięcioletnim wygnaniu (Jr 25,11)

597 Druga deportacja do Babilonu. Wyjazd proroka Ezechiela.

587 Trzecia deportacja do Babilonu.

539 Upadek imperium babilońskiego.

 

Okres panowania perskiego

538 Dekret cesarza perskiego Cyrusa (Ezd 1,1-4). Początek powrotu z wygnania. Koniec zapowiedzianych 70 lat niewoli.

537 Fundamenty pod budowę drugiej świątyni (ukończone w 515)

520-400 Budowa świątyni. Działalność proroków Malachiasza, Zachariasza i Aggeusza

458 pierwsza wizyta Ezdrasza w Jerozolimie

445 Dekret perskiego władcy Artakserksesa I: przebudowa murów Jerozolimy (Ne 2,1-9). Odrodzenie Izraela jako podmiotu politycznego. Początek proroctwa o 70 tygodniach (Dn 9)

483-473 Okres wspomniany w księdze Estery. Pierwsza wizyta Nehemiasza w Jerozolimie.

438 Druga wizyta Ezdrasza w Jerozolimie

433 Druga wizyta Nehemiasza w Jerozolimie

 

Okres panowania greckiego

331-323 Izrael jako część imperium Aleksandra Wielkiego. Po jego śmierci, imperium zostaje podzielone między jego czterech generałów.

323 Izrael pod panowaniem greko-egipskim (dynastia Lagidów).

200-142 Izrael pod panowaniem greko-syryjskim (dynastia Seleucydów).

166-160 Okres niezależności za czasów Machabeuszy. Wojna wyzwoleńcza przeciwko Seleucydom.

166 Ponowne poświęcenie świątyni.

150-163 Panowanie następców Machabeuszy; Jana Hirkana, królowej Aleksandry, itd.

 

Okres panowania rzymskiego

68 Izrael pod wpływami rzymskimi.

63 Rzymski dowódca Pompejusz podbija Jerozolimę.

 

 

PORÓWNAWCZA CHRONOLOGIA STAROŻYTNOŚCI

 

Stworzenie życia na planecie Ziemia

 

5099 Stworzenie Adama

4594 Narodziny Jareda

4969 Narodziny Kaina

4432 Narodziny Henocha

4924 Narodziny Seta

4367 Narodziny Metuszelacha

4819 Narodziny Henocha

4180 Narodziny Lameka

4729 Narodziny Kanaana

3998 Narodziny Noego

4659 Narodziny Mahalaleela

3860 Narodziny Tubal-Kaina

Jeśli jednak jest to chronologia selektywna, mająca ilustrować stopniowe skracanie się życia, przedział czasu może być dłuższy.

3398 Wielki Potop

3048 Śmierć Noego

[Powyższy system datowania opiera się na Septuagincie. Inne systemy datują stworzenie Adama pomiędzy 6984 a 3616. Dopiero wraz z pojawieniem się teorii ewolucji okres ten zaczęto zaliczać do prehistorii. Starożytni traktowali te daty poważnie.]

Pierwsi mieszkańcy równin Mezopotamii przybywają z północy.

Wieża Babel (babilońska) – pomieszanie języków w następstwie nieudanego buntu przeciwko Bogu. Nimrod – założyciel dużych miast: Babilonu, Uruk, Akad, Niniwy. Początki zorganizowanego pogaństwa.

2800 Wzniesienie pierwszego zigguratu.

3000-2000 okres sumeryjski. Powstanie państw-miast; Kisz, Uruk, Akad, Lagasz, Ur, Uma. Książę Lugal-Zagisi, władca Umy, jednoczy wszystkie sumeryjskie miasta-państwa.

2360-2305 Sargon (Szarrum-Kin) z Akadu obala Lugal-Zagisa i przejmuje władzę. Jego (amorejska) dynastia panuje aż do 2180.

3000-2778 W Egipcie okres tynicki i zjednoczenie państwa północnego i południowego pod rządami Menesa. Pierwsza i druga dynastia egipska.

2778-2100 Stare imperium ze stolicą w Memfis. Dynastie trzecia do dziesiątej. Budowa piramid w Gizie i Sakarze. Od 2600 roku wojna domowa i upadek.

2500 Pierwsza cywilizacja minojska na Krecie.

2000 Początek cywilizacji greckiej w Troadzie i na Krecie.

2500 Pierwszy znana cywilizacja w dolinie Indusu, która została później zniszczona przez inwazję Ariów (odłam Mitanni), którzy wprowadzili system kastowy w Indiach.

2500 Pierwsza znana dynastia (Hia) w Chinach w dolinie rzeki Huang-ho.

2150 Podbój Sumeru przez górski lud Gutów (przodkowie Kurdów).

2166 Narodziny Abrahama

2070 Król Ur-Namu wypiera Gutów i zakłada trzecią dynastię w Ur.

2091 Śmierć Teracha w Haranie. Wyjście Abrahama z Haranu.

2090 Wizyta Abrahama w Egipcie

2066 Narodziny Izaaka

2006 Narodziny Jakuba

2000 Potężne państwo elamickie w rejonie Zatoki Perskiej. Semicki naród Elamitów sprawuje kontrolę nad państwami Akadii i Sumeru. W 1960 zdobycie przez nich miasta Ur. Dalej na północ, atak Amorytów, którzy zajmują te tereny. Konkurencyjne dynastie w Mari, Larsie i Aszszur. Czas powstania Enuma Elisz (eposu o stworzeniu) i Eposu o Potopie (Gilgamesz). Kodeksy królów Lipit-isztara i Isina (w 1875 roku), a w 1940 kodeks króla Bililama z Esznuny.

2000 Początek pierwszego imperium Hetytów w centralnej Anatolii.

1991 W Egipcie założenie dynastii XII przez Amenemheti I ze stolicą w Tebach. Silna polityka ekspansji. Bliskie kontakty między Egiptem a Mezopotamią.

1900 Józef (jeden z synów Jakuba) zostaje sprzedany jako niewolnik.

1894-1878 Faraon Sesostris II obejmuje władzę w Egipcie. Józef interpretuje sny i zostaje gubernatorem (wezyrem) Egiptu. 1878-1843 Sesostris III – Polityka ekspansji przesuwa granice egipskiej dominacji aż do Sychem w Kanaanie.

1876 Przybycie Jakuba do Egiptu. Początek trwającego 430 lat pobytu Izraela w Egipcie, aż do czasu objęcia władzy przez faraona Amenehmeta III.

1806 Śmierć Józefa

1800 Początek państwa Mitanni (obejmującego Hetytów oraz Mitanni zamieszkujących obszar między terytoriami Hetytów i Egipcjan). Po pewnym czasie podbiją oni Syrię, południową Anatolii i Mezopotamię, zanim zostaną z kolei sami pokonani przez Asyryjczyków w 1150. Tabliczki z Nuzi (akadyjski kodeks prawny), które ukazują silny wpływy hyryckie.

1748-1716 Szamszi-Adad I, założyciel pierwszego imperium asyryjskiego w Górnej Mezopotamii.

1728-1676 W Babilonii Hammurabi, szósty król dynastii Amorytów, wypędza Elamitów i jednoczy kraj. Wspaniała cywilizacja. Kodeks Hammurabiego. Tabliczki z Mari (korespondencja między Hammurabim a Zimti-Linem, ostatnim królem Mari). W 1625 Elamici i Hetyci obalają dynastię Hammurabiego.

1730 Panowanie semickiej dynastii Hyksosów w Egipcie. Spokrewnieni z nimi Izraelici cieszą się ich przychylnością. Stolica w Awaris, niedaleko Goszen (lub Ramzes), gdzie osiedlili się Izraelici.

1600 W Grecji rozwój cywilizacji mykeńskiej (z Achai), która przetrwała do 1100 roku.

1580-1548 Faraon Amosis, założyciel nowej dynastii, wypędza Hyksosów. Możliwe, że jest to „nowy król, który nie znał Józefa” (Wj 1,8). Egipcjanie zmuszają Izraelitów do ciężkich robót.

1548-1528 Faraon Amenhotep I. Polityka ludobójstwa wobec Izraelitów (patrz Wj 1,21)

1528-1520 Faraon Totmes I

1526 Narodziny Mojżesza

1520-1505 Faraona Totmes II

1505-1483 Regencja Hatszepsut

1500 Szczyt imperium Mitanni (państwo buforowe pomiędzy Hetytami a Egipcjanimi).

1500 Początek imperium babilońskiego, któremu kres położy dopiero kajazd Kasytów.

1505-1450 Faraon Totmes III. Kampania w Palestynie (Kanaanie) oraz w Syrii. Budowa magazynów w miastach Pitom i Ramzes w ramach przygotowań do kampanii wojskowej. Jego stolicą były Teby, ale często przebywał w delcie Nilu. Tylko ten faraon (oprócz Ramzesa II) był na tronie wystarczająco długo (54 lat wliczając regencję Hatepszut), aby panować w czasie ucieczki Mojżesza z Egiptu i umrzeć niedługo przed powołaniem Mojżesza około 40 lat później. Ambitny i energiczny władca, w okresie 19 lat przeprowadził przynajmniej 17 kampanii wojskowych, angażując się w wiele projektów budowlanych, w których na szeroką skalę stosował niewolniczą pracę.

1450 Gigantyczna erupcja wulkanu na Santorini wkładzie kres cywilizacji minojskiej na Krecie. Początek migracji Filistynów.

1450-1425 Faraon Amenhotep II na tronie w czasie Wyjścia. Osłabienie egipskiej władzy: faraon nie był w stanie przeprowadzić kampanii wojskowej między piątym (1445) a dziewiątym (1441) rokiem swojego panowania, zapewne z powodu utraty kawalerii w Morzu Czerwonym.

 1446/5 Wyjście Izraelitów z Egiptu

1425-1408 Faraon Totmes IV (drugi syn Amenopisa II)

1406/5 Podbój Palestyny pod wodzą Jozuego

1400 Tabliczki Ras-Szamra z Ugaritu (świadectwo kultury fenickiej)

1375-1051 okres sędziów w Izraelu

1365-1336 Otniel – okupacja hetycka pod rządami Kuszan-Riszataima

1319-1240 Ehud – okupacja moabska

1336-1319 Eglon Szamgar – okupacja filistyńska

1240-1201 Debora – okupacja kananejska (1260-1240)

1220 Kampania faraona Merenptaha w Palestynie. Izrael wspomniany na jego steli.

1194-1155 Gedeon – okupacja midiańska (1201-1194)

1284 Pakt o nieagresji podpisany pomiędzy Egiptem i Hetytami, ustanawiający Orontes jako wspólną granicę.

1200 Powstanie mocarstwa filistyńskiego

1154-1131 Tola

1131-1107 Jair

1089-1083 Jefta (Jiftach) – okupacja amonicka

1083-1076 Ibsan

1076-1066 Elon

1066-1051 Abdon

1071-1051 Samson (Szimszon) – okupacja filistynska

1040 początek posługi Samuela

1030-1010 Saul

Każdy okres okupacji odpowiada osłabieniu wpływów Egiptu w Palestynie

1300 Hetycki kodeks prawny w Hatusasie (w pobliżu dzisiejszej Ankary)

1290 Arkadyjczycy (starożytni Grecy) zdobywają Troję.

 

 

CHRONOLOGIA KROLÓW IZRAELSKICH

 

ZJEDNOCZONA MONARCHIA

Saul 1030-1010

Dawid 1010-970

Salomon 970-931

 

KRÓLESTWO IZRAELSKIEKRÓLESTWO JUDZKIE

Jerawam I (931-910)   Rehawam (931-913)

Nadab (910-909)   Abija (913-911)

Basza (909-886)   Asa (911-870)

Ejla (886-885)   Jehoszafat (870-848)

Zimri (7 dni)   Jehoram (848-841)

Omri (885-874)   Ahazjahu (841)

Achab (874-853)   Atalia (841-835)

Achazjasz (853-852)  Jehoasz (835-796)

Joram (852-841)   Amacja (796-781)

Jehu (841-814)   Uzjasz (Azariasz) (781-740)

Jehoachaz (814-798)  Jotam (740-736)

Joaz (798-783)   Achaz (736-716)

Jeroboam II (783-743)   Hiskiasz (716-687)

Zachariasz (743)   Manasseh (687-642)

Szalum (743)   Amon (642-640)

Menachem (743-738)  Joszija (640-609)

Pekachiasz (738-737)  Joachaz (609)

Pekach (737-732)  Jehojakim (609-597)

Ozeasz (732-724)  Jehojahin (597)

WYGNANIE ASYRYSKIECidkia (597-587)

     WYGNANIE BABILOŃSKIE

 

Należy zauważyć, że dwaj królowie noszą to samo imię, więc w przypadku Izraela została podana forma skrócona (Jehoasz / Joasz; Achazjahu / Achazjasz; Jehoram / Joram). Ponadto dwóch północnych królów nosiło imię Jeroboam (Jarawam): Jeroboam I i Jeroboam II.

 

 

DYNASTIE POZA-BIBLIJNE

 

IMPERIUM ASYRYJSKIE

883-859 Aszurnasirpal II

858-824 Szalmanezer III

(853 Bitwa pod Karkar)

823-811 Szamszi-Adad

810-783 Adad-Nirari III

782-773 Szalmaneser IV

772-756 Aszurdan

755-745 Aszurnirari V

744-727 Tiglat-Pileser III

726-722 Szalmanezer V

721-705 Sargon II

704-681 Sennacherib

680-669 Asarhaddon

668-630 Aszurbanipal

629-612 Sinszariszkun

(612 Upadek Niniwy)

612-609 Aszuruballit

(609 Upadek Haranu)

 

IMPERIUM BABILOŃSKIE

626-605 Nabopolasar

(605 Bitwa pod Karkemisz)

605-562 Nabuchodonozor II

562-560 Amel-Marduk

(Ewil-Merodah)

(562 Wzięty do niewoli Jechoahin zostaje przez niego uwolniony)

560-556 Neriglisar

556 Labaszi-Marduk

556-539 Nabonid, Belszazar

(współregenci 549-539)

(539 Upadek Babilonu)

 

PERSKI IMPERIUM

539-530 Cyrus

530-522 Kambysis

522-486 Dariusz I

486-465 Kserkses

464-423 Artakserkses I

423-404 Dariusz II

404-539 Artakserkses II

359-338 Artakserkses III

338-336 Arsi

336-331 Dariusz III

331-323 Aleksander

 

EGIPT

Dynastia XI

2117–2069 Intef II

2069-2060 Intef III

2060–2010 Mentuhotep

Dynastia XII

1991–1962 Amenemhat

1971–1926 Sesostris I

1929–1895 Amenemhat II

1897–1878 Sesostris II

1878–1860 Sesostris III

Dynastia XVIII

1550–1525 Ahmose I

1541–1520 Amenhotep I

1520–1492 Totmes I

1492–1479 Totmes II

1479–1458 Hatshepsut

*1458–1425 Totmes III

1425–1400 Amenhotep II

1400–1390 Thutmose IV

1390–1352 Amenhotep III

1352–1334 Akhenaten

1320–1292 Horemheb

1279-1213 Ramzes II

Dynastia XIX

*1213-1203 Merenptah

1203–1200 Amenmesse

1203–1197 Seti II

1197–1191 Merenptah Siptah

Dynastia XX

1190–1186 Setnakhte

1186–1155 Ramzes III

1001–992 Amenemope

 992–986 Smendes II

 *986–967 Siamun

 967–943 Psusenes II

 Dynastia XXII

 *943–922 Szoszenk I (Sziszak)

 922–887 Osorkon I

 887–885 Szoszenk II

Dynastia XXV

*730-715 Osorkon IV (So)

716-702 Sahabako (Szabaka)

702-690 Szebitku (Szabataka)

*690-664 Tarharka (Tirhak)

Dynastia XXVI

672–664 Neko I

664-610 Psametik I

*610-595 Neko II

595-589 Psametik II

*589-570 Apries (Hofra)

570-526 Ahmose II (Amasis)

526-525 Psametik III

 

* Faraony wymienione w Biblii

 

EGIPT POD PANOWANIEM GRECKIM

332-323 Aleksander Wielki

323-285 Ptolemeusz 1

285-246 Ptolemeusz II

246-221 Ptolemeusz III

221-205 Ptolemeusz IV

205-180 Ptolemeusz V

180-145 Ptolemeusz VI

145 Ptolemeusz VII

145-116 Ptolemeusz VIII

51-30 Kleopatra VII

 

SYRIA POD PANOWANIEM GRECKIM

312-281 Seleukus I

281-261 Antioch I

261-246 Antioch II

246-226 Seleukus II

226-223 Seleukus III

223-187 Antioch III

187-175 Seleukus IV

175-164 Antioch IV Epifanes

164-161 Antioch V

161-150 Demeter I

150-145 Aleksander Balas

145-138 Demeter II

145-142 Antioch VI

142-138 Tryfon

138-129 Antioch VII

129-125 Demeter II

128-123 Aleksander II

 

DYNASTIA HASMONEJSKA

 140–135 Szymon Machabeusz

 134–104 Jan Hirkan

 104–103 Arystobul I

 103–76 Aleksander Jannaj

 76–67 Aleksandra Salome

 67–66 Hirkan II

 66–63 Arystobul II

 63–40 Hirkan III

 40–37 Antygon

 

 

 

CHRONOLOGIA OKRESU NOWEGO TESTAMENTU

 

Izrael pod panowaniem rzymskim

68 Izrael przechodzi pod wpływy rzymskie.

63 Rzymski generał Pompejusz podbija Jerozolimę. Rozkwit rządów Antypatra, ojca Heroda Wielkiego.

37 Rzymianie koronują Heroda na króla Judei.

30 Samobójstwo Marka Antoniusza i Kleopatry, królowej Egiptu.

Cezar August (27 p.n.e. – 14 r. n.e.)

20 Początek odbudowy drugiej świątyni (ukończenie dopiero w 64 r. n.e.).

7 Spis ludności w Judei za rządów Saturnina, legata Syrii (który kontynuuje spis Kwiryniusza trwający od od 12 do 6 r. p.n.e.).

5 Narodziny Jezusa: trzykrotna koniunkcja planet Saturna i Jowisza

4 p.n.e. Śmierć Heroda? Podzielenie królestwa między jego trzech synów: Archelausa, Heroda Antypasa i Filipa.

P.N.E.> N.E.

6 n.e. Obalenie Archelaosa, władcy Judei i Samarii. Judea staje się rzymską prowincją rządzoną bezpośrednio z Rzymu, ze stolicą w Cezarei.

6-15 Annasz (Hanan), syna Seta, zostaje arcykapłanem.

7 Narodziny Saula (Pawła) z Tarsu.

Cezar Tyberiusz (14-37)

15 Valerius Gratus pozbywa się Hanana (Annasza). Szybka sukcesja trzech arcykapłanów, po czym nastaje Józef zwany Kajfaszem (Kajfa – Inkwizytor).

26-36 Poncjusz Piłat namiestnikiem Judei.

27 Herod Antypas, żonaty już z córką Aretasa, poślubia Herodiadę, żonę swojego brata Heroda (syna Mariamna II).

27 Rozpoczęcie posługi Jana Chrzciciela

27 Jesień: działalność Jana Chrzciciela i początek nauczania Jezusa

29 Jan Chrzciciel, uwięziony w twierdzy na pustyni Machaerus, zostaje ścięty.

30 Mesjanistyczny wjazd Jezusa do Jerozolimy. Koniec sześćdziesiątego dziewiątego tygodnia (siedmioletniego okresu) z proroctwa Daniela.

30 W przeddzień Paschy, czyli 14 dnia miesiąca Nisan, w piątek, śmierć Jezusa, J 19, 31n. (Pascha wypadała w sobotę, 8 kwietnia, w 30 r. oraz 4 kwietnia w 33 r., ale ta druga data jest zbyt późna, J 2,20). Por Mt 26,17 + „Za panowania Tyberiusza, Poncjusz Piłat skazał Jezusa na śmierć” (Tacyt Annały)

34 lub 36 Męczeństwo Szczepana. Wkrótce potem nawrócenie Pawła.

Cezar Kaligula (37-41)

36 Jonatan, syn Hanana, zostaje mianowany arcykapłanem zamiast Kajfasza.

37 Założenie Kościoła w Antiochii.

40 Kaligula wydaje dekret o wzniesieniu swojego pomnika w świątyni, co jednak zostaje udaremnione przez nieposłuszeństwo rzymskiego legata i zamordowanie Kaliguli.

Cezar Klaudiusz (41-54)

41 Aramejska wersja Ewangelii Mateusza? Pierwsza wersja Ewangelii Jana?

43 Pierwsza wersja Ewangelii Marka?

43 Piotr w Samarii i na równinie przybrzeżnej (Szaron).

44 Agryppa I nakazuje ścięcie Jakuba, brata Jana, podczas święta. Piotr zostaje uwięziony.

47 Herod z Kalkidy powołuje Hanana na arcykapłana (Dz 23,7) Cuspus Fadus zostaje gubernatorem (44-46). Fałszywy prorok Teudas twierdzi, że posiadł cudowną moc i organizuje jedno z powstań mesjańskich, które wkrótce się upowszechnią.

46-48: Pierwsza podróż misyjna Pawła: Antiochia, Cypr, Antiochia Pizydyjska, Lystra, Antiochia.

48 Głód w Judei sprawia, że rok szabatni staje się trudniejszy do zniesienia. Helena, królowa Adiabene, nawraca się na judaizm, odwiedza Jerozolimę i przywozi pomoc.

48 Paweł i Barnaba przywożą pomoc od Kościoła w Antiochii wierzącym w Judzie. Decyzja soboru jerozolimskiego: nawróceni poganie są zwolnieni z przestrzegania prawa żydowskiego (Dz 15,5; Ga 2,1).

49 Klaudiusz wypędza wszystkich Żydów z Rzymu, uważając ich za przyczynę zamieszek w wyniku głoszenia Jezusa jako Mesjasza w Rzymie. List Jakuba?

51 Paweł pisze swój pierwszy list do chrześcijan w Salonikach.

49-51 Druga podróż misyjna Pawła do do Lystri, Frygii, Galacji, Filippi, Salonik, Aten.

52-60 Namiestnik Antoniusz Feliks poślubia Druzyllę, siostrę Agryppy II, która wcześniej bya żoną Aziza, króla Emes (Dz 24,24)

53-58 Trzecia podróż misyjna Pawła. Apollos w Efezie, potem w Koryncie.

Cezar Neron (54-68)

54-57 Żydzi wracają do Rzymu. Paweł, po przejściu przez Galację i Frygię, pozostaje przez dwa lata i trzy miesiące w Efezie.

Po 56: List do Filipian. Około Wielkanocy 57: pierwszy list do chrześcijan w Koryncie, a następnie krótka wizyta w Koryncie, 2 Kor 12,14. Paweł wraca do Efezu, gdzie pisze list do Galatów. Koniec 57 r.: w drodze przez Macedonię pisze drugi list do korynckich chrześcijan.

57-58: Paweł w Koryncie (Dz 20,3); List do chrześcijan w Rzymie. Wielkanoc 58: Paweł w Filippi (Dz 20,6), później do Cezarei. Lato 58: Paweł w Jerozolimie

Jakub Sprawiedliwy, brat Jezusa, staje na czele Kościoła judeochrześcijańskiego w Jerozolimie. Feliks rozpędza wyznawców fałszywego egipskiego proroka zgromadzonych na Górze Oliwnej (Dz 21,38). Każe stracić arcykapłana Jonatana. Pięćdziesiątnica 58: Paweł zostaje zatrzymany na terenie świątyni i zaprowadzony do Hanana (Annasza) i Rady Najwyższej. W Cezarei jest sądzony przez Feliksa.

58-60 Paweł w więzieniu w Cezarei.

60 Proces Pawła przed Festusem. Paweł odwołuje się do Cezara. Broni się przed Agryppą i jego siostrą Bereniką. Jesień 60: podróż Pawła do Rzymu. Sztorm i zimowanie na Malcie.

61-63 Paweł w Rzymie w areszcie domowym. Pisze do chrześcijan w Kolosach, Efezie, Filippi oraz do Filemona. Ewangelia Łukasza?

62 Arcykapłan Hananiasz (Annasz II) wykorzystuje rzymskie bezkrólewie, aby stracić niektórzy spośród swoich wrogów i wydaje rozkaz ukamienowania Jakuba Sprawiedliwego. Szymon (syn Klopasa i Marii, kuzyn matki Jezusa) zastępuje Jakuba jako biskup Kościoła jerozolimskiego. Agryppa II usuwa Hananiasza.

63 Paweł zostaje zwolniony z więzienia i ma okazję odwiedzić Hiszpanię (Rz 15,24).

64 Pierwszy i drugi list Piotra. Ewangelia Marka. Wielki pożar w Rzymie i początek prześladowań chrześcijan. Piotr zostaje męczennikiem.

65 Paweł w Efezie (1 Tm 1,3), na Krecie (Tt 1,5) i w Macedonii, skąd wysyła swój pierwszy list do Tymoteusza (1 Tm 1,3), a być może także list do Tytusa.

66 Powstanie żydowskie w Aleksandrii. Tyberiusz Alexandrus zabija tysiące powstańców. W Jerozolimie Florus krzyżuje niektórych Żydów, ale powstanie zmusza go do opuszczenia miasta. Zamieszki w Cezarei i całej Judei. Cestus Galus atakuje Jerozolimę, ale jest zmuszony do wycofania się wobec ciężkich strat. Rebelianci ogłaszają niepodległą republikę. Arystokracja opusza miasto, a chrześcijanie uciekają do Pelli.

67 Wespazjan na czele 60 tys. żołnierzy atakuje Galileę (Józef Flawiusz, przywódca powstańców, zostaje wzięty do niewoli, a później zostaje oficjalnym historykiem Żydów na dworze rzymskim). List do żydowskich chrześcijan w Rzymie. Paweł uwięziony po raz drugi w Rzymie wysyła swój drugi list do Tymoteusza. Wkrótce potem Paweł zostaje ścięty.

Cezar Galba (68)

67-68 Zeloci i Idumejczycy przejmują kontrolę nad Jerozolimą, zabijają Hanana i arystokratów (saduceuszów). Wespazjan najeżdża równinę przybrzeżną i dolinę Jordanu (upadek Qumran). Z powodu śmierci Nerona oblężenie Jerozolimy odwleka się.

Cezar Wespazjan (69-79)

69 Wespazjan najeżdża pozostałą część Judei. Sykariusze zbierają się w Jerozolimie, oraz w twierdzach Herodion, Masada i Machaerus.

70 Wielkanoc: Tytus na czele czterech legionów rozpoczyna oblężenie miasta.

Koniec 70: Oblężenie Jerozolimy. Józef wraz z częścią 97 tys. Żydów zostaje wzięty do niewoli. Wielu z nich ginie na arenach podczas igrzysk, a inni zostają sprzedani do niewoli.

73 Rzymski generał Flawiusz Silwa rozpoczyna oblężenie Masady: Eleazar (potomek Judy Galileusza) i sykariusze popełniają zbiorowe samobójstwo, aby nie wpaść w ręce Rzymian. Rabin Jonatan ben-Zakai zakłada Akademię w Jamni, która zaczyna funkcjonować jako Rada Najwyższa (Sanhedryn).

Cezar Tytus (79-81)

Cezar Domicjan (81-96)

95 Apostoł Jan w wygnaniu na wyspie Patmos. Księga Apokalipsy (prawdopodobnie obejmujące również wcześniejszy materiał – patrz wyżej).

Cezar Nerwa (96-98)

Cezar Trajan (98-117)

100 Na początku panowania Trajana apostoł Jan umiera w Efezie.

110 List Pliniusza Młodszego, legata Bitynii, na temat prześladowań chrześcijan.

117 Powstania żydowskie na całym Wschodzie i zamieszki w nowych obszarach.

Cezar Hadrian (117-138)

130 Hadrian w Jerozolimie: postanawia odbudować miasto jako Aelia Capitolina oraz świątynię, odtąd poświęconą kultowi Jowisza.

132-135 Drugie powstanie żydowskie. Szymon Bar-Kochba odbija Jerozolimę, Eleazar zostaje arcykapłanem. Rabin Akiwa jest przekonany, że Bar-Kochba jest Mesjaszem i Gwiazdą (Lb 24,17), stąd jego pseudonim: Bar-Kochba / Ben Koseba (Syn Gwiazdy). Prześladuje chrześcijan, ponieważ nie uznają go jako Mesjasza i odmawiają przyłączenia się do buntu.

Zdobycie Jerozolimy; kolejne pięćdziesiąt twierdz wpada w ręce Rzymian. Severus zdobywa Beter, w którym ginie Bar-Kochba (sierpień 135). Żydowscy jeńcy zostają sprzedani jako niewolnicy w Mamre i Gazie. Judea zostaje włączona do rzymskiej prowincji Syrii-Palestyny, a Jerozolima staje się kolonią rzymską, do której Żydzi nie mają wstępu.

161-180 Fala prześladowań za rządów Aureliusza

191-211 Fala prześladowań za panowania Septymiusza Sewera

250-313 Zorganizowane prześladowania za rządów cesarzy Decjusza, Waleriana i Dioklecjana.

313 Edykt o tolerancji wydany za panowania Konstantyna i Licyniusza.

391 Chrześcijaństwo zostaje religią państwową z rządów Gracjana i Teodozjusza I.

1948 Ponowne utworzenie świeckiego państwa Izrael.

???? Odbudowa świątyni

???? Powrót Mesjasza i ustanowienie królestwa mesjańskiego.